Hicret’in islâm tarihindeki yeri ve önemi

HİCRET’İN İSLÂM TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ
Şükrü ÖZBUĞDAY
Hicret, İslâm tarihinin en önemli olayıdır Hicret, Müslümanları, müşriklerin zulmünden kurtarmış, İslâm’a yayılma imkânı
sağlamış, böylece İslâm inkılâbının başlanğıcı olmuştur Bu itibârla olaydan 17 yıl sonra, Hz Ömer’in halifeliği esnâsında, Hz Peygamber’in hicret ettiği yılın 1 Muharrem’i olan 16 Temmuz 622 tarihi “Hicri-Kamerî Takvim” için “takvim başı” olarak kabul edilmiştir
Bilindiği gibi Hz Peygamber, Mekke şehrinde doğmuştur Yüce Allah, O’nu burada peygamber olarak görevlendirmiştir
Görevinin gereği olarak, “(Önce) en yakın akrabalarını uyar” (1) âyet-i kerimesi gereğince, yakınlarından başlamak üzere,
insanları İslâm’a davet etmeye başlamıştır Kendilerini İslâm’a da’vet ettiği kimseler O’nu, el-Emin = güvenilir kişi olarak
tanıyorlardı O’nun dürüstlüğü ve ahlâkî üstünlüğü üzerinde ittifak halinde idiler Kendisinin Allah tarafından gönderilmiş ve
görevlendirilmiş Peygamber olduğunu duyunca, O’na inanmaya ve etrafında toplanmaya başladılar Müslümanların sayısı
günden güne artıyor ve İslâmiyet hızla yayılıyordu Ancak Mekke’de Kureyş kabilesinin ileri gelenleri bundan endişe duyuyor, toplum üzerindeki hâkimiyetlerini kaybedeceklerinden korktukları için O’na engel olmaya çalışıyorlardı Bunun için
Peygamberimize ve O’na inananlara amansız düşman kesilmişlerdi Müslümanlara zulmediyor, akıl almaz işkenceler
yapıyorlardı Hz Peygamber, Mekkelilerin kendisine ve Müslümanlara karşı takındıkları tavır karşısında, hiçbir zaman yılmadı, doğacağına kesinlikle inandığı İslâm güneşine, başka ufuklar aramayı düşündü
Müşriklerin, tahammülü çok ğüç olan bu zulümleri karşısında, Mekke’de Müslümanlar korunamaz hale gemişlerdi Bu sebeple
Müslümanların Medine’ye hicret etmeleri kararlaştırılmıştı Sevgili Peygamberimiz (sas) ; “Sizin hicret edeceğiniz yerin iki
kara taşlık arasında hurmalık bir yer olduğu bana gösterildi” (2) diyerek, Müslümanların Medine’ye hicretlerine izin verdi
Böylece Peygamberliğin 13’üncü yılının ilk ayı Muharrem’de (Temmuz 622) Medine’ye hicret başlamış oldu
Kâbe’ye yapılan senelik hac görevi, Arap yarımadasının bütün noktalarından Arapları Mekke’ye getiriyordu Hz Peygamber,
bu sefer, kendisine sığınma imkânı ve peygamberlik vazifesini yerine getirme izni verecek bir kabile bulup, iknâ etmenin yollarını aradı Birbiri ardınca, yanlarına gittiği onbeş kabilenin temsilcilerinin hepsi de az çok kaba bir şekilde kendisini geri çevirdiler
Umudunu hiç kaybetmedi, son olarak yarım düzine kadar Medineli ile karşılaştı Yahudi ve Hristiyanların komşuları olan bu
kişiler, Peygamberler ve ilâhi vahiyler kavramına yabancı değillerdi, üstelik onlar, bu kutsal kitap sahiplerinin, bir Peygamberin, son bir tesellicinin gelmesini beklediklerini de biliyorlardı O yüzden bu konuda başkalarından önce davranmak fırsatını kaçırmak istemediler, derhal Hz Muhammed’e inandılar, kendisine Medine’de diğer inananlar bulmaya çalışacakları ve gereken desteği vereceklerine dâir söz verdiler Ertesi yıl oniki kadar Medineli kendisine bağlılık yemini ettiler ve İslâm’ı öğretecek bir öğretmen-dâvetçi istediler Bu görevi üzerine alan Mus’ab, bu işte hayli başarılı oldu ve bir sonraki sene Mekke’ye hac sırasında yeni müslüman olmuş, yetmiş üç kişilik bir kafile gönderdi Bunlar Hz Peygamberi ve diğer Mekkeli Müslümanları kendi şehirlerine göç etmeye dâvet ettiler, onları koruyacakları ve kendi aile bireyleriymiş gibi bağırlarına basacakları sözü verdiler Böylece Müslümanların en büyük kısmı gizlice ve küçük gruplar halinde Medine’ye hicret etti, (3) Kısa zamanda, Mekke’li Müslümanların hemen hepsi Medine’ye göç etti Yanlızca Hz Ebû Bekir ile Hz Ali’yi, Hz Peygamber Mekke’de alıkoymuştu
Böylece İslâmiyet Medine’de de yayılmaya başladı Bu durum Kureyş ileri gelenlerini daha da telâşlandırdı Medine’nin
kuvvetli bir İslâm merkezi haline gelmesinin aleyhlerine olacağını anladılar Konuyu tartışmak ve bir hal çâresi bulmak üzere
“Dâru’n – Nedve” denilen yerde toplandılar Uzun uzun görüştüler ve tartıştılar Sonunda kendilerine kurtuluş yolunu
göstermekten, dünya ve ahirette mutlu olmaları için çaba harcamaktan başka bir şey yapmayan, Peygamberimiz (sas)’i
öldürmeye karar verdiler Kendilerince çok gizli olarak aldıkları bu karar ve plânlarından Kur’an-ı Kerimde şöyle
bahsedilmektedir; “İnkâr edenler, seni bağlayıp bir yere kapamak veya öldürmek, ya da sürmek için düzen kuruyorlardı Allah düzen yapanların en iyisidir” (4)
Müşriklerin bu korkunç plânlarını Cebrâil (as) Peygamberimiz’e haber verdi: “Bu gece, her zaman yatmakta olduğun
yatağında yatmayacaksın, evini terk edeceksin” dedi Böylece Hz Peygamber’e hicret için izin verildi Peygamberimiz Hz
Ali’yi çağırdı: “Ben Medine’ye gidiyorum Sen bu gece benim yatağımda yat, hırkamı üstüne ört Müşrikler beni yatıyor
sansınlar, onlara bir şey sezdirme Sabahleyin şu emânetleri sahiplerine ver Ondan sonra sen de hemen gel” dedi
Ortalık kararınca, Kureyş’in seçme cânileri evin etrafını sardılar Sabahleyin evinden çıkarken hep birden saldırıp
öldüreceklerdi Hz Ali, Rasûl-i Ekrem’in yatağına yattı Hz Peygamber eline bir avuç kum alıp evini çeviren müşriklerin
üzerine saçtı Saçılan kum taneleri, cânilerden her birine isâbet etmiş, hepsi de derin bir uykuya dalmışlardı Peygamberimiz
(sas) “Yâ-sin ” Süresi’nin şu anlamdaki âyetini okuyarak aralarından geçip gitti: “Biz onların önlerine ve arkalarına birer
sed çektik, böylece gözlerini perdeledik Onlar artık elbette görmezler” (5)
Rasûlü Ekrem gece evinden ayrıldıktan sonra Kabe’yi tavaf etti Sonra doğduğu yerden ayrılış hüznünü ifade eden şu sözleri
söyledi “Ey Mekke! Sen Allah katında yeryüzünün en hayırlı ve en bana sevimli yerisin Eğer çıkmak zorunda
bırakılmasaydım senden ayrılmazdım” (6) Ertesi gün öğle sıcağında Hz Ebû Bekir’in evine vardı Allah’ın emriyle beraber
Medine’ye hicret edeceklerini bildirdi
Bunun üzerine Peygamber Efendimiz (sas), Hz Ebû Bekir’le birlikte Mekke’den çıkıp, Sevr Dağı’na gelerek oradaki
mağarada saklandılar Kureyş’in araması bitinceye kadar, üç gün üç gece mağarada kaldılar Hz Peygamber’i ve Ebû
Bekir’i arayanlar, iz sürerek nihâyet Sevr’deki mağaranın ağzına kadar geldiler Ayak sesleri ve konuşmaları içeriden
duyuluyordu Hz Ebû Bekir, başını kaldırdığı zaman onların ayaklarını görmüş ve heyecanla: “Ya Resûlâllah, eğilip baksalar,
bizi görecekler” demişti, bunun üzerine Peygamber Efendimiz: “Korkma, Allah’ın yardımı bizimledir (7) İki yoldaş ki,
üçüncüsü Allah’tır, hiç endişe edilir mi?” buyurdu(
Takipçiler Sevr dağına henüz çıkmadan, bir örümcek mağaranın ağzına ağ örmüş, bir çift beyaz güvercin yuva yapıp yumurt-
lamıştı Bu durumda Kureyşliler, mağaranın içine bakmanın ahmaklık olacağını düşünerek bırakıp gittiler
Resûlüllah’a ilk vahiy Hîra (Nûr) dağındaki mağarada gelmişti Hiradaki mağara ile Serv’deki mağara arasında geçen müddet,
HzPeygamberin, Peygamberlik hayatının Mekke devrini teşkil etmişti Sevr dağındaki mağaradan başlayan hicret ise, Mekke
devrinin sonu, Medine devrinin başlanğıcı olmuştur(9) Hicret yolculuğunda Peygamberimiz, iki önemli takiple karşılaştı
Müdliçoğullarından Surâka, Kureyş’in ilân ettiği mükâfatı ele geçirmek hevesiyle, kendi bölgelerinden geçmiş olan hicret
kafilesini tâkibe koyuldu Atını dörtnala sürerek Resûlûllah’a ve arkadaşlarına yaklaştığı sırada atı sürçüp kapaklandı Kendisi
de yere yuvarlandı Yeniden atına binip koşturdu Tam yaklaştığı sırada atının ön ayakları kuma saplandığı için, yine düştü Atını
zorlukla kurtardı Surâka’nın morali iyice bozulmuştu Hz Peygamber’den özür diledi Yazılı bir emanname alarak geri döndü, diğer takipçileri de “ben aradım, boşuna yorulmayın, bu tarafta yok” diyerek geri çevirdi
Eslemoğullarından Büreyde de, Kureyş’in ilân ettiği mükâfatı alabilmek için Resûlüllah’ı tâkibe başlamıştı Fakat ilk görüşte
yanındakilerle birlikte müslüman oldu Daha sonra başındaki beyaz sarığı çözerek mızrağının ucuna bağladı; “sizin gibi şanlı bir
kafile bayraksız gitmez İzin verirseniz ilk alemdârınız olayım” diyerek tâ Kubâ Köyü’ne kadar bu şanlı Kâfileye bayraktarlık
yaptı
Hz Peygamber’in yola çıktığı Medine’de duyulmuştu Bu yüzden Medineliler, Rasûl-i Ekrem (sas)’i karşılamak üzere her
sabah şehir dışına çıkıp bekliyorlardı 12 Rabîulevvel Pazartesi günü yine öğleye kadar beklemişler, sıcak bastırınca ümitlerini
kesip dönmüşlerdi Bu esnâda bir iş için evinin çatısına çıkan bir Yahûdi, bir kafilenin uzaktan gelmekte olduğunu gördü ve
yüksek sesle:
“İşte günlerdir yolunu beklediğiniz devletli geliyor “diye haykırdı Medineliler, bir bayram sevinci içinde yollara döküldüler
Hz Peygamberi Medine’ye yaya yürüyüşle 1 saat uzaklıkta Kubâ köyünde karşıladılar Peygamberimiz burada, Amr b Avf
oğulları’nda 14 gece misâfir kaldı Bu esnâda Kur’an-ı Kerim’de “takvâ üzere yapıldığı” bildirilen Kubâ Mescidini binâ etti
ve burada namaz kıldı (10)
Hz Peygamber’den 3 gün sonra tek başına yola çıkmış olan Hz Ali de gündüzleri gizlenip, geceleri yürüyerek, Kubâ’da iken
kafileye yetişti
14 gün sonra, bir Cuma günü Peygamberimiz devesine bindi Karşılamağa gelenlerle muhteşem bir alay içinde Medine’ye
hareket etti Yolda “Sâlim b Avfoğulları”na ait “Rânûna Vâdisi”nde öğle vakti oldu Hz Peygamber, burada arka arkaya iki hutbe okuyarak ilk cuma namazını kıldırdı Bu ilk cuma hutbesinde, Sevgili Peygamberimiz, İslâm’ın bazı temel prensiplerine temas ettiği için, burada nakletmeyi faydalı görüyorum; Rasûl-i Ekrem, birinci hutbeye Allah’a hamd ve senâ ederek başladı ve şöyle devam etti:
“Ey insanlar, ölmeden önce Allah’a tevbe ediniz, fırsat elde iken iyi işlere koşunuz Allah’ı çok anmak, gizli ve âşikar çok
sadaka vermek suretiyle O’nunla aranızdaki bağı kuvvetlendiriniz Böyle yaparsanız, rızıklandırılır, yardım görürsünüz,
kaçırdıklarınızı tekrar elde edersiniz”
Biliniz ki, Cenâb-ı Hak, içinde bulunduğum yılın bu ayında, bugün şu bulunduğum yerde cuma namazını kıyâmete kadar,
üzerinize farz kıldı Hayâtımda veya benden sonra -âdil veya zâlim- bir imamı olduğu halde önemsiz gördüğü veya inkâr ettiği
için, kim bu namazı terkederse, Allah onun iki yakasını bir araya getirmesin ve hiçbir işine hayır vermesin Biliniz ki, böylesini,
tevbe etmedikçe, ne namazı, ne zekâtı, ne haccı, ne orucu, ne de herhangi bir iyiliği Allah katında bir değer taşır Ancak, kim
tevbe ederse Allah tevbesini kabul eder (11)
Ey insanlar, âhiret için azık hazırlayıp önceden gönderin Hepiniz ölecek ve sürünüzü çobansız bırakacaksınız Sonra Rabbiniz
-arada tercüman veya perdedâr olmaksızın- bizzat:
-Sana benim peygamberim gelip haber vermedi mi? Ben sana mal vermiş, ihsanda bulunmuştum Sen bunlardan âhiretin için ne
gönderdin, diye soracaktır O kimse sağına, soluna bakacak, hiçbir şey göremeyecek Sonra önüne bakacak, orada
cehennem’i görecek Öyleyse yarım hurma ile de olsa, kendini ateşten korumaya gücü yeten, bunu yapsın Buna gücü
yetmeyen, bâri güzel sözle kendini kurtarsın Çünkü bir iyiliğe 10’dan 700 katına kadar sevap verilir Allah’ın selâm ve
rahmeti üzerinize olsun”
Hz Peygamber, birinci hutbeyi böylece bitirdikten sonra, ikinci hutbede de şunları söylemiştir:
“Hamd Allah’a mahsustur O’na hamdeder, ondan yardım dileriz Nefislerimizin şerlerinden ve kötü işlerimizden Allah’a
sığınırız Allah’ın hidâyet verdiğini kimse saptıramaz O’nun saptırdığını da kimse doğru yola koyamaz
Allah’tan başka ilâh olmadığına şahâdet ederim O birdir, eşi, ortağı ve benzeri yoktur Sözlerin en güzeli, Allah Kitabı
(Kur’an-ı Kerim) dir Allah’ın, kalbini Kur’an ile süslediği, küfürden sonra İslâm’a soktuğu, Kur’an-ı, diğer sözlere tercih
eden kimse felâh bulup kurtulmuştur
Allah’ın sevdiğini seviniz Allah’ı bütün kalbinizle (can ve gönülden) seviniz Allah kelâmı Kur’an’dan ve zikrinden
usanmayınız Allah’ın kelâmına karşı kalbiniz katılaşmasın
Yalnız Allah’a kulluk edip, ibâdetinizde Ona hiçbir şeyi ortak yapmayınız Ondan hakkıyla sakınınız Yaptığınız iyi şeyleri
dilinizle doğrulayınız Aranızda Allah’ın rahmet ve merhametiyle sevişiniz Allah’ın selamı ve rahmeti üzerinize olsun”(12)
Cuma namazından sonra Hz Peygamber (sas), Medine’ye hareket etti Medine, tarihinin en önemli gününü yaşıyordu Halk,
bayram sevinci içinde, Kubâ’dan itibâren yolu, iki taraflı doldurmuştu Rasûl-i Ekrem’in anne tarafından akrabası olan
Neccâroğulları, O’nu karşılamaya gelmişlerdi Ensâr’ın ileri gelenleri O’na yaklaşarak:Ey Allah’ın Resûlü! İşte evlerimiz, işte
mallarımız, işte canlarımız emrinize hazır” dediler Peygamberimiz, onları taltif ve gönüllerini hoş ederek yoluna devam etti Tam şehre gireceği sırada kalabalık o dereceyi bulmuştu ki kadınlar, damların üzerine çıkarak şöyle şiir söylüyorlardı:
“Veda tepesinin sırtlarından ay doğdu üstümüze,
Allah’a davet eden bulundukça şükretmek vacip oldu bize”
Küçük kızlar def çalarak şenlik yapıyorlar ve şu şarkıyı terennüm ediyorlardı:
“Biz Neccâr oğullarının kızlarıyız,
Ne mutlu bize Muhammed’in komşularıyız”(13)
Medine halkı, Resûlüllah (sas)’in gelişinden duyduğu sevinci, hiçbir şeyden duymamıştı Herkes Peygamber Efendimizi, kendi
evinde misafir etmek istiyor, “Ey Allah’ın Rasûlü, bize buyurunuz” diyerek deveyi durdurmak istiyorlardı Hz Peygamber ise, kimseyi gücendirmemek için devesini serbest bırakmıştı
“Siz deveyi kendi haline bırakınız O memurdur, emrolunduğu yere gider” diyerek dâvet edenlerden izin istiyordu Nihâyet
deve, halen “Mescidü’n-Nebi”nin bulunduğu boş arsada çöktü, Rasûlüllah (sas) inmedi Deve kalkarak birkaç adım
gittikten sonra geri dönüp ilk çöktüğü yere yeniden çöktü, bir daha kalkmadı Hz Peygamber, devenin üzerinden inerek:
“Akrabamızdan en yakın kimin evi?” diyerek etrafındakilere sordu Hâlid b Zeyd:
“İşte evim, işte kapısı, buyurunuz Yâ Rasûlâllah” diyerek, Rasûl-i Ekrem’i dâvet etti Peygamber Efendimiz böylece Hz
Halid’in misafiri oldu Bu misâfirlik, “Mescidü’n-Nebi” nin inşaatı tamamlanıncaya kadar yedi ay devam etti
Rasûlüllahın hicreti Peygamberliğin 13’üncü yılında, 12 Rabiulevvel de olmuştur Bu tarih, aynı zamanda Peygamber
Efendimizin 53’üncü doğum yıldönümüdür
Hicretle, 23 yıl süren peygamberlik devrinin 13 yıllık “Mekke Devri” sona ermiş, 10 yıllık “Medine Devri” başlamıştır(14)
Hz Peygamber (sas), Medine’ye geldiklerinde, burada yaşayan yabancılarla, dayanışma temeli üzerine bir antlaşma
imzalamıştı Bu antlaşma, İslâm Dininin Müslüman olmayan topluluklarla barış içinde yaşamaya ve onlarla dâima iyi ilişkiler
içinde olmaya ne kadar önem verdiğini göstermektedir Yine Sevgili Peygamberimiz, Mekke’den gelen göçmenlerle Medine’li
Müslümanlar, yani “Muhacirler” ile “Ensar” arasında kardeşlik kurmuştu Bu kardeşlik esasına göre, Medine’li
Müslümanlar mallarının yarısını göçmen kardeşlerine vermişlerdi ki, tarihte bu dayanışma ve yardımlaşmanın bir benzerini daha
göstermek mümkün değildir Böylece, Medine şehrinde ilk İslâm topluluğu, kardeşlik ve dayanışma temelleri üzerine oluşmaya
başlamıştır
Böylece Hicret, ilk Müslümanların, sıkıntılı günlerden kurtulmalarına ve kardeşlik esası üzerine kurulan toplum hayatına
kavuşmalarına vesile olmuştur
Ayrıca İslâmiyet, Mekke şehri hudutları dışına Hicret’le taşmış ve bu güneş, dünyaya Medine ufuklarından yayılmıştır
Yazımı “HİCRET” başlıklı aşağıdaki şiirle bitirmek istiyorum: HİCRET
Mekke’yle Medine arası yollar;
Çizik çizik, hasret arası yollar
Vardığı her nokta yine başlangıç;
Gitgide Allah’a varası yollar
Mekke’yle Medine arası yollar
Bu çıplak yollarda ne in, ne de cin,
Yalnız iki çift nurdan güvercin
Bunlar iki dostun ayakları ki,
Yolları göklere bağlayan perçin
Bu çıplak yollarda ne in, ne de cin
Hicret, yurtdışında aranan destek
Dâvâ sahibine öz yurdu köstek;
Merkezi dışardan sarmaktır murad,
Merkezi çevreden fethidir istek
Hicret, yurtdışında aranan destek
İnsan kaçar, ufuk kaçar beraber,
Ufukta, varılmaz gâyeden haber
O ki, eteğinde, ufuk ve gâye,
O ki, Gaye -İnsan, Ufuk- Peygamber
İnsan koşar, ufuk kaçar beraber

1- Şuarâ, 214
2- El-Buhârî, 4/255; Tecrid-i Sarih ter
cemesi, 10/86
3- Prof Dr Muhammed Hamidullah;
İslâm’a Giriş, Çev Cemal Aydın,
TDVYayınları, Ankara 1996, s,
13,14
4- Enfâl, 30
5- Yâ-Sîn, 9
6- İbn-i Mâce 2/1037 (Hadis no:
3108);
Tirmizi, 5/722 (Hadis No: 3925)
7- Tevbe, 40
8- El-Buhâri; 4/263; Tecrid-i Sarih ter
cemesi, 10/119 (Hadis No: 1557)
9- İrfan YÜCEL, Peygamberimizin Ha
yatı, DİB Yayınları, Ankara 1998
s:88-94
10- Tevbe, 108
11- İbn-i Mâce, Sünen, C 1, S
343 (Hadis No: 1081)
12- İbn-i Hişâm, 2/147
13- Mevlânâ Şiblî, Asr-ı Saâdet, Terc
Ö Rıza Doğrul, İst 1973, C 1, s
203
14- YÜCEL, age, 98, 99, 100
15- Necip Fâzıl KISAKÜREK
Kaynak: Diyanet dergisi, Sayı 103, 1999