Şemme

İ’lem eyyühe’l-aziz! Hevâm, balık gibi küçük hayvanların yumurtalarını, haşerat ve nebatatın tohumlarını, pek büyük bir rahmetle, bir lûtufla, bir hikmetle hıfzeden Sâni-i Hakîmin hafîziyetine lâyık mıdır ki, âhirette semere veren ağaçlara çekirdek olacak a’mâlinizi hıfzetmesin, ihmal etsin? Halbuki, sen hâmil-i emânet, halife-i arzsın.

Evet, herbir zîhayatta bulunan hıfzu’l-hayat hissi, vücudun ebedî bir bekaya ism-i Hayy, Hafîz, Bâki’nin tecellîsiyle incirar edeceğine delâlet eder.

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bir incir tohumunu tavırdan tavıra hıfzeden, devirden devire himaye eden, inhilâlden vikaye eden ve o tohumda incir ağacının teşkilâtına lâzım olan esasları kemâl-i ihtimam ile muhafaza eden, elbette ve elbette, halife-i arz ünvanını alan nev-i beşerin â’mâlini ihmal etmez, hıfzeder.

İ’lem eyyühe’l-aziz! Lâfızların tebeddülüyle mânâ tebeddül etmez, bâki kalır. Kabuk parçalanır, lüb bâki ve sağlam kalır. Libası yırtılır, cesedi sağlam, bâki kalır. Ceset ölüp dağılırsa da ruh bâki kalır. Cisim ihtiyarlanırsa, enâniyet genç kalır. Çokluk, cemaat dağılır, amma vahid-i fert bâki kalır. Kesret bozulur, vahdet bâkidir. Madde kırılır, nur bâkidir. Binaenaleyh, ömrün bidâyetinden sonuna kadar devam eden mânâ, çok cesetleri tebeddül ve tavırdan tavıra intikal ve devirden devire yuvarlandığı halde vahdetini, bekasını muhafaza ettiği gibi, ölüm hendeğini de atlayarak sâlimen ebed yoluna devam edecektir. Maahaza, her vakit “Fenâya hazır ol” emrini intizar eden zail ve bekasız maddiyatta, şu hıfz ve muhafaza düsturu, beka ile çok münasebettar olan ruh ve mânâda da câridir.

İ’lem eyyühe’l-aziz! Ulûhiyetin azameti, izzeti, istiklâliyeti, herşeyin küçük

[TABLE]
[TR]
[TD]Bâki: devamlı, kalıcı, ölümsüz; kendi varlığı sonsuza kadar devam eden ve dilediği varlığa bekà veren, onları sonsuz ve kalıcı hale getiren Allah[/TD]
[TD]Hafîz: esirgeyen, koruyan, yarattıklarını koruyup gözeten Allah[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Sâni-i Hakîm: herşeyi hikmetle ve san’atlı bir şekilde yaratan Allah[/TD]
[TD]azamet: büyüklük, yücelik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]a’mâl: ameller, işler[/TD]
[TD]beka: devamlılık ve kalıcılık, sonsuzluk[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]bidâyet: başlangıç[/TD]
[TD]binaenaleyh: bundan dolayı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cisim: beden[/TD]
[TD]câri: geçerli, yürürlükte[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]delâlet etmek: delil olmak, işaret etmek[/TD]
[TD]düstur: kural[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ebed: sonsuzluk[/TD]
[TD]ebedî: sonsuz[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]enâniyet: benlik[/TD]
[TD]eyyühe’l-aziz: ey aziz[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fenâ: göçüp gitme, ölümlü olma[/TD]
[TD]hafîziyet: Allah’ın herşeyi koruyup saklaması[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]halife-i arz: yeryüzünde Allah’ın emirlerini yerine getirip O’nun namına tasarrufta bulunan ve varlıklar üzerinde O’nun adına egemen olan insan[/TD]
[TD]haşerat: zararlı hayvanlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hevâm: böcekler[/TD]
[TD]hikmet: amaç, gaye[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hâmil-i emânet: emâneti taşıyan[/TD]
[TD]hıfz: koruma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hıfzetmek: saklamak, korumak[/TD]
[TD]hıfzulhayat: hayatı koruma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihmal etmek: önemsememek[/TD]
[TD]incirar etmek: sonuçlanmak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]inhilâl: bozulma, dağılma[/TD]
[TD]intikal: geçme, yer değiştirme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]intizar eden: bekleyen[/TD]
[TD]ism-i Hayy: Cenâb-ı Hakk’ın gerçek hayat sahibi olduğunu ve her canlıya hayat verdiğini ifade eden ismi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istiklâliyet: bağımsızlık, birşeye bağlı olmayış[/TD]
[TD]izzet: değer, itibar, yücelik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]i’lem: bil[/TD]
[TD]kemâl-i ihtimam: son derece dikkat, özen ve titizlik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kesret: çokluk[/TD]
[TD]libas: elbise[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lâfız: ifade, kelime[/TD]
[TD]lûtuf: iyilik, ihsan, bağış[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lüb: öz, iç[/TD]
[TD]maahaza: bununla birlikte[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]maddiyat: maddi şeyler[/TD]
[TD]muhafaza: saklama, koruma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]münasebettar: alâkalı, ilgili[/TD]
[TD]nebatat: bitkiler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nev-i beşer: insanlar, insanlık türü[/TD]
[TD]rahmet: İlâhî şefkat ve merhamet[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]semere: meyve[/TD]
[TD]sâlimen: zarar görmeyerek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tebeddül: değişim[/TD]
[TD]tecellî: yansıma, görünme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]teşkilât: meydana gelme, oluşma[/TD]
[TD]ulûhiyet: Cenab-ı Allah’ın ilâhlığı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vahdet: birlik, teklik[/TD]
[TD]vahid-i fert: bir, tek kişi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vikaye etmek: korumak[/TD]
[TD]vücud: varlık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zeval: geçip gitme, sona erme[/TD]
[TD]zîhayat: canlı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki hayat[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

وَمِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ اْلاَرْضِ وَاخْتِلاَفُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ 1

âyetiyle zikretmiştir. Halbuki bu tabakanın arkasında vücuhun taayyünat, teşahhusat tabakası vardır. Evvelki tabakanın fehmi, ikinci tabakanın fehminden daha yakındır. Ve keza, en âşikâr dereceyi 2 اِنَّ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَاْلاَرْضِ وَاخْتِلاَفِ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ âyetiyle zikretmiştir. Bu derecenin arkasında, arzın şems etrafında emir ve irade-i İlâhî kanunuyla tahrik ve tedvîri derecesi de vardır. Lâkin bu derece evvelki dereceden bir derece mahfî olduğundan terk edilmiştir.

Ve keza, 3 وَجَعَلْنَا الْجِبَالَ اَوْتَادًا cümlesiyle en okunaklı sahifeyi göstermiştir. Halbuki bu sahifenin arkasında, “Direk ve kazıklarla tehlikeden muhafaza edilen bir sefine gibi, arz da içerisinde vukua gelen hercümerçten dolayı parçalanmak tehlikesinden korumak için dağlarla kazıklanmıştır” sahifesi da vardır. Fakat bu sahife, avâm-ı nâsça o kadar okunaklı olmadığından terk edilmiştir. Ve bu sahifenin altında da şöyle bir haşiye vardır:

Hayatı besleyip sağlamak üzere dağlar arza direk yapılmıştır. Çünkü, dağlar suların mahzenidir. Havanın tarağıdır, tasfiye ediyor. Toprağın hâmisidir, denizin istilâsından vikaye ediyor. Zaten hayatın direkleri bu unsurlardır. Bu sırra binaendir ki, şeriatça hilâlin tulû ve gurubu nazara alınmıştır. Çünkü, bu ise, ayları, günleri hesap etmekten avâmca daha kolaydır. Ve yine o sırra binaendir ki, ezhan-ı avâmda tesbit ve takrir için Kur’ân’da tekrarlar vukua gelmiştir.

İ’lem eyyühe’l-aziz! Âyetlerin bahsettikleri hakikatler, şiirlerin bahsettikleri hayalâttan pek vâsi ve pek yüksektir. Bu itibarla şiirden addedilmemiştir. Hem de,

[NOT]Dipnot-1 “Göklerin ve yerin yaratılışı; dillerinizin ve renklerinizin, (seslerinizin ve simalarınızın) farklılığı da yine Onun âyetlerindendir.” Rûm Sûresi, 30:22.
Dipnot-2 “Göklerin ve yerin yaratılmasında, gecenin ve gündüzün değişmesinde…” Bakara Sûresi, 2:164.
Dipnot-3 “Dağları birer kazık yaptık.” Nebe’ Sûresi, 78:7.

[/NOT]

[TABLE]
[TR]
[TD]addedilmek: sayılmak, tutulmak[/TD]
[TD]arz: dünya[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]avâm: sıradan halk; fazla ilmi olmayan kimseler[/TD]
[TD]avâm-ı nâs: sıradan halk; ilmi fazla olmayan kimseler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]binaen: -dayanarak[/TD]
[TD]evvelki: önceki[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ezhan-ı avâm: avamın zihinleri; sıradan halkın akılları[/TD]
[TD]fehm: anlayış ve kavrayış[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]gurub: batış[/TD]
[TD]hakikat: gerçek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hayalât: hayaller[/TD]
[TD]haşiye: dipnot, açıklayıcı not[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hercümerç: karışıklık, dağınıklık
[/TD]
[TD]hilâl: yay şeklinde görülen ay[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hâmi: koruyucu[/TD]
[TD]irade-i İlâhî: Allah’ın iradesi, dilemesi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istilâ: kuşatma[/TD]
[TD]i’lem eyyühe’l-aziz: ey aziz kardeşim bil ki[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]keza: aynı, aynı biçimde[/TD]
[TD]mahfî: gizli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mahzen: depo[/TD]
[TD]muhafaza etmek: korumak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nazara almak: dikkate almak[/TD]
[TD]sefine: gemi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]taayyünat: belirlenmeler; kadere ait şekillenmeler[/TD]
[TD]tabaka: sınıf, derece[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tahrik: harekete geçirme[/TD]
[TD]takrir: yerleştirme, sağlamlaştırma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tasfiye etmek: arıtmak, temizlemek[/TD]
[TD]tedvîr: döndürme; yönetme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tesbit: sağlam şekilde yerleştirme[/TD]
[TD]teşahhusat: somutlaşmalar, belirlenmeler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tulû: doğma[/TD]
[TD]unsur: madde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vikaye etmek: korumak[/TD]
[TD]vukua gelmek: meydana gelmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vâsi: geniş[/TD]
[TD]vücuh: vecihler, yönler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zikretmek: bildirmek, anlatmak[/TD]
[TD]âyet: Kur’ân’ın her bir cümlesi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âşikâr: apaçık[/TD]
[TD]şems: güneş[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şeriat: Allah tarafından bildirilen emir ve yasaklara dayanan hükümlerin hepsi[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

dalâlettir. Kezâlik, şuarânın hayalen yaptıkları hayret ve muhabbet secdeleri dalâlettir. Hayal, onunla fâsık olur.

İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanları fikren dalâlete atan sebeplerden biri, ülfeti ilim telâkki etmeleridir. Yani melûfları olan şeyleri kendilerince mâlum bilirler. Hattâ, ülfet dolayısıyla âdiyâta teemmül edip ehemmiyet vermezler. Halbuki, ülfetlerinden dolayı malûm zannettikleri o âdi şeyler, birer harika ve birer mu’cize-i kudret oldukları halde, ülfet sâikasıyla onları teemmüle, dikkate almıyorlar; ta onların fevkinde olan tecelliyat-ı seyyâleye im’ân-ı nazar edebilsinler. Bunların meseli, deniz kenarında durup, denizin içerisindeki hayvanata ve sair garip hâlâtına bakmayarak, yalnız rüzgârla husule gelen dalgalara ve şemsin şuââtından peydâ olan parıltısına dikkat etmekle Mâlikü’l-Bihar olan Allah’ın azametine delil getiren adamın meseli gibidir.

İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanların arza âit malûmat ve müsellemât-ı bedihiyatları, ülfete mebnîdir. Ülfet ise, cehl-i mürekkep üstüne serilmiş bir perdedir. Hakikate bakılırsa, zannettikleri ilim, cehildir. Bu sırra binaendir ki, Kur’ân, âyetleriyle insanların nazarını melûfatları olan şeylere çeviriyor. Âyetler, necimler gibi ülfet perdesini deler, atar. İnsanın kulağından tutar, başını eğdirir. O ülfetin altındaki havâriku’l-âdât mu’cizeleri o âdiyat içerisinde gösterir.

İ’lem eyyühe’l-aziz! Aralarında münasebet, muamele, hattâ mükâleme bulunan iki şeyin, birbirine müşabih veya müsâvi olmasını istilzam etmez. Meselâ, yağmurun bir katresi veya semerenin bir çiçeğinin, küçüklüğüyle beraber, şemsle münâsebeti ve muamelesi vardır.

Binaenaleyh, ey insan, Senin hakaretin, seni Hallâk-ı Âlemin nazar-ı inâyetinden setredecek bir sebep olamaz.

İ’lem eyyühe’l-aziz! Denizlerde vukua gelen med ve cezir gibi, evliya arasında

[TABLE]
[TR]
[TD]Hallâk-ı âlem: âlemlerin yaratıcısı olan Allah[/TD]
[TD]Mâlikü’l-Bihar: denizlerin sahibi olan Allah[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]arz: yer, dünya[/TD]
[TD]azamet: büyüklük, yücelik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]binaen: -dayanarak[/TD]
[TD]binaenaleyh: bundan dolayı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cehil: cahillik, bilgisizlik[/TD]
[TD]cehl-i mürekkep: bilmediğinden habersiz kimsenin cahilliği; katmerli bilgisizlik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]dalâlet: hak yoldan sapkınlık[/TD]
[TD]ehemmiyet: önem[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]evliya: Allah dostları velîler[/TD]
[TD]fevkinde: üstünde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fikren: düşünce olarak[/TD]
[TD]fâsık: günahkâr[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hakaret: basitlik, küçüklük[/TD]
[TD]hakikat: gerçek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]havâriku’l-âdât: olağanüstü şeyler[/TD]
[TD]hayalen: hayale dayalı olarak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hayvanat: hayvanlar[/TD]
[TD]husule gelmek: meydana gelmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hâlât: haller, durumlar[/TD]
[TD]im’ân-ı nazar: bir işi dikkatle düşünmek; bir şeye inceden inceye bakmak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istilzam etmek: gerektirmek[/TD]
[TD]i’lem eyyühe’l-aziz: ey aziz kardeşim bil ki[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]katre: damla[/TD]
[TD]kezâlik: bunun gibi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]malûmat: bilgiler[/TD]
[TD]mebnî: bina edilmiş[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]med ve cezir: denizlerdeki gel-git olayı[/TD]
[TD]melûf: alışılmış, ülfet edilmiş[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]melûfat: alıştıkları, ülfet ettikleri şeyler[/TD]
[TD]mesel: örnek, benzer[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muamele: davranış; karşılık[/TD]
[TD]muhabbet: sevgi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mu’cize: şaşkınlık uyandıran olağanüstü şey[/TD]
[TD]mu’cize-i kudret: Allah’ın kudret mu’cizesi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mâlum: bilinen, belli[/TD]
[TD]mükâleme: karşılıklı konuşma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]münasebet: alâka, ilgi[/TD]
[TD]müsellemât-ı bedihiyat: apaçık oluşları sebebiyle itirazsız kabul edilen şeyler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müsâvi: eşit, denk[/TD]
[TD]müşabih: benzeyen, benzeşen[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nazar: bakış[/TD]
[TD]nazar-ı inâyet: önem ve özen ihtiva eden dikkatli bakış,[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]necim: yıldız[/TD]
[TD]peydâ olan: meydana gelen[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sair: diğer[/TD]
[TD]secde: namazda yere kapanma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]semere: meyve[/TD]
[TD]setretmek: örtmek, gizlemek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sâikasıyla: sebebiyle[/TD]
[TD]tecelliyat-ı seyyâle: akıp giden yansımalar, görünümler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]teemmül: düşünme, inceden inceye araştırma[/TD]
[TD]telâkki etmek: zannetmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vukua gelmek: meydana gelmek[/TD]
[TD]âdi: basit, değersiz[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âdiyat: alışılmış olan sıradan şeyler[/TD]
[TD]âyet: Kur’ân’ın her bir cümlesi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ülfet: alışkanlık[/TD]
[TD]şems: güneş[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şuarâ: şairler[/TD]
[TD]şuâât: parıltılar, ışıklar[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

azametiyle, şu burhan onu intaç edemez” diye bahanelerle kabul etmez. O miskin bilmez mi ki, neticenin kayyûmu imandır. Burhan, ancak onu görmek için bir menfezdir. Veya bir süpürge gibi, o neticeye konan vehimleri süpürür. Maahaza, burhan bir değildir; bin değildir, zerrât-ı âlem adedince burhanlar vardır.

Fesübhânallah! Mülk ile melekût arasındaki hicap ne kadar incedir, aralarındaki mesâfe ne kadar büyüktür! Dünya ile âhiret arasındaki yol ne kadar kısa ve ne kadar uzundur. İlim ile cehil arasındaki hicap ne kadar lâtif ve ne kadar kalındır! İman ile küfür arasındaki berzah ne kadar şeffaf ve ne kadar kesiftir! İbadet ile mâsiyet arasındaki mesafe ne kadar kısadır! Halbuki araları Cennet ile nârın araları kadardır. Hayat ne kadar kısa, emel ne kadar uzundur! Evet, hal ile mâzi arasında öyle ince bir perde vardır ki, ruhun mâzi cihetine geçmesine mâni değildir; cesede nisbeten bitmez bir mesafedir.

Kezâlik, mülk ile melekût, dünya ile âhiret arasında ehl-i kalb için şeffaf, ehl-i hevâ için kesif ince bir perde vardır.

Kezâlik, geceyle gündüz arasında lâtif bir perde var ki, gözün kapanmasıyla gece olup, açılmasıyla gündüz olduğu gibi; nefsin âlem-i mâneviyata gözü kapanırsa ebedî bir gece içinde kalır, gözü mâneviyata açılırsa neharı inkişaf eder.

Kezâlik, Allah’ın hesabına kâinata bakan adam her ne müşahede ederse ilimdir. Eğer gaflet ile esbab hesabına bakarsa, ilim zannettiği şey de cehl olur.

Kezâik, iman ve tevhid ile bakan, âlemi nurlu görür ve illâ âlemi zulümat içerisinde görecektir.

Kezâlik, ef’âl-i beşer için iki cihet vardır. Eğer niyet ile Allah’ın hesabına olursa, tecelliyata mâkes, şeffaf, parlak olur. Eğer Allah hesabına olmasa, zulmetli bir manzarayı göstermiş olur.

Kezâlik, hayatın da iki veçhi vardır. Biri siyah, dünyaya bakar; diğeri şeffaf, âhirete nâzırdır. Nefis, siyah veçhin altına girer, şeffaf veçhe terettüp eden saadet-i ebediyeyi ister.

[TABLE]
[TR]
[TD]Fesübhânallah: “Allah her türlü eksiklikten sonsuz derecede yücedir” anlamında hayret ifade etmek için kullanılmıştır[/TD]
[TD]aded: sayı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]azamet: büyüklük, yücelik[/TD]
[TD]berzah: aralık, mesafe[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]burhan: açık, güçlü delil, kanıt[/TD]
[TD]cehil: cahillik, bilgisizlik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cihet: yön, taraf[/TD]
[TD]ebedî: sonsuz, sonu olmayan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ef’âl-i beşer insanların fiilleri, hareketleri: (bk. f-a-l)[/TD]
[TD]ehl-i hevâ: nefsin isteklerine uyanlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ehl-i kalb: kalb ehli olanlar, kalbiyle mânevî makamlarda ilerleyenler[/TD]
[TD]emel: arzu, istek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]esbab: sebepler[/TD]
[TD]gaflet: duyarsızlık, mânevî sorumluluklarından habersiz davranma hâli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hal: şimdiki zaman[/TD]
[TD]hicap: perde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]inkişaf etmek: açığa çıkmak[/TD]
[TD]intaç etmek: sonuç vermek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kayyûm: ayakta tutan[/TD]
[TD]kesif: yoğun, katı, şeffaf olmayan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kezâlik: bunun gibi[/TD]
[TD]kâinat: evren[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lâtif: ince, şeffaf[/TD]
[TD]maahaza: bununla beraber[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]melekût: görünen maddî âlemin arka plânı, iç yüzü[/TD]
[TD]menfez: delik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]miskin: zavallı[/TD]
[TD]mâkes: yansıma yeri, ayna[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mâneviyat: mânevi âleme ait olan şeyler[/TD]
[TD]mâsiyet: günâh, isyan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mâzi: geçmiş zaman[/TD]
[TD]mülk: görünen maddî ve cismanî âlem[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müşahede etmek: görmek, gözlemlemek[/TD]
[TD]nefis: bir kimsenin kendisi, insanda lezzetlerin kaynağı olan ve onu maddî zevk ve isteklere sevk eden kuvvet[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nehar: gündüz[/TD]
[TD]nâr: ateş[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nâzır: bakar, yönelik[/TD]
[TD]saadet-i ebediye: sonsuz mutluluk, Cennet mutluluğu[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tecelliyat: tecelliler, yansımalar[/TD]
[TD]terettüp etmek: sonuç olarak ortaya çıkmak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tevhid: birleme, her şeyin bir olan Allah’a ait olduğuna inanma[/TD]
[TD]vech: yüz, yön[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vehim: kuruntu, varsayım[/TD]
[TD]zerrât-ı âlem: evrenin zerreleri[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zulmet: karanlık[/TD]
[TD]zulümat: karanlıklar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki ebedî hayat[/TD]
[TD]âlem: dünya, evren[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âlem-i mâneviyat: mânevi âleme ait olan şeyler[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

bu cihetidir. Çünkü, dalâletler, şirkler, şerler bu cihetten doğarlar. Eğer vaktiyle o ene’nin şiddetli bir terbiyeyle başı kırılmazsa büyür, insanın vücudunu yutar.

Eğer milletin de enâniyeti inzimam ederse, Sâniin emrine karşı mübarezeye çıkar. Tam mânâsıyla bir şeytan olur. Sonra, halkı da kendisine kıyas eder, esbabı da o kıyasa dahil eder, büyük bir şirke düşer. El-iyâzü billâh!

Mühim bir mesele: Ene’nin iki veçhi vardır. Bir veçhini nübüvvet almıştır, bir veçhini de felsefe almıştır.

Birinci vecih, ubudiyet-i mahzâya menşedir. Mahiyeti harfiye olup müstakil değildir. Vücudu tebeî olup aslî değildir. Mâlikiyeti vehmî olup hakikî değildir. Vazifesi Hâlıkın sıfâtını fehmetmek için bir mîzan ve bir mikyas olmaktır. En-biya (aleyhimüsselâm) enâniyetin bu veçhine bakmakla, mülkü tamamen Allah’a teslim ederek ne mülkünde, ne rububiyetinde, ne ulûhiyetinde şeriki olmadığına hükmetmişlerdir. Ene’nin bu veçhinden, Cenâb-ı Hak şecere-i tûbâ-i ubudiyeti inbat edip dal ve budakları kâinat bahçesinde enbiya, evliya, sıddîkîn gibi mübarek semereleri vermiştir.

İkinci veçhi alan felsefe, ene’nin vücudunu aslî ve kendisini müstakil ve mâlik-i hakikî olduğunu zu’m etmişlerdir. Vazifesi de yalnız hubb-u zâtıyla tekemmül-ü hayattır. Ene’nin bu siyah yüzünden envâen şirkler, dalâletler çıkmıştır. Ezcümle: Kuvve-i behîmiye dalında sanemler doğmuşlardır. Kuvve-i gadabiye gusnundan firavunlar, nemrutlar çıkmıştır. Kuvve-i akliyeden dehriyun, maddiyun, felâsife çıkmışlardır ki, Vâcibü’l-Vücuda bir mahlûk-u vahidi verir, bâki kalan mülkünü gayra taksim ederler.

[TABLE]
[TR]
[TD]Cenab-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan sonsuz şeref ve yücelik sahibi Allah[/TD]
[TD]Firavun: (bk. bilgiler)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Hâlık: herşeyi yaratan Allah[/TD]
[TD]Nemrut: (bk. bilgiler)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Sâni: herşeyi san’atlı bir şekilde yaratan Allah[/TD]
[TD]Vâcibü’l-Vücud: varlığı zorunlu olan ve var olmak için hiçbir sebebe ihtiyacı olmayan Allah[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]aleyhimüsselâm: Allah’ın selâmı onların üzerine olsun[/TD]
[TD]aslî: asıl, esas[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]bâki kalan: geride kalan[/TD]
[TD]cihet: yön[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]dalâlet: doğru ve hak yoldan ayrılma, sapkınlık[/TD]
[TD]dehriyun: dünyanın sonsuz olduğuna inanıp, âhireti inkâr edenler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]el-iyâzü billâh: Allah korusun, Allah’a sığınırım[/TD]
[TD]enbiya: nebiler, peygamberler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ene: ben, benlik[/TD]
[TD]envâen: çeşit çeşit, türlü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]enâniyet: benlik, gurur[/TD]
[TD]esbab: sebepler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]evliya: Allah dostları velîler[/TD]
[TD]ezcümle: meselâ, örneğin[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fehmetmek: anlamak[/TD]
[TD]felâsife: felsefeciler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]gayr: diğer, başkası[/TD]
[TD]gusn: dal[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]harfiye: harf mânâsında; tek başına bir mânâsı olmayıp başkasının mânâsını gösterme[/TD]
[TD]hubb-u zât: kendini sevme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]inbat etmek: yeşertmek; büyütmek[/TD]
[TD]inzimam etmek: eklenmek katılmak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kuvve-i akliye: akıl gücü, duygusu[/TD]
[TD]kuvve-i behîmiye: hayvânî güç, duygu[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kuvve-i gadabiye: öfke gücü, duygusu[/TD]
[TD]kâinat: evren[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]maddiyun: materyalistler, herşeyi madde ile açıklamaya çalışanlar[/TD]
[TD]mahiyet: esas nitelik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mahlûk-u vahid: bir tek varlık[/TD]
[TD]menşe: esas, kaynak, kök[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mikyas: ölçek[/TD]
[TD]mâlik-i hakikî: birşeyin gerçek sahibi olma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mâlikiyet: sahiplik[/TD]
[TD]mîzan: tartı, ölçü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mübarek: bereketli, hayırlı[/TD]
[TD]mübareze: karşı koyma, çarpışma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mülk: sahip olunan ve hükmedilen yer[/TD]
[TD]müstakil: bağımsız, başlı başına[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nübüvvet: peygamberlik[/TD]
[TD]rububiyet: Allah’ın bütün varlık âlemini kuşatan egemenliği, idaresi ve terbiyesi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sanem: put[/TD]
[TD]semere: meyve[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sıddîkîn: sıddık olanlar, Allah yolunda sadakatte, doğrulukta en ileri olanlar[/TD]
[TD]sıfât: nitelikler, özellikler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]taksim etmek: bölüştürmek, paylaştırmak[/TD]
[TD]tebeî: başka birşeye tabi olan, ikinci derecede[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tekemmül-ü hayat: hayatın mükemmelleşmesi, tamamlanması, gelişmesi[/TD]
[TD]ubudiyet-i mahzâ: tam bir kulluk
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ulûhiyet: Cenab-ı Allah’ın ilâhlığı[/TD]
[TD]vech: yüz, yön
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vehmî: olmadığı halde varmış gibi görünen, hayal edilen[/TD]
[TD]vücud: varlık
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zu’m etmek: sanmak, zannetmek; yanlışı doğru diye iddia etmek[/TD]
[TD]şecere-i tûbâ-i ubudiyet: kulluğun nurlu tûbâ ağacı; tûbâ ağacı gibi şekillenmiş ve dal budak salmış kulluk[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şer: kötülük[/TD]
[TD]şerik: Allah’a ortak koşulan şey[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şirk: Allah’a ortak koşma[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

اِلٰهِى، اَلذُّنُوبُ اَخْرَسَتْنِى. وَكَثْرَةُ الْمَعَاصۤى اَخْجَلَتْنِى. وَشِدَّةُ الْغَفْلَةِ اَخْفَتَتْ صَوْتِى فَاَدُقُّ بَابَ رَحْمَتِكَ وَ اُنَادِى فِى بَابِ مَغْفِرَتِكَ بِصَوْتِ سَيِّدِى وَسَنَدِى الشَّيْخِ عَبْدِ الْقَادِرِ الْكَيْلاَنِى وَنِدَائِهِ الْمَقْبُولِ الْمَاْنُوسِ عِنْدَ الْبَوَّابِ.

بِيَا مَنْ وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَىْءٍ وَيَامَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ، وَياَمَنْ لاَ يَضُرُّهُ شَىْءٌ، وَلاَ يَنْفَعُهُ شَىْءٌ، وَلاَ يَغْلِبُهُ شَىْءٌ، وَلاَ يَعْزُبُ عَنْهُ شَىْءٌ، وَلاَ يَؤُدُهُ شَىْءٌ وَلاَ يَسْتَعِينُ بِشَىْءٍ ، وَلاَ يُشْغِلُهُ شَىْءٌ عَنْ شَىْءٍ ، وَلاَ يُشْبِهُهُ شَىْءٌ، وَلاَ يُعْجِزُهُ شَىْءٌ اِغْفِرْلِى كُلَّ شَىْءٍ حَتّىَ لاَ تَسْئَلَنِى مِنْ شَىْءٍ.

يَامَنْ هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَةِ كُلِّ شَىْءٍ، وَبِيَدِهِ مَقَالِيدُ كُلِّ شَىْءٍ، وَيَا مَنْ هُوَ اْلاَوَّلُ قَبْلَ كُلِّ شَىْءٍ، وَاْلاٰخِرُ بَعْدَ كُلِّ شَىْءٍ، وَالظَّاهِرُ فَوْقَ كُلِّ شَىْءٍ، وَالْبَاطِنُ دُونَ كُلِّ شَىْءٍ، وَالْقَاهِرُ فَوْقَ كُلِّ شَىْءٍ، اِغْفِرْلِى كُلَّ شَىْءٍ اِنَّكَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ.

وَيَا عَلِيمًا بِكُلِّ شَىْءٍ، وَمُحِيطًا بِكُلِّ شَىْءٍ، وَبَصِيرًا بِكُلِّ شَىْءٍ، وَيَا شَهِيدًا عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ، وَرَقِيبًا عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ، وَلَطِيفًا بِكُلِّ شَىْءٍ، وَخَبِيرًا بِكُلِّ شَىْءٍ، اِغْفِرْلِى كُلَّ شَىْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَالْخَطِيئَاتِ حَتّٰى لاَ تَسْئَلَنِى عَنْ شَىْءٍ اِنَّكَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ.

اَللّٰهُمَّ اِنِّى اَعُوذُ بِعِزَّةِ جَلاَلِكَ وَبِجَلاَلِ عِزَّتِكَ وَبِقُدْرَةِ سُلْطَانِكَ وَبِسُلْطَانِ قُدْرَتِكَ مِنَ الْقَطِيعَةِ وَاْلاَهْوَاءِ الرَّدِيئَةِ.

عُمْرِى بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ. اٰمِين وَالْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.1

[NOT]Dipnot-1 İlâhî! Günahlar beni lâl etti. İsyanımın çokluğu yüzünden mahcubum. Gafletin şiddeti ise sesimi kıstı. İşte, ben de, seyyidim ve senedim Şeyh Abdülkadir Geylânî’nin sesiyle Senin dergâh-ı rahmetinin kapısını çalıyor ve onun, kapıcıya âşinâ nidasıyla Senin mağfiret kapında nida ediyorum:

Ey rahmeti herşeyi kuşatan ve ey herşeyin melekûtu elinde bulunan Zât; ey hiçbir şey Kendisine zarar veya fayda vermeyen Zât; ey hiçbir şey Kendisine galebe etmeyen ve hiçbir şey Kendisinden kaçıp gizlenmeyen, hiçbir şey Kendisine ağır gelmeyen ve hiçbir şeyin yardımına muhtaç olmayan, hiçbir şey Kendisini bir başka işten alıkoymayan, hiçbir şey Kendisine benzemeyen, ve hiçbir şey Kendisini hiçbir şeyden âciz bırakamayan Zât! Beni hiçbir şeyden hesaba çekmeyecek şekilde herşeyimi bağışla.

Ey herşeyi alnından tutup kudretine boyun eğdiren ve herşeyin anahtarları elinde bulunan Zât; ey herşeyden önce var olan Evvel, herşeyden sonra bâki kalan Âhir, herşeyin üstünde olan Zâhir, herşeyin içine ve arkaplanına nüfuz eden Bâtın, kudret ve galebesi herşeyin üstünde bulunan Kâhir! Benim herşeyimi bağışla. Şüphesiz Senin herşeye kudretin yeter.

Ey herşeyi her haliyle bilen Alîm ve herşeyi kuşatan Muhît ve herşeyi hakkıyla gören Basîr; ey herşey her an Kendisinin nazar-ı şuhudunda olan Şehîd ve herşeyi görüp gözeten Rakîb ve ilmi herşeyin bütün inceliklerine nüfuz eden Lâtif ve herşeyden hakkıyla haberdar olan Habîr! Beni hiçbir şeyden hesaba çekmeyecek şekilde, günah ve hatâ olarak her neyim varsa hepsini bağışla. Hiç şüphesiz, Senin herşeye kudretin yeter.

Allahım, gafletten ve kötü arzularımdan Senin izzet-i celâline ve celâl-i izzetine, Senin kudret-i saltanatına ve saltanat-ı kudretine sığınırım. Ey kurtuluş isteyenlerin tahassungâhı olan Allahım! Beni şeytanî şehvetlerden kurtar; beşeriyetin kazuratından temizle; Nebîn olan Muhammed’i (s.a.v.) sıddıkiyet muhabbetiyle bana sevdirmek suretiyle beni gaflet paslarından ve cehalet vehimlerinden ter temiz kıl—öyle ki, enaniyet fena bulsun ve Allah’ın minnet bahrinde Allah’ın nimetlerine gark olmuş, Allah’tan alıkoyan her meşgaleye karşı Allah’ın kılıcıyla mansur, Allah’ın inayetiyle mahzuz ve Allah’ın himayesiyle mahfuz olarak herşey Allah için, Allah ile, Allah’a ve Allah’tan olsun.

Ey Nurların Nuru; ey bütün sırların Âlimi; ey gecenin ve gündüzün Müdebbiri; ey Melik; ey Azîz; ey Kahhâr; ey Rahîm; ey Vedûd; ey Gaffâr; ey gayb âlemlerini her haliyle bilen, kalbleri ve gözleri dilediği gibi halden hale çeviren; ey ayıpları örten ve ey günahları bağışlayan, günahlarımı bağışla; esbabın tazyikatına mâruz ve bütün kapılar yüzüne kapanmış ve doğru yolda gidenlerin yoluna gitmek kendisine zorlaşmış ve bir kazanç elde edemeden ömrünü ve nefsini gaflet ve mâsiyet meydanlarında bâd-ı hava harcamış olan kuluna merhamet et.

Ey dua edildiğinde cevap veren; ey hesapları sür’atle gören; ey Kerîm; ey Vehhâb, hastalığı büyük ve şifası zor, çaresi zayıf ve belâsı kuvvetli olan ve Senden başka melce ve ümidi bulunmayan kuluna merhamet et.

İlâhî, derdimi, üzüntümü ve şikâyetimi Sana arz ediyorum.

İlâhî, Senin dergâhında hüccetim, hacetimdir; azığım ise fakrım ve çaresizliğimdir.

İlâhî, Senin cömertlik denizlerinden bir damla bana yeter; Senin af nehirlerinden bir zerre bana kâfi gelir; ey Vedûd; ey Vedûd; ey Vedûd; ey şan ve şerefi herşeyden yüce olan Arş-ı Mecîd Sahibi; ey Mübdi’; ey Muîd; ey herşeyi dilediği gibi yapan Fa’âlün limâ Yürîd!

Arşının rükünlerini kaplayan nur-u veçhin hürmetine, bütün mahlûkatını hükmüne râm ettiğin kudretin hürmetine ve herşeyi kuşatan rahmetin hürmetine Senden istiyorum. Senden başka ilâh yoktur; ey Muğîs, bize imdad et. Ve bütün ömrüm boyunca işlediğim bütün günahları ve lisanımın hatâlarını rahmetinle bağışla; ey Erhamü’r-Râhimîn. Âmin. Hamd, Âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur.[/NOT]