Bakara Sûresi – Hidayet Nimeti

Üçüncüsü: “Hidayetin neticesi, semeresi ve hidayetteki lezzet ve nimet nedir?” diye sual eden sâile cevaptır. Yani, hidayette saadet-i dâreyn vardır. Hidayetin neticesi, nefs-i hidayettir. Hidayetin semeresi, ayn-ı hidayettir. Zira, hidayet haddizatında büyük bir nimettir ve vicdanî bir lezzettir ve ruhun cennetidir. Nasıl ki dalâlet ruhun cehennemidir; öyle de وَبِا ْلاٰخِرَةِ 1 âhiretin felâh ve saadetini intaç eder.

İKİNCİ ME’HAZ: اُولٰۤئِكَ2 ile yapılan işaret-i hissiye, birşeyin müteaddit sıfatlarını zikretmek, o şeyin zihinlerde tecessüm etmesine ve akılda hazır ve hayalde mahsus olmasına sebep olduğuna işarettir. Maahâzâ, sâbıkan zikirlerinden bir mâhudiyet çıkar. Bu mâhudiyet-i zikriye mâhudiyet-i hariciyelerine kapı açar. Haricî olan mâhudiyetlerinden, mümtaz ve müstesna insanlar oldukları tebarüz eder ki, nev-i beşer içinde gözünü açıp bakanların gözlerine en evvel onların parıltıları çarpar.

ÜÇÜNCÜ ME’HAZ: Uzaklığı ifade eden اُولٰۤئِكَ onların filcümle yakın oldukları halde uzak gösterilmeleri, ulüvv-ü mertebelerine mecazî bir işaret olduğuna işarettir. Çünkü, uzakta bulunanlara bakıldığı zaman, boyca en uzunları görünür. Maahâzâ, zamanî ve mekânî olan bu’d, hakikî kastedilirse, belâgate daha uygun olur. Çünkü bütün asırlar Asr-ı Saadet gibi, bu âyeti zikrediyorlar.Öyleyse, اُولٰۤئِكَ ile yapılan işaret, safların evvellerine işarettir. Ve bu itibarla bu’d, hakikî olur, mecazî değildir. Binaenaleyh, onların hakikaten zaman ve mekânca uzak oldukları halde işaret-i hissiye ile gösterilmeleri, azametlerine ve ulüvv-ü mertebelerine işarettir.

DÖRDÜNCÜ ME’HAZ: Ulviyeti ifade eden عَلٰى kelimesidir.


[NOT]Dipnot-1 Ve âhirete…
Dipnot-2 İşte onlar (bk. n-ḥ-v: ism-i işaret)
[/NOT]

[TABLE]
[TR]
[TD]Asr-ı Saadet: Peygamberimizin (a.s.m.) yaşadığı dönem, mutluluk asrı
[/TD]
[TD]ayn-ı hidayet: hidayetin tâ kendisi; hak ve doğru yola erişmenin kendisi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]azamet: büyüklük, yücelik[/TD]
[TD]belâgat: sözün düzgün, kusursuz, hâlin ve makamın icabına göre söylenmesi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]bu’d: yer ve zaman olarak uzaklık, mesafe[/TD]
[TD]dalâlet: hak ve doğru yoldan sapkınlık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]felâh: kurtuluş[/TD]
[TD]filcümle: kısmen[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]haddizatında: gerçekte, zâten, aslında[/TD]
[TD]hakikî: gerçek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]haricî: dışa ait, dış[/TD]
[TD]hidayet: doğru ve hak olan yol, İslâmiyet[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]intaç etme: netice verme[/TD]
[TD]işaret-i hissiye: somut işaret; hislere, duygulara hitap eden işaret[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]maahâza: bununla beraber, böyle olmakla birlikte[/TD]
[TD]mecazî: mecazla ilgili; mecaz[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mekânî: yer ve mevki ile ilgili[/TD]
[TD]me’haz: kaynak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mâhudiyet: bilinmiş olma; bilinip tanınacak hâl, nitelik[/TD]
[TD]mâhudiyet-i hariciye: dış dünyaya ait bilinme; başkalarının fark edip idrak ettiği bilinip tanınma niteliği [/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mâhudiyet-i zikriye: zikredilen belirlilik; sözle ifade edilmiş olan bilinip tanınma niteliği[/TD]
[TD]mümtaz: seçkin, üstün[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müstesna: seçkin
[/TD]
[TD]müteaddit: çeşitli, bir çok[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nefs-i hidayet: hidayetin kendisi; doğru ve hak yola erişmenin kendisi[/TD]
[TD]nev-i beşer: insan, insanlık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]saadet: mutluluk[/TD]
[TD]saadet-i dareyn: dünya ve âhiret mutluluğu[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]saf: sıra[/TD]
[TD]semere: meyve, netice[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sâbıkan: geçen, geçmiş[/TD]
[TD]sâil: soran[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tebarüz etmek: ortaya çıkmak, belirmek[/TD]
[TD]tecessüm: cisimleşme, şekillenme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ulviyet: yükseklik, yücelik[/TD]
[TD]ulüvv-ü mertebe: derecesinin yüksekliği[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vicdanî: kalbe ait hislerin aynası olan vicdana ait, vicdanla ilgili[/TD]
[TD]zamanî: zamanla ilgili, zamana ait[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki ebedî hayat[/TD]
[TD]عَلٰى: (bk. ḥ-r-f[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

o sıfat-ı sâbite olan hidayeti halk ve ihsan etmiştir. Demek ihtida, yani hidayete doğru yürümek, onların kesb ve ihtiyarları dahilindedir; fakat sıfat-ı sâbite olan hidayet, Allah’tandır.

YEDİNCİ ME’HAZ: Terbiyeyi ifade eden رَبِّ kelimesidir. Bu kelimenin burada ihtiyar edilmesi; onların rızık ile terbiyeleri, rububiyetin şe’ninden olduğu gibi, hidayetle de tagaddîleri rububiyetin şe’ninden olduğuna işarettir.

﴾1 ﴿ وَاُولٰۤئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ Bu cümledeki nüktelerin me’hazları:
1.و ile atıf.
2. اُولٰۤئِكَ 2’nin tekrarı.3. Zamirü’l-fasl olan هُمْ4. اَلْ edatı.5. Felâh yollarının adem-i zikriyle مُفْلِحُونَ 3 ’nin âmm ve mutlak bırakılması gibi beş me’hazdan ibarettir.
Birincisi: و ile yapılan atıf, her iki cümle arasında bulunan münasebete binaen yapılmıştır. Zira birinci اُولٰۤئِكَ saadet-i âcile عَاجِلَهُ 4 olan hidayet semeresine işarettir. İkinci اُولٰۤئِكَ hidayetin semere-i âcilesine اٰجِلَهُ 5 işarettir.


[NOT]Dipnot-1 “Dünya ve âhirette saâdet ve kurtuluşa erenler de onlardır.” Bakara Sûresi, 2:5.
Dipnot-2 İşte onlar (bk. n-ḥ-v: ism-i işaret).
Dipnot-3 Kurtuluşa erenler.
Dipnot-4 Aceleyle, derhal gerçekleşen.
Dipnot-5 Ertelenerek sonradan gerçekleşen.
[/NOT]

[TABLE]
[TR]
[TD]Zamirü’l-fasl: gr. munfasıl zamir; ayrık zamir; cümle içinde başka bir kelimeye bitişmeksizin kendi başına ayrı olarak gelen zamir[/TD]
[TD]adem-i zikr: zikredilmeme, söz edilmeme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]atıf: (Ar. gr.) kendinden öncesiyle sonraki kelime veya cümle grubu arasındaki irtibatı sağlayan edat; “vav” harfi gibi[/TD]
[TD]felâh: kurtuluş, selâmet[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]halk: yaratma[/TD]
[TD]hidayet: doğru ve hak yola eriştirme; İslâmiyet[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihsan: bağış, ikram, lütuf[/TD]
[TD]ihtida: doğru ve hak yolda gitme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihtiyar: irade, seçim, tercih[/TD]
[TD]kesb: kazanma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]me’haz: kaynak[/TD]
[TD]mutlak: kayıtsız, sınırsız; teklik, çokluk veya nitelik gibi şeylere bakılmaksızın kullanıldığı mânâya delâlet eden lâfız; kitap kelimesi gibi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nükte: ince ve derin mânâ, sır[/TD]
[TD]rububiyet-i İlâhiye/rububiyet: Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]rızık: Allah’ın ihsan ettiği nimetler, yiyecekler[/TD]
[TD]saadet-i âcile: peşin mutluluk, dünya mutluluğu[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]semere: meyve, netice[/TD]
[TD]sıfat-ı sâbite: sabit sıfat, nitelik; burada Cenâb-ı Hakkın zatında sabit olan hidayet etme sıfatı kastediliyor[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tagaddî: gıdalanma, beslenme[/TD]
[TD]âmm: genel; aynı cinsten bir çok fertlere birden delâlet eden lâfız; cemaat, kavm lâfızları gibi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şe’n: özellik, nitelik[/TD]
[TD]اَلْ: (bk. ḥ-r-f[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]و: (bk. ḥ-r-f[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

zamiri hayali harekete getirmekle “Onlar ateşten kurtulurlar,” “Onlar Cennete girerler,” “Onlar rüyete mazhar olurlar” ve daha bu gibi sıfatlarına münasip çok hükümleri ve cümleleri hayale yaptırır.

Dördüncüsü: اَلمُفْلِحُونَ 1 kelimesindeki اَلْ hakikati tasvire işarettir. Sanki lisan‑ı haliyle diyor ki: “Eğer müflihlerin hakikatini görmek istersen, اُولٰۤئِكَ 2 ’nin âyinesine bak, sana temessül edecektir.” Yahut onların tayin ve temyizlerine işarettir. Sanki diyor: “Ehl-i felâh olanları tanımak istersen, اُولٰۤئِكَ ’ye bak, içindedirler.” Veya hükmün zâhir ve bedihî olduğuna işarettir.

Beşincisi: Felâh ve necat yollarını tayin etmeyen اَلمُفْلِحُونَ kelimesindeki ıtlak, tâmim içindir. Şöyle ki:

Kur’ân’a muhatap olan, matlupları ve istekleri muhtelif pek çok tabakalardır ki, bir kısmı ateşten necat istiyorlar, bir kısmı Cennete girmek istiyorlar, bir kısmı rüyete mazhar olmak istiyorlar. Ve bunlar gibi o tabakaların pek çok dilekleri vardır. Kur’ân-ı Kerim, اَلمُفْلِحُونَ kelimesini âmm ve mutlak bırakmıştır ki, herkes istediğini takip etsin.

[NOT]
Dipnot-1 Kurtuluşa erenler.
Dipnot-2 İşte onlar.
[/NOT]

[TABLE]
[TR]
[TD]bedihî: apaçık, âşikâr[/TD]
[TD]ehl-i felâh: kurtuluşa, selâmete erenler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]felâh: kurtuluş, selâmet[/TD]
[TD]hakikat: mahiyet, esas, gerçek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lisan-ı hal: hâl dili[/TD]
[TD]malûm: bilinen[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]matlup: istenilen, istek[/TD]
[TD]mazhar: nail olma, erişme, ulaşma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhatap: kendisine seslenilen, konuşulan[/TD]
[TD]muhtelif: farklı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mutlak: kayıtsız, sınırsız; teklik, çokluk veya nitelik gibi şeylere bakılmaksızın kullanıldığı mânâya delâlet eden lâfız; kitap kelimesi gibi[/TD]
[TD]müflih: kurtuluşa eren[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]necat: kurtuluş[/TD]
[TD]rüyet: Cennette Allah’ın cemâlini görme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tasvir: canlandırarak anlatma, ifade etme, bildirme[/TD]
[TD]tayin: belirleme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]temessül: görünme, belirme[/TD]
[TD]temyiz: ayırma, ayırd etme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tâmim: umumileştirme, genelleme; bir hükmü aynı cinsin bütün fertlerine verme[/TD]
[TD]zâhir: açık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âmm: genel; sayısız şeyleri içine alan, aynı cinsten bir çok fertlere birden delâlet eden lâfız; cemaat, kavm lâfızları gibi[/TD]
[TD]ıtlak: mutlak olma; kayıtsız, sınırsız bırakma; teklik, çokluk veya nitelik gibi şeylere bakılmaksızın kullanıldığı mânâya delâlet eden lâfız; kitap kelimesi gibi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]اَلْ: (bk. ḥ-r-f[/TD]
[/TR]
[/TABLE]