- Bu konu 21 yanıt içerir, 8 izleyen vardır ve en son
tarafından güncellenmiştir.
-
Yazılar
-
TANRI-EVREN İLİŞKİSİ AÇISINDAN
DETERMİNİZM, İNDETERMİNİZM VE
KUANTUM TEORİSİ
Dr. Caner Taslaman∗ÖZET
Modern fiziğin makro alemdeki en önemli teorisi izafiyet teorisi, mikro alemdeki
(atom-altı) en önemli teorisi ise kuantum teorisidir. Bu makalede, daha önceden doğa
bilimlerine hakim olan determinist evren görüşünün, ilk olarak kuantum teorisiyle nasıl
sarsıldığı incelenecektir. Ayrıca bu teorinin ontolojik indeterminist bir evren olduğunu
söyleyen yorumunun Tanrı-evren ilişkisine, mucizeler ve özgür irade sorunlarına getirdiği
yeni bakış açılarını göstermeye ve bu konudaki farklı görüşleri tartışmaya çalışacağız. Bu
makaleyle, kuantum teorisinin Tanrısal müdahaleyi, mucizelerin ve özgür iradenin varlığını
ispat ettiğini söylemiyoruz; yani doğal teoloji yapmıyoruz. Fakat, modern bilim açısından,
Tanrısal müdahalenin ve mucizelerin gerçekleşmesinin imkansız olduğunu, çünkü bunun,
doğa yasalarının ihlal edilmesi anlamına geldiğini iddia eden görüşün, yanlışlığını göstermeye
çalışıyoruz. Kısacası doğanın teolojisinin yapılmasının modern bilimin yasaları çerçevesinde
de mümkün olduğunu (bu görüşün bilimsel olarak doğru olduğunu değil) savunuyoruz. Bunu
yaparken ‘mümkün’ü göstermeye çalışmamızın, ‘olan’ ile ilgili bir iddia taşımadığını
özellikle belirtmek istiyoruz.Anahtar Kelimeler: Din felsefesi, bilim felsefesi, fizik, determinizm, indeterminizm,
kuantum, kaos, Tanrı-evren ilişkisi, mucize, özgür irade.
∗ Felsefe ve Din Bilimleri DoktoruLAPLACE’IN BELLİ GELECEĞİ GÖREBİLEN CİNİKopernik-Kepler-Galile ve Newton ile yaşanan süreçte insanlık ilk defa detaylı,
sistematik ve bilimsel bir kozmolojiye sahip oldu. Artık evren, matematiksel yasalarla tarif
ediliyordu ve bu yasalar evrenin tümünde geçerliydi. Aristo’nun, bin yıldan uzun bir dönemde
hüküm süren, evreni Ay-altı ve Ay-üstü alem diye bölerek, farklı alanlarda farklı yasaları
geçerli gören sistemi, Newton ile tamamen gözden düştü. Evren hakkında bütüncül ve
determinist bir görüş benimsendi. Fizikteki bu görüşün felsefe, teoloji ve diğer tüm bilimlerde
büyük etkisi oldu; filozoflar ve teologlar yaklaşımlarını fizikteki gelişmelerden etkilenerek
şekillendirdi, diğer bilim dalları ise Newton fiziğini örnek alarak kendilerini düzenlemeye
uğraştılar.Newton yasalarının evreni tarif etmekteki başarısından etkilenen Laplace, sistemli bir
şekilde bilimsel determinizmi ilk dile getiren kişilerden biridir.1 Laplace’a göre, evrenin bütün
parçacıklarının belli bir andaki konum ve hızlarına dair bütün ayrıntıları bilen üstün bir zeka
(Laplace’ın cini: Laplace’s demon), evrenin geçmişine ve geleceğine dair bütün her şeyi
bilebilir. Evreni, kendi dışından müdahale almayan bir alan olarak kabul eden natüralist
felsefe ile madde dışında hiçbir cevher bulunmadığını savunan materyalist felsefe ve
Laplace’ın determinizmi birleştirilirse; geleceğin, daha Big Bang’in ilk anında belirlendiği
sonucuna giden materyalist kadercilik görüşü kaçınılmaz olacaktır. Natüralist felsefe, doğaya
dışardan müdahale edilemeyeceğini söyleyerek evrensel determinizmi Tanrı’ya karşı korur;
materyalizm ise ruhun ayrı bir cevher olamayacağını söyleyerek evren içindeki varlıklara
karşı da determinizmi korur. Descartes, hayvanların, insan ürünü makinelerden çok daha
üstün olsalar da birer otomat olduklarını2; yani madde dışında bir cevher taşımayan,
determinist yasalara bağlı varlıklar olduklarını savunmuştu. Descartes’tan etkilenen3, fakat
felsefesini Descartes’ın madde-ruh dualizmine karşı geliştiren La Mettrie gibi filozoflar ise
insan ruhunu da otomatların içine soktular. Maddeden farklı bir cevherin varlığı (Tanrı veya
canlı ruhu), Laplace’ın cininin tahminini, maddi evrendeki varlıkları ve süreci (determinizmi)
etkilemek suretiyle bozabilir.4Burada asıl ilginç olan husus, ateist-materyalist Laplaceçı bir ontolojinin, geleceğe
dair tüm olayların en baştan belli olduğuna dair materyalist bir kaderciliğin içinde olduğudur.
Natüralist-determinist evren anlayışı içinde, evrende takip edilen süreçte alternatif bir yolun
gerçekleşmesinin ontolojik statüsü imkansızlığa eşittir; bu evren anlayışında, şu anda bu
makalenin bu sayfalarını tutarken parmaklarınızın tam olarak tutuş şeklinin de, şu saniyenin
içinde okumakta olduğunuz cümlenin de, farklı olmuş olması imkansızdır: Laplace’ın cini,
bundan bir milyar yıl önce hesap yapsa hem bu sayfayı tutuş şeklinizi çizebilirdi, hem bu
cümleyi okuyacağınız anı saniyesiyle size bildirilebilirdi. Sartre gibi filozofların, “insanın
kendini inşa ettiğine”5 dair iddiaları, determinist-materyalist ve natüralist bir felsefi inancın,
zaruri mantıki sonucu olan evren tasarımı açısından sadece yanılgıdır. Böylesi bir evrende,
Laplace’ın cininin tüm geleceği görebilecek olması da bu yanılgıyı gösterir. Teizm içinde de
kaderci görüşler olmuştur, İslam düşüncesindeki Cebriye mezhebi ve Hıristiyanlık’taki
Lutherci görüş bu yöndedir. Fakat teizmin ontolojisi geniş imkanlar sunmuştur; örneğin,
Tanrı’nın özgür olmasına vurgu yapılarak, dilerse Tanrı’nın kendisi gibi özgür kullar
yaratabileceği ve maddi bir cevher olmayan ruhun bu özgürlük alanı (determinizmden serbest
alan) olduğu söylenmiştir. Ayrıca ruh ayrı bir cevher olmasa da, maddenin insan beyni
şeklinde organize olunca, zuhur eden (emergent) bir özellik olarak özgür iradeye sahip
olunduğu bile söylenebilir.6 İslam düşünce tarihindeki Mutezile ve Hıristiyanlık’taki
Katoliklik gibi, insanın özgür iradeye sahip olduğunu savunmaları, teizmin ontolojisinin
sunduğu geniş imkanlardan kaynaklanır: çünkü Tanrı için her şey mümkündür.7 Teizmdeki
özgür irade iddiaları, yanlışlanamayan ve doğrulanamayan bir iddia olarak bilimsel değildir.
Fakat tersi gösterilemediği için (insan zihninin yapısı ve işleyişi hala gizemini korumaktadır;
bu da insanın ve iradesinin, ‘neliğinin’ inceleme konusu olmasını imkansız kılar), bu iddiayı
saçmalığa indirgemek (reductio ad absurdum) de mümkün değildir. Diğer yandan determinist
ve tek cevherin madde olduğunun iddia edildiği (materyalist bir ontolojinin kabul edildiği) bir
evrende, hep belli sebepler belirli sonuçları belirleyeceğinden, herhangi bir özgür sebebin
(özgür iradenin varlığı özgür sebepler anlamına gelir) varlığına dair iddia mantıksal açıdan
rahatlıkla saçmalığa indirgenebilir.
1 Stephen Hawking, Ceviz Kabuğundaki Evren, çev: Kemal Çömlekçi, Alfa Yayınları, 2002, s. 104; Stephen
Hawking, A Brief History of Time, Bantam Books, 1990, s.53.
2 Rene Descartes, Metod Üzerine Konuşma, çev: K. Sahir Sel, Sosyal Yayınları, 1984, s. 46.
3 Ernst Mayr, The Growth of Biological Thought, The Belknap Press of Harvard University Press, 1982, s. 97-98.
4 Genelde, Laplaceçı determinizmin insana özgür irade bırakmayacağını savunanlar, bu görüşün, natüralizmi ve
materyalizmi bir ön kabul olarak alması gerektiğine dair hususu vurgulamadan bu iddiada bulunmuşlardır.
5 Jean Paul Sartre, Being and Nothingness, çev: Hazel E. Barnes, Washington Square Press, 1993.
6 Son 20 yılda indirgemeci yaklaşımlara karşı zuhur olma (emergence) başlığı ile oluşan literatürün din felsefesi
için büyük öneme sahip olduğu kanaatindeyiz. Bu konudaki çözülmesi gerekli temel husus soru olarak şu şekilde
ifade edilebilir: Parçalar birleşip daha kompleks bir yapı oluşturduğunda ortaya çıkan yepyeni özelliklerin
(hücrelerin birleşip beyni oluşturmasında olduğu gibi) artık parçalar ile açıklanmaması, bizim parçalarla
açıklanmayı beceremeyecek kadar bilgimizin sınırlı olmasından dolayı, bu durum epistemolojik zuhur olma
(epistemological emergence) mıdır; yoksa gerçekte de parçalarla bütünü açıklamak imkansız olduğu için, bu
durum ontolojik zuhur olma (ontological emergence) mıdır?
7 Teist birçok mezhep ve düşünür tarafından, Tanrı’nın geleceği bilmesi ile Tanrı’nın geleceği belirlemesi veya
cebretmesi birbirinden ayrı tutulmuştur. İslam düşüncesinde “İlim maluma tâbidir” diye ifadesini bulan bu
anlayışta Tanrı’nın önceden bilmesi ile özgür irade fikrinin birbirlerine zıt olmadıkları gösterilmeye çalışılmıştır.
Daha ayrıntılı bilgi için bakınız: Hanifi Özcan, Bilgi-Obje İlişkisi Açısından İnsan Hürriyeti, Dokuz Eylül
Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5, 1989; Ayrıca İslam’daki özgür irade üzerine farklı fikirler için bakınız:
Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsan Fiilleri, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı
Yayınları, 2003, s. 29-133.KANT’TAN SPİNOZA’YA DETERMİNİST EVREN
ANLAYIŞININ YOL AÇTIĞI SORUNLARKant, Laplace’tan önce, Newton’la kemaline ermiş determinist evren anlayışının insan
özgürlüğüne çıkaracağı sorunu görmüştü. Nitekim Kant’ın ünlü antinomilerinin üçüncüsünde,
determinizmin özgürlüğe yer bırakmayacağı işlenir.8 Kant, saf aklın özgürlüğü
ispatlayamayacağı kanaatindedir, ama ahlak teorisinin temelini oluşturacak ‘kategorik
buyruk’ için özgürlüğe muhtaçtır.9 Sonuçta özgürlüğün numen aleme ait olduğunu,
determinizmin fenomen aleme ait olduğunu söyleyerek, antinominin kendince çözümünü
yapar. Kant’ın sisteminde numen alemin rasyonel şekilde anlaşılamayacağını göz önünde
bulundurduğumuzda, onun sisteminde özgürlük sorununun rasyonel çözümünün olmadığını
görürüz. Fakat, Kant, pratik aklın saf akla üstün olduğunu söyler ve Tanrı, ahiret ile beraber
insan özgürlüğünü postula olarak ahlak yasası hatırına kabul eder.10 Böylece Kant yıktığı
metafiziğin yerine kendi metafiziğini inşa eder. Burada tespit edilmesi gerekli önemli nokta,
Kant’ın tüm sistemini inşa etmesinde Newtoncu determinizmin ne kadar önemli rol
oynadığıdır. O, saf aklın gerektirdiklerine inanırsa, determinizmi bütün sonuçlarıyla kabul
etmesi gerektiğini zannetmişti. Geleceğin, determinist yasalarla işleyen bir evren anlayışına
göre belli olduğunun farkındaydı, ama o ahlak teorisini oluşturmak için özgürlüğe gerek
duyuyordu; belki de sırf bu yüzden literatürde “Kant’ın cini” diye bir kavram oluşmadı. Fakat
eğer doğa, birazdan kuantum teorisinin en yaygın yorumunda göreceğimiz gibi “objektif
indeterminist” bir yapıda ise, acaba Kant’ın özgürlüğü temellendirmek için hem saf aklın
otoritesine saldırısı, hem de pratik aklı bütün felsefi geleneğin tersine saf aklın üzerine
çıkarma çabası boşuna olmuyor mu?Bilimsel determinizmin getirdiği tartışmalar özgür irade ile sınırlı değildir. Determinist
bir evrende hiçbir boşluk yoktur, “A” hep “B”yi, “B” hep “C”yi belirler, “B” gerçekleştiği
zaman arkasından ne geleceği bellidir, aksi bir durum mümkün değildir. Bu tip bir evrende
Tanrı’nın evrene müdahalesinin nasıl gerçekleştiği ile ilgili sorun karşımıza çıkar. Monoteist
üç dinin bilime aykırı olduklarına dair yöneltilen eleştirinin kaynağı da bu sorundur. Evrenin
varlığı, yasalarının muhafazası ve Tanrı’nın evrensel yasaları araçsal sebep olarak kullanması
gibi Tanrısal müdahalelerin, determinist yasalar ihlal edilmeden de mümkün olduğu, birçok
teist filozof ve teolog tarafından savunulduğu için, en büyük sorun özellikle monoteist
dinlerin Tanrısal müdahalelerin bir kısmının “mucize” şeklinde gerçekleştiği ile ilgili
iddialarında ortaya çıkar. Teist düşünürler genelde “mucizeleri” doğa yasalarının ihlali veya
askıya alınması olarak anlamışlardır. Buna göre “B”nin “C”yi gerçekleştirmesi gerekirken
“C” gerçekleşmez ve “M” gerçekleşir. Bilimsel olarak “C”nin “B” etkisinin sonucu olması
gerekirken; bahsettiğimiz teologlar, “M”nin gerçekleştiğini söyledikleri için, materyalist-ateist
kimi düşünürler, dinin bilime aykırılığını özetlediğimiz bu hususa dayandırmışlardır. Teist
dinlere karşı yapılan bu itiraz sadece ateizmden değil, kimi zaman teolojik kökenli
yaklaşımlardan da gelmiştir. Spinoza, doğa yasalarının, Tanrı’nın doğasının ve
mükemmelliğinin bir sonucu olduğunu, Tanrı’nın bu yasalara aykırı hareket ettiğini iddia
edenlerin, Tanrı’nın kendi doğasına aykırı hareket ettiğini söylemek gibi bir saçmalığa
düşeceklerini söyler.11 Spinoza, doğa yasalarının, Tanrı’nın doğasından kaynaklandığını
söylerken Descartes’ın etkisindedir. Fakat, Descartes için, Tanrı ile evren farklı cevherlerdi ve
onun vurgusu, mekanistik bir bilim anlayışını kurmak içindi; mucizeleri inkar etmek için
böylesi bir yaklaşımı kullanmadı. Oysa Spinoza, monist idi, Tanrısal cevher ile doğayı
özdeşleştirmişti; bu yüzden, Tanrısal doğa ile doğa yasaları arasındaki geçişi doğrudandı ve
mucizeleri doğa yasalarına aykırı gördüğü gibi, Tanrısal doğaya da aykırı görüyordu.
Schleiermacher de, teolojik sebeplerle, doğa yasalarının ihlali anlamındaki mucize anlayışının
Hıristiyan teolojisinden çıkarılması gerektiğini savundu. O, nedenselliği mantıki bir
zorunluluk olarak kabul etmişti ve evrensel her olguyu Tanrı’nın eseri olarak görse de, bu
olguların doğa yasaları çerçevesinde, bu yasalar ihlal edilmeksizin gerçekleştiğini
savunmuştu.12Görüldüğü gibi Kant’ın felsefesinden Laplace’ın cinine ve özgür irade sorununa,
Tanrısal müdahalenin doğa yasalarını ihlal etmesine natüralist felsefeye dayanan bilim
anlayışı adına veya Spinoza ile Schleiermacher’inki gibi teoloji adına itirazlara kadar, felsefe
açısından çok önemli birçok sorun, hep evrende “objektif determinist” yasaların var olduğuna
inançtan kaynaklanan yaklaşım çerçevesinde şekillenmiştir. Bu inanç Newton fiziğiyle doruğa
ulaşmış, Einstein ile daha da pekişmiştir. Fakat hiç umulmayan gelişme atom-altı dünyada
kuantum teorisinden gelmiştir.
8 Immanuel Kant, The Critique of Pure Reason, çev: J.M.D. Meiklejohn, William Benton, 1971, s. 140-141.
9 Immanuel Kant, Fundamental Principles of the Metaphysics of Morals, çev: Thomas Kingsmill Abbott,
William Benton, 1971, s. 279-280
10 Immanuel Kant, The Critique of Practical Reason, çev: Thomas Kingsmill Abbott, William Benton, 1971, s.
343-348.
11 Benedictus de Spinoza, Tractatus Theologico-Politicus, çev: Samuel Shirley, Brill Academic Publishers, 1997.
12 Friedrich Schleiermacher, The Christian Faith, T. and T. Clark Publishers, 1999.KUANTUM TEORİSİ VE İNDETERMİNİZMEinstein, Newton’un mutlak uzay ve mutlak zaman kavramında değişiklikler yaptı,
çekim-gücünü daha sofistike bir tarzda açıkladı ve ışığın hızını, fiziğinde, mutlak değer olarak
kullandı. Fakat bu fizik de Newton fiziği gibi deterministti ve realistti (matematik formüllerde
ifade edilen evrenin, dış alemde, gözlemcilerden bağımsız ve gerçek olarak, bu matematik
formüllere uygun olarak var olduğunu kabul ediyordu). Atom-altı dünyayı tarif eden kuantum
teorisi, Einstein’ın izafiyet teorisini geliştirdiği dönemde şekillendi; aslında Einstein da atomaltı
dünyanın daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunanlardandı. Ernest Rutherfold’un, 1911
yılında ortaya koyduğu atom modeli aşağı yukarı Güneş sistemimizin bir benzeriydi;
çoğunluğun zihnindeki atom modeli hala böyledir: ortada Güneş gibi duran bir çekirdek ve
gezegenler gibi dönen elektronlar. Oysa kuantum teorisinin atom modelinde, elektronlardan,
dönen gezegenler yerine olasılık dalgaları olarak bahsetmek daha doğrudur; bu teoriye göre
atomun resmedilmesi mümkün değildir. Bugün bilinen şekliyle kuantum teorisi, 1925’te
Werner Heisenberg’in “matriks mekaniği” ve 1926’da Erwin Schrödinger’in “dalga
mekaniği” olarak başlamıştır, birbirlerinden ayrı kuramlar olarak başlatılan bu çalışmalar daha
sonra kapsamlı tek bir kuram şeklinde Paul Adrien Maurice Dirac tarafından
birleştirilmiştir.13 Kuantum mekaniğine göre, atom-altı parçacıklar olarak tarif ettiklerimiz
aynı zamanda dalgalardır. Bu birbirine açıkça zıt iki farklı durumu da destekleyecek deneysel
veriler mevcuttur.14Kuantum durumunu açıklayan Heisenberg’in Belirsizlik İlkesi’ne göre atom
seviyesinde parçacıkların konum ve hızını aynı anda tam olarak hesaplamamız imkansızdır.15
Bu ilkeye göre, bir parçacığın konumunu ne kadar doğru olarak belirlersek, hızı o kadar
belirsizleşir; parçacığın hızını tamamen doğru olarak belirlersek ise konumu tamamen
belirsizleşir. Kuantum teorisinin kurucularından Schrödinger, atomu, çekirdek ve
elektronlardan oluşan bir sistem olarak değil de madde dalgalarından oluşan bir sistem olarak
tanımlamıştı. Bohr ise, maddenin parçacık ve dalga görüntülerini, aynı gerçekliğin birbirlerini
tamamlayan iki ayrı biçimi olarak yorumladı (Tamamlayıcılık Prensibi: Complementarity
Principle). Heisenberg, Schrödinger ve Bohr’un yorumlarının bir sınıra kadar uygulanıp,
çelişkilerden kurtulamadıklarını, ancak belirsizlik bağlantısının çizdiği sınırlar ile çelişkilerin
kaybolacağını iddia eder.16 Heisenberg’in yaklaşımı klasik fizik açısından kabul edilemez
niteliktedir. Klasik fizikte bir parçacığın konumunu ve momentumunu (hızı) bilirsek, daha
sonra nerede olacağını rahatlıkla hesaplayabiliriz; zaten, Laplace’ın cininin geleceği görme
kabiliyeti de böylesi bir hesaplanabilirliğe dayanır. Bohr’a göre, gözlem yapmadığımız zaman
atom bir hayalettir, ancak gözlem yapılınca atom gerçeklik kazanır. Ayrıca neyi
gözlemleyeceğimize de biz karar veririz, konumuna bakarsak atom yerindedir, hızına
bakarsak hızını hesaplayabiliriz; fakat hem konuma hem hıza bakamayız. Paul Davies,
modern fiziğin en ünlü isimlerinin dile getirdiği bu tabloyla kafası karmakarışık olanlara ve
bu sonucun kabul edilmeyecek kadar paradoksal olduğunu düşünenlere, üzülmemelerini,
çünkü Einstein’ın da kendileriyle aynı fikirde olduğunu söyler.17
Kuantum kuramında sadece olasılıklar vardır. Olasılıkların fiziğe girişi ilk olarak
entropi yasası ile (19. yüzyılın sonunda) olmuştur; fakat bu yasada olasılıkların oluş nedeni,
katrilyonlarca parçacığın Newton mekaniğine uygun hareket etseler de, hesaplanmalarının
imkansız oluşundan kaynaklanmaktadır. Yani bizim epistemolojik yetersizliğimizden dolayı
entropi yasası olasılıkçıdır. Oysa kuantum teorisinde, Heisenberg’in Belirsizlik İlkesi ile iddia
edilen, subjektif indeterminist (bizim epistemolojik yetersizliğimizden kaynaklanan bir
indeterminizm) bir evren içinde olduğumuz değildir; objektif indeterminizm evrenin bir
gerçeği olarak kabul edilir. Buna göre evren olasılıklara göre hareket eder. Bu tarz bir
durumda, Laplace’ın cini ne kadar maharetli olursa olsun geleceği göremez, çünkü gelecek
belli değildir; evrenin başlangıcına gitsek ve Big Bang patlamasını yüzde yüz aynı şekilde
gerçekleştirsek, muhtemelen evren bugünkü gibi olmayacaktır ve biz de burada
olmayacağızdır.18 Böyle bir evren Newton ve Einstein’ın determinist evreni değildir; eğer
böyle bir evren tablosu doğruysa, determinist bir evren tasarımının etkisiyle şekillenmiş
Kant’ın yaklaşımlarından, Spinoza’nın itirazlarından, Tanrı-evren ilişkisine, mucize ve özgür
irade konularına kadar felsefe ve teolojiyi ilgilendiren birçok konunun yeni baştan ele
alınması gerekir.
13 Roger Penrose, Kralın Yeni Usu 2: Fiziğin Gizemi, çev: Tekin Dereli, Tübitak Popüler Bilim Kitapları, 2000,
s. 103.
14 Roger Penrose, The Road To Reality, Jonathan Cape London, 2004, s. 505-511.
15 Werner Heisenberg, Einstein’la Yüzleşmek, çev: Kemal Budak, Gelenek Yayıncılık, 2003, s. 33-36.
16 Werner Heisenberg, Fizik ve Felsefe, çev: M. Yılmaz Öner, Belge Yayınları , 2000, s. 20-21.
17 Paul Davies, God and The New Physics, Simon and Schuster, 1984, s. 103.
18 İnsancı ilke (Anthropic Principle) ile ilgili veriler, insanların evrende var olmasının, evrensel yasalarda ve
evrensel oluşumlarda çok hassas ayarları gerektirdiğini göstermiştir. Bu hassas ayarlar muhtemel parametrelerin
içinde çok küçük bir olasılığa denk gelir. Aynı Big Bang başlangıcı ve aynı evren yasaları olsalardı bile, evrensel
oluşumlardaki çok küçük bir değişiklik bile canlılığın yeryüzündeki oluşumunu imkansızlaştıracaktı. Bu konu
için bakınız: John D. Barrow, Frank J. Tipler, The Anthropic Cosmological Principle, Oxford University Press,
1996; Caner Taslaman, Big Bang ve Tanrı, İstanbul Yayınevi, 2006, 10. Bölüm.TANRI’NIN EVRENDEKİ ETKİNLİKLERİTanrı-evren ilişkisi konusu işlenirken, Tanrı’nın evren üzerindeki etkinliği genelde iki
başlık altında incelenmektedir: 1- Genel Tanrısal Etkinlik (General Divine Action), 2-Özel
Tanrısal Etkinlik (Special Divine Action). Bu ayrımdan Genel Tanrısal Etkinlik, Tanrı’nın
başlangıçtaki yaratışını ve evrenin yasalarıyla beraber muhafazasını ifade etmek için
kullanılır. Özel Tanrısal Etkinlik ise Tanrı’nın belirli bir yer ve zamandaki etkinliğini ifade
için kullanılır, geleneksel anlamdaki mucizeler ve dini tecrübeler bunun içindedir.19 Bize göre
Tanrısal etkinliği dörtlü bir kategoriyle incelememiz daha faydalı olacaktır. Yağmurun yağışı
açısından bu dörtlü kategoriye örnek vererek ne demek istediğimizi açıklamaya çalışacağız:1- Tanrı’nın Yaratışı: Tanrı’nın evreni ve yasalarını yoktan yaratması kastedilir. Buna
göre Tanrı, yağmuru oluşturacak atomları oluşturacak madde ve enerjiyi, ayrıca
yağmurun yağmasında önemli rolü olan çekim gücü gibi kanunları yoktan
yaratmıştır.2- Tanrı’nın Muhafazası: Tanrı’nın yarattığı madde ve yasaların, zaman içinde
varlığını devam ettirmesi kastedilir. Buna göre Tanrı, evrensel maddenin ve
yasaların varlığını zaman içinde devam ettirdiği için, evrenin başlangıcından 15
milyar yıl sonra bugün yağmurun yağması mümkündür.3- Tanrı’nın Oluşumları Gerçekleştirmesi: Tanrı’nın muhafaza ettiği evren ve yasalar
çerçevesinde gerçekleştirdiği oluşumlar kastedilir. İlk başta bu şıkta ifade edilen
Tanrısal etkinlik ile ikinci şıktaki Tanrı’nın muhafazasının aynı olduğu
zannedilebilir; oysa belirgin bir fark vardır. İkinci şıkta kastedilen birçok kişinin
zorunluluk (necessity) dediği şeydir. Bu şıkta kastedilen ise birçok kişinin şans
(chance) dediği şeydir; yani, Tanrı’nın, yarattığı yasalar çerçevesinde mümkün
olan birçok olasılıktan birini gerçekleştirmesidir. Pekala, Tanrı evreni ve yasalarını
bu şekilde yaratabilirdi, ama Güneş’e mevcut mesafede, suyun ve atmosferin bu
şekilde varolduğu bir Dünya var olmayabilirdi. İkinci şıkta kastedilen, yağmurun
evrenin başlangıcından 15 milyar yıl sonra yağdırılmasının, bunla ilişkili yasaların
muhafazası suretiyle mümkün kılınması iken; bu şıkta kastedilen, 15 milyar yıl
sonra o olasılığın belirli bir yer ve zamanda gerçekleştirilmiş olmasıdır.4- Tanrı’nın Mucize Gerçekleştirmesi: Tanrı’nın doğa yasalarını belirli özel durumlar
için askıya alıp, belirli bir yer ve zamanda olağanüstü olaylar gerçekleştirmesi
kastedilebileceği gibi; doğa yasaları çerçevesinde, olması çok düşük olasılıkları
belirli bir yer ve zamanda gerçekleştirmesi de kastedilebilir. Buna göre, hiç
bulutun olmadığı ve yağmurun yağmadığı bir yerde, Tanrı, sevgili bir kulunun
duası gibi bir sebeple yağmur yağdırabilir.Böyle dörtlü bir ayrım yaparak, Tanrı’nın evrendeki etkinliğinin mutlaka dört farklı
biçimde olduğunu iddia etmiyoruz. Fakat, Tanrı’nın evrendeki etkinliği ile ilgili dile getirilen
iddiaları sınıflandırmak açısından bu şekilde dörtlü bir ayrımın, genelde yapılan ikili
ayrımdan daha faydalı olacağını düşünüyoruz. İkili ayrımdaki Genel Tanrısal Etkinlik ile Özel
Tanrısal Etkinliği birleştirme çabaları olmuştur.20 Yaptığımız dörtlü ayrımdaki kimi şıkların
da Tanrısal etkinliği tarif şeklimize göre birleştirilmesi mümkündür. Örneğin Tanrı’nın,
gereğinde evrendeki düşük olasılıkları gerçekleştirerek mucize gerçekleştirdiğini, fakat hiçbir
zaman doğa yasalarını askıya almadığını savunan biri, üçüncü ve dördüncü maddeyi
birleştirebilir. Fakat, hiçbir yaklaşımın, sıraladığımız dört maddeye yeni bir maddenin
eklenmesini gerektirmeyeceği kanaatindeyiz; bu yüzden bu şekilde dörtlü bir ayrımın
yapılmasını öneriyoruz.Birinci maddede belirttiğimiz evrenin yoktan yaratılışı ve ikinci maddede belirttiğimiz
evrenin muhafazasına dair teistik iddialara bu makalede odaklanmayacağız. Üçüncü maddede
belirttiğimiz Tanrı’nın evrensel oluşumları meydana getirmesini birçok teist, Tanrı’nın gerçek
sebep (birincil sebep: primary cause) olarak, doğa yasalarını ise araçsal sebep (ikincil sebep:
secondary cause) olarak kullanmak suretiyle gerçekleştirdiğini söyleyerek, doğa yasalarını
ihlal etmeyen bir Tanrısal müdahale anlayışı geliştirmişlerdir. Doğa yasalarının askıya
alınması ile ilgili teistik iddialar, en çok mucizelerin gerçekleşmesi hususunda gözükür; daha
önce değindiğimiz gibi bu konudaki itirazlar, hem natüralizm adına hem de teolojik yaklaşım
adına yapılmıştır. Fakat genel eğilim, Tanrı’nın doğa yasalarını askıya alması şeklinde
mucizeleri tarif etmeye yönelik olmuştur.David Hume, mucizelerin gerçekleşmesine karşı getirdiği ünlü itirazlarını, mucizelerin
doğa yasalarının ihlal edilmesi anlamına geldiğini söyleyen mucize tarifine dayanarak
yapmıştır.21 Determinist evrende mucizelerin oluşumu, Tanrısal yasaların (İslami literatür
açısından Sünnetullah da denebilir), doğa yasalarından çok daha geniş kapsamlı olduğu; bir
peygamberin gönderilmesi gibi özel bir durumda doğa yasalarının askıya alınmasında bu
yüzden, Spinoza ve Schleiermacher’in düşündüğü gibi Tanrı’nın kendi koyduğu yasalarla
(veya kendi doğasıyla) çelişmesi gibi bir durumun söz konusu olamayacağı şeklinde
açıklanabilir. Bu, fabrikada mekanik kanunlar çerçevesinde çalışan makinelerin, birkaç
senede bir, genel çalışmalarından farklı olarak durdurulup bakıma alınmalarının, bu
makinelerin tâbi olduğu determinist yasalara aykırı olmaması gibi bir durumdur.
Ayrıca Leibnizci bir tarzda, baştan ayarlanan düzen (pre-established harmony) ile,
determinist evrendeki doğa yasaları ihlal edilmeden de mucizeler açıklanabilir. Leibnizci
böylesi bir yaklaşımı, deizm ile karıştıranlar olmuştur; biz, bu yaklaşımın tamamen hatalı
olduğu kanaatindeyiz. Deizmin Tanrısı, evreni baştan yaratır ve sonra zaman içindeki
oluşumlardan habersizdir ve evrene karşı umursamaz bir tavırdadır. Oysa bu yaklaşımda,
zamanın içindeki her bir anın yaratıcısı, baştan tüm bu kareleri tasarlayan Tanrı’dır. Tanrı’nın
müdahale etmediği hiçbir an olmadığı için, bu Tanrı tasavvurunu deizm ile karıştırmak hatalı
olur. 15 milyar yıl önceden (Big Bang başlangıcında) her şeyi bilen bir Tanrı için, 15 milyar
yıl önce ile birkaç saniye önce müdahale etmek arasında fark yoktur. Özellikle Einstein’ın
izafiyet teorisi ile zamanın izafi olduğu ortaya konduktan sonra22 15 milyar yıl ile birkaç
saniye arasındaki farkın önemi de kalmamıştır. Tanrı’nın uzaya aşkın olmasına rağmen,
uzayın her noktasına müdahalelerde bulunduğuna inananlar için, zamana aşkın Tanrı’nın,
zamanın en başından, zamanın tüm anlarına müdahalede bulunabileceğini kabul etmekte bir
sorun olmaması gerekir. Örnek olarak üç teist dinde kabul edilen Hz. Musa’nın denizi
yarmasını alırsak, bu bakış açısına göre Tanrı, evrenin başından planlayarak gelgit olayındaki
gibi fizik yasalarını kullanarak, hiçbir determinist yasayı ihlal etmeden, bu yasaları araçsal
sebep olarak kullanarak, Hz. Musa’nın tam geçeceği anda denizi yarmıştır. Fakat tüm bu
yaklaşımlar, determinist bir evrende, Tanrısal müdahalenin, yoktan yaratılıştan sonra en sıra
dışı şekli olarak kabul edilen mucizelerin açıklanması içindir. Oysa ilerleyen sayfalarda
göreceğimiz gibi indeterminist bir evren, mucizeler gibi Tanrısal müdahalelerin açıklanma
şekli için yeni olanaklar sunmaktadır.
19 Nicholas Saunders, Divine Action and Modern Science, Cambridge University Press, 2002, s. 18-23.
20 Nicholas Saunders, a.g.e., s. 23-32.
21 David Hume, An Enquiry Concerning Human Understanding, Oxford University Press, 1999, 10. Bölüm.
22 Albert Einstein, İzafiyet Teorisi, çev: Gülen Aktaş, Say Yayınları, 2001.KUANTUM KURAMININ BELİRSİZLİK İLKESİNE
FARKLI YAKLAŞIMLAREntropi yasasının ve izafiyet teorisinin fiziksel yaklaşımı üzerinde genel bir ittifakın
olduğu söylenebilir. Felsefeciler ve teologlar, bu teoriler üzerinde, ortak fiziksel kabullere
rağmen farklı ve birbiriyle çelişen yorumlarda bulunmuşlardır. Oysa kuantum teorisinin,
fiziksel yaklaşımı üzerinde de bir ittifak yoktur; bu teorinin fiziği üzerindeki farklı
yaklaşımlardan herhangi birini benimseyenlerin felsefi ve teolojik yorumları da farklıdır. Bu
teorinin, objektif indeterminist bir evrene işaret ettiğine dair yorumda bulunanların felsefi ve
teolojik yorumları farklı olabildiği gibi, bu görüşe katılmayanlar da kendi içlerinde farklı
felsefi ve teolojik farklı kanaatlere sahiptirler.Bu teori, mevcut haliyle ancak olasılıkçı yorumlara izin verir. Birçok atomdan oluşan
radyoaktif bir elementin ne zaman bozulacağını olasılık hesaplarıyla tahmin edebiliriz, ama
belirli tek bir atomun ne zaman bozulacağını tam olarak söyleyemeyiz. Heisenberg’in
Belirsizlik İlkesi atom-altı bir parçacığın yerini ne kadar iyi hesaplarsak, hızının o kadar
belirsizleşeceğini; hızını ne kadar iyi hesaplarsak, konumunun o kadar belirsizleşeceğini
söyler. Atom-altı dünyadaki bu belirsizliklerin, gerçek dünyadaki var olan ontolojik bir
belirsizliğe mi, yoksa bizim epistemolojik durumumuzdan kaynaklanan bir belirsizliğe mi
karşı geldiği konusunda en ünlü fizikçiler dahi kendi aralarında itilaf etmişlerdir. Farklı
görüşleri, Barbour’ın sınıflamasını takip ederek üçe ayırabiliriz:231- Cehaletimizden Kaynaklanan Belirsizlik: Özellikle Newtoncu yaklaşımın
determinist modelini takip edenler, atom-altı dünyadaki belirsizliklerin, ontolojik
gerçekliği yansıtmadığını düşünmüşlerdir. Planck, Penrose ve Einstein bu görüşün en
önemli temsilcileridir. Einstein’ın ünlü “Tanrı zar atmaz”24 sözü, kuantum dünyasında
ontolojik belirsizliklerin bulunamayacağını ifade etmek için söylenmiştir. Einstein,
Podolsky ve Rosen atom-altı dünyaya dair teorilerimizin eksik olduğunu ve bizim
bilemediğimiz ‘gizli değişkenlerin’ (hidden variables) olması gerektiğini söylediler.25
Buna göre, cehaletimiz belirsizliklerin sebebidir, kuantum teorisinin olasılıklarla ifade
edilmesi, gerçek dünyaya olasılıkçı yasaların hakim olmasından kaynaklanmaz, gerçek
dünyada determinist yasalar çerçevesinde olaylar gerçekleşir.2- Deneysel ve Kavramsal Sınırlılıklarımızdan Dolayı Belirsizlik: Bahsedilen görüş,
belirsizliklerin aslında olmadığı görüşü için kullanılabileceği gibi, atom-altı dünyanın
bizim için tamamen ulaşılmaz olduğu ve objektif determinizmin veya indeterminizmin
hangisinin gerçekte var olup olmadığını bilemeyeceğimizin dile getirilmesi için de
kullanılabilir. Bu düşünce ‘kendinde şey’in ulaşılmaz olduğunu söyleyen26 Kant’ın
modern fizikteki izdüşümü olarak kabul edilebilir. Bu, aynı zamanda, kuantum teorisi
ile, klasik fizikteki gözleyenin rolünün önemsenmediği epistemolojik yaklaşımın da
değiştiğini ifade eder. Bu görüşü savunanlar, deney aşamasında gözleyen ile gözlenen
arasındaki etkileşimden belirsizliğin çıktığını söylerler. Bir elektronun
gözlemlendiğini düşünün; en azından bir ışık kuantasının bu elektrona çarpıp
gözümüze gelmesi gerekir ki elektronu görebilelim. Bir gezegeni görmemiz de, ona
çarpan ve sonra gözümüze gelen ışık sayesinde olur, ama makro düzeyde bu etki
gezegenin konumunu da hızını da etkilemeyecek kadar önemsizdir. Ama mikro
düzeyde, elektrona çarpan ışık parçacığı elektronun konum ve hızını etkileyeceğinden
gözlemimizin neticesine de etki eder. Sonuçta atom-altı dünya ile ilgili gözlemler için,
gözleyenin etkisinin de dikkate alındığı bir epistemoloji geliştirmek gerekir. Fakat
kuantum teorisinin belirsizlikleri sadece bu tip gözlemlerle alakalı değildir; radyoaktif
elementlerin bozumunun ne zaman olacağı gibi belirsiz durumlar vardır ki, bunlar,
gözleyenin etkisiyle açıklanamaz.27Kavramlarımızın sınırlılıklarından dolayı belirsizlik olduğu iddiası ise adeta
Kant’ın, insan zihninin kendi kategorilerini dış dünyaya dayattığına dair görüşünün bir
tekrarı gibidir. Deneysel durumu seçerek, hangi kavramsal çerçeveyle (dalga veya
parçacık; konum veya hız) elektronun durumunu değerlendireceğimizi seçeriz.
Barbour, bu yaklaşımın agnostik olduğunu; atom-altı dünyada determinizmin mi,
indeterminizmin mi olduğunu anlayamayacağımız anlamına geldiğini belirtir.283- Objektif İndeterminizm Olarak Belirsizlik: Bu yaklaşıma göre, atom-altı dünyaya
dair belirsizliklerin, bizim “gizli değişkenleri” bilemememiz veya deneysel ve
kavramsal yetersizliklerimiz gibi epistemolojik eksiklikler ve sorunlar ile alakası
yoktur; belirsizlikler doğanın bir gerçeği olarak vardır, doğada epistemolojik
indeterminizm veya subjektif indeterminizm denilebilecek sahte bir indeterminizm
değil, gerçek ontolojik indeterminizm vardır. Bu görüşün en ünlü savunucusu olan
Heisenberg, kuantum kuramına özgü matematik şemanın, klasik mantığın bir
genişlemesi veya tarz değişimi olarak yorumlanması gerektiğini söyler. Ona göre bu
kuram, mantığın en temel ilkelerinden “üçüncü halin olanaksızlığı” ilkesinin
değiştirilmesini gerektirir.29 Adı kaos teorisiyle özdeşleşen Prigogine de, metafiziksel
ve felsefi bir tercihe bağlı olmaksızın, fizikte, indeterminizmin kendini kabul
ettirdiğini şöyle ifade eder: “Bergson, Whitehead, Popper tarafından savunulan
indeterminizm, bundan böyle fizikte kendini kabul ettirmiştir.”30 Fakat bizce,
Prigogine’in metafiziksel bir tercihten bağımsız olarak indeterminizmin kendini kabul
ettirdiğini söylemesi hatalıdır. Prigogine kitaplarında “Laplace’ın cininden” olan
rahatsızlığını birçok kere dile getirmektedir. Örneğin Isabelle Stengers ile beraber
yazdığı kitabında şöyle der: “İki yüzyıla yakın bir süredir, Laplace’ın cini hayal
gücümüze musallat oldu; her şeyi anlamsız kılan kabuslar getirdi. Eğer dünya
gerçekten de bir cinin, bir anlık durumdan yola çıkarak geleceğini ve geçmişini
hesaplayabildiği bir dünya olsaydı, bizim tanımlayabileceğimiz basit sistemleri, bir
cinin ancak tanımlayabileceği daha karmaşık sistemlerden niteliksel olarak ayıran
hiçbir şey olmasaydı, o zaman bu dünya bir yoğun totolojiden ibaret olurdu. İşte bu,
atalarımızdan devraldığımız bilimin bize meydan okuyuşudur, artık büyüsünden
kurtulmamız gereken tılsım da budur.” Sonuçta, Prigogine’in neden Einstein’ın
yaklaşımını değil de Heisenberg’inkini tercih ettiğinin cevabı, sadece modern fiziğin
önüne çıkardığı tablo olamaz; Einstein aynı tablodan kendi metafizik tercihine uygun
seçim yaptığı gibi, Prigogine de kendi metafizik tercihine uygun olarak, hep yakındığı
Laplace’ın cininden kendini kurtaracak yorumu tercih etmiştir. Burada durumu ilginç
olan bizce Popper’dır. O, fizikte indeterminizme en büyük desteği veren Heisenberg’in
Belirsizlik İlkesi’ne karşı çıkmış olsa da,31 kuantum kuramından bağımsız olarak insan
özgürlüğüne tehdit olarak gördüğü Laplaceçı determinizme karşı indeterminizmi
savunmuştur.32Heisenberg ve onun takipçileri, epistemolojik olarak neyi bilebileceğimizi
betimlerken, bunun ontolojik gerçekliği tarif ettiğine geçiş yaparak, belirsizliğin
cehalet ile deneysel ve kavramsal sınırlılıklarımızdan kaynaklanmadığını, doğanın
gerçek bir durumu olduğunu savunmuşlardır. Bu durum, Polkinghorne’un
“Epistemoloji ontolojiyi şekillendirir”33 sözüyle ifade ettiği gibi; neyi
bilebileceğimizin veya bilemeyeceğimizin, neyin gerçekte varolduğunu anlamamızın
güvenilir bir rehberi zannedilmesinin bir neticesidir. Bu stratejiyi Newton da
benimsemişti, onun Heisenberg’den farkı: Newton bildiklerinden yola çıkarak
ontolojik determinist bir evren modellemiş, Heisenberg ise bilmediklerinden
(belirsizliklerden) yola çıkarak ontolojik indeterminist bir evren öngörmüştür.
Determinist evrende alternatiflerin ontolojik statüsü imkansızlığa eşitken,
indeterminist evrende alternatif olayların oluşmasının ontolojik statüsü mümkündür.
Tanrı-evren ilişkisi açısından ontolojik determinist evren modeli, birçok felsefi ve
teolojik yaklaşımın çıkmasına sebep olduğu gibi, ontolojik indeterminist evren modeli
de felsefi ve teolojik birçok yeni yaklaşımın hareket noktası olmuştur.
23 Ian Barbour, Religion in an Age of Science, Harper and Row Publishers, 1991, s. 101-104.
24 Albrecht Fölsing, Albert Einstein, çev: Ewald Osers, Penguin Books, 1997, s. 585.
25 Albert Einstein, B. Podolsky, N. Rosen, Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality Be
Considered Complete?, Physical Review 4, 1935, s. 778-779.
26 Immanuel Kant, The Critique of Pure Reason, s. 129-159.
27 Ian Barbour, Issues in Science and Religion, Harper and Row Publishers, 1971, s. 301-302.
28 Ian Barbour, Religion in an Age of Science, s. 102-103.
29Werner Heisenberg, a.g.e., s. 171.
30 Ilya Prigogine, Kesinliklerin Sonu, çev: İbrahim Şener, İzdüşüm Yayınları, 2004, s. 123.
31 Karl R. Popper, Bilimsel Araştırmanın Mantığı, çev: İlknur Aka, İbrahim Turan, Yapı Kredi Kültür Sanat
Yayıncılık, 1998, s. 248-284.
32 Karl R. Popper, Open Universe: An Argument for Indeterminism, Rowman and Littlefield, 1985.
33 John Polkinghorne, Science and Theology, Fortress Press, 2003, s. 31.BELİRSİZLİKLERİN BELİRLEYİCİSİ OLARAK TANRIAteistlerin bir kısmı kuantum belirsizliklerini, evrende her türlü belirlenimden uzak
olarak ‘ontolojik şansın’ varlığı için bilimsel bir temel olarak görmüşlerdir; bu ‘şans’ onları,
Laplace cininin yol açacağı materyalist kaderci anlayıştan koruyacaktır. Bu düşünceye göre,
evrenin aynı başlangıcını oluştursak bile, pekala evrenin bugünü farklı olabilirdi; en maharetli
zeka bile, tüm maddi parçacıkların konumunu ve hızlarını hesaplasa da geleceği göremez,
çünkü gelecek önceden belli değildir. Bu yaklaşım birçok kişiye, önceden belli geleceği
yaşamadıklarına ve özgür iradeleri gerçekten mevcut olduğuna dair bir optimizm vermiştir.
Bu evren görüşünde “A”, mutlaka “B” yi belirlemez; olasılık kümesinden bir şıkkı belirler;
“B” kadar C veya D de olasıdır. Ateistlere göre şans olarak gözüken belirsizlikler, bazı teist
düşünürlerce ise Tanrı’nın evrene etki alanları olarak değerlendirilmiştir. Buna göre Tanrı, bu
belirsizlikleri belirleyerek evrensel oluşumları ve mucizeleri dilediğince gerçekleştirir.
Polkinghorne’un ifadesine göre, Tanrısal etki, sisteme bilgiyi dahil eder ama bunu
enerji girişi olmadan gerçekleştirir; bu yüzden bu etki, fiziksel bir sebep gibi tespit
edilemez.34 Böylesi bir Tanrı müdahalesi tarifi, termodinamiğin birinci yasası olan “madde ve
enerjinin korunumu” yasası ihlal edilmeden Tanrısal etkinin oluşabildiğini savunur. Kuantum
belirsizliklerini Tanrı’nın etkinlik alanı olarak yorumlayanlar, yeni tarzda bir doğal teoloji
yapmamaktadırlar; çünkü bilimden çıkan sonuçlarla, teizmin yaklaşımının doğru olduğunu
temellendirmeye kalkmamaktadırlar. Daha ziyade Barbour’ın dediği gibi doğanın teolojisini
yapmaktadırlar.35 Bu bakış açısı, Tanrısal etkinliğin doğa yasaları ihlal edilmeden nasıl
gerçekleşmiş olabileceğini gösterir; ama modern bilimin Tanrısal etkinliği ispat ettiğini iddia
etmez. Bilimsel yaklaşımın Tanrısal etkinliği dışladığına dair itiraza, bu yaklaşım, modern
bilimin verileriyle uyumlu bir Tanrısal müdahale anlayışının nasıl olabileceğini (doğanın
teolojisinin) göstermesi açısından çok değerlidir. Üstelik bu yaklaşım elektron
mikroskobundan, lazerden, transistörden, süper iletkenlere kadar birçok buluşun
gerçekleştirilmesini ve atomun yapısından, elektriğin iletilmesinden, kimyasal bağlara kadar
birçok önemli fenomenin açıklanmasını sağlayan kuantum kuramına36 dayanılarak
gerçekleştirilmektedir.Kendisinden önceki Karl Heim37 gibi bazı düşünürlerin çalışmalarından etkilenmiş
olsa da, Tanrısal etkinliğin kuantum belirsizliklerini belirleyerek gerçekleştiğine dair
iddiaların öncüsü olarak fizik profesörü ve rahip olan William Pollard gösterilmektedir. Onun
görüşüne göre Tanrı, kuantum belirsizliklerinin hepsini belirleyerek evrene etkide bulunur.
Evren yasaları determinist değil olasılıkçıdır; Tanrı, kuantum belirsizliklerini belirleyerek,
olasılıklar arasında seçim yapar ve evrenin gidişatını yönlendirir.38 Buna göre, evrenin içinde
indeterminizm vardır, ama Tanrı’yı işin içine kattığımızda, yine deterministik bir yapı
karşımıza çıkar. Bu gösteriyor ki, Einstein’ın, Tanrı’nın hiçbir şeyi şansa bırakmayacağını
belirtmek için söylediği “Tanrı zar atmaz” sözünü, kuantum kuramının objektif indeterminist
yorumuna karşı kullanması doğru değildir. Kuantum belirsizliklerini belirleyen bir Tanrı
anlayışı, Tanrı’nın nüfuz edemediği bir şansın olmadığını gösterir; kuantum kuramı,
belirsizliklerin, Tanrı için de geçerli olduğu – öyle düşünenler olsa da – anlamını taşımaz.
Pollard, Tanrı’nın belirlemesi ile özgür irade arasında çıkabilecek çatışkının
farkındadır; bu sorunu ise kuantum kuramıyla kurduğu bir analoji ile çözmeye çalışır. Niels
Bohr’un Tamamlayıcılık Prensibi’nin, birbirine zıt gibi gözüken parçacık ve dalga olmayı,
aynı gerçekliğin birbirini tamamlayan iki ayrı biçimi olarak sunduğunu söylemiştik. Pollard,
Tamamlayıcılık Prensibi’nin fiziksel dünyada zıt gibi gözüken olguların pekala bir arada
bulunabileceğini göstermesinden; Tanrı’nın belirlemesi (veya önceden bilmesi) ile özgür
iradenin, paradoksal gözükmesine rağmen bir arada bulunabileceklerine geçiş yapar.39 Bu
yoruma göre, parçacık ve dalga ikilemi sadece görünüşte bir çatışkı olup, gerçekte var
olmadığı gibi; Tanrısal belirleme ve özgür irade ikilemi de ancak görünüşte bir çatışkı olup,
gerçekte var değildir.Pollard, kuantum teorisinin teolojik yorumundaki en önemli öncü olmuştur, fakat bu
teorinin teolojik yorumunda herkes onunla aynı kanaatleri paylaşmamıştır. Örneğin, Arthur
Peacocke, kuantum belirsizliklerinin Tanrı için de belirsiz olduğunu; bu yüzden Tanrı’nın
geleceği bilemeyeceğini, Tanrı’nın yaratılışta riskler aldığını ve kendini sınırladığını (selflimitation)
düşünür.40 Bu noktada, Peacocke’un, pananteist41 olduğunu hatırlamak faydalı
olacaktır. Peacocke için Tanrısal doğa ile evren yasaları arasında bir ilişki vardır, aynı ilişkiyi
Spinoza da kurmuştu, ama o kendi döneminin bilimi gereği evrende olan determinizmi
Tanrısal doğa ile ilişkilendirmişti; Peacocke ise kuantum kuramından da destek alarak
indeterminizmi Tanrısal doğa ile ilişkilendirir. Bu anlayışta Tanrı, belirsizlikleri belirleyip
veya doğa yasalarını ihlal ederek evrensel oluşumları gerçekleştirmez; çünkü Peacocke bu
yaklaşımların, doğa ile Tanrı arasında ayrıma sebep olacağını ve kötülük sorunu hakkında
kabul edilemez neticelere götüreceğini düşünür.42Sadece evrenin içinde ontolojik indeterminizmin olduğunu söylemekle, Tanrı için de
geçerli indeterminist bir yapı olduğunu söylemek arasında önemli bir fark vardır. Pollard gibi
düşünenler ontolojik indeterminizmin sadece evren içinde olduğunu düşünürler. Buna göre
Tanrı, indeterminizmdeki boşlukları belirlediği için aslında hiçbir boşluk yoktur; yani,
Tanrı’nın içinde yer aldığı ontoloji açısından bir indeterminizm söz konusu değildir. Peacocke
gibi düşünenler için ise ontolojik indeterminizm, Tanrı bile ontolojiye dahil edildiğinde var
olacak kadar geniştir. (Peacocke, sürekli yaratacak kadar etkin bir Tanrı anlayışı ile geleceği
bilmeyen bir Tanrı anlayışını uzlaştırmaya çalışmıştır.) Thomas Tracy43 ve Robert Russell44
gibi başkaları da, Tanrı’nın sadece bazı kuantum boşluklarını belirlediğini söyleyerek,
evrende ontolojik indeterminizmin varlığını savunmuşlardır.
34 John Polkinghorne, a.g.e., s. 89.
35 Ian G. Barbour, When Science Meets Religion, Harper San Francisco, 2000, s. 170; Bu eserin Türkçe çevirisi
için bakınız: Ian G. Barbour, Bilim ve Din, çev: Nebi Mehdi, Mübariz Cemal, İnsan Yayınları, 2004.
36 Paul Davies, a.g.e., s. 101.
37 Karl Heim, The Transformation of the Scientific World View, SCM , 1953.
38 William Pollard, Chance and Providence: God’s Action in a World Governed by Scientific Law, Faber and
Faber, 1958.
39 William Pollard, a.g.e., s. 138-148.
40 Arthur R. Peacocke, Theology for a Scientific Age, SCM, 1993.
41 Tanrı’nın evrene içkin olarak evreni kapladığını, fakat evrenden daha fazlası olduğuna dair görüş.
42 Arthur R. Peacocke, a.g.e., s. 141-145. Geleceğin Tanrı için bile belirsiz olduğu – mümkün tüm olasılıkları
Tanrı önceden bilse bile -, evrende determinizm olmadığı ve ontolojik şansın varlığı kabulleriyle kötülük
sorununun ele alınmasında, kendisinden sonraki düşünürlerin üzerinde özellikle Whitehead’in önemli bir etkisi
olmuştur.
43 Thomas F. Tracy, Particular Providence and the God of the Gaps, ed: Robert John Russell, Nancey Murphy,
Arthur R. Peacocke, Chaos and Complexity içinde, Vatican Observatory Publications ve The Center for
Theology and the Natural Sciences, 2000, s. 289-324.
44 Robert John Russell, Does “The God Who Acts” Really Act? New Approaches To Divine Action, Theology
Today 54 içinde. 1997, s. 43-65.KUANTUM BELİRSİZLİKLERİ
ÖZGÜR İRADE SORUNUNU ÇÖZEBİLİR Mİ?Teizmin her şeyi bilen ve etkin sıfatlarına uygun bir Tanrı anlayışını sunmak
isteyenler, bütün kuantum belirsizliklerini belirleyen bir Tanrı anlayışını benimsemişlerdir. Bu
arada birbiriyle ilişkili özgür irade ve kötülük sorunlarını göz ardı etmemişler, Pollard gibi
kuantum teorisindeki Tamamlayıcılık Prensibi ile analoji kurarak, zıt gibi gözükenlerin bir
arada bulunabileceğini söyleyerek ve Nancey Murphy45 gibi Tanrı’nın tüm belirsizlikleri
insanın özgür iradesini ihlal etmeden (hem cansız dünyada kuantum seviyesinde, hem zihin
gibi üst seviyelerde etki ederken) belirlediğini söyleyerek tezlerini savunmuşlardır. Pollard’ın
pozisyonunu Malebranch’ın okkasyonalizmine (occassionalism: ara-nedencilik)
benzetebiliriz; kimi sorunları çözerken okkasyonalizm ile benzer sorunlarla karşı karşıya
kalmıştır. Diğer yandan, bu yaklaşımı özgür irade ve kötülük sorununun çözümü için yeterli
görmeyenler, evrensel indeterminizmi, Tanrı’yı da kapsayacak şekilde genişleterek Tanrı’nın
bütün belirsizlikleri belirlemediğini savunmuşlardır. Bize göre, bu iki yaklaşımdan birincisini
tercih etmek daha doğru olacaktır. Tanrı’nın – kendi isteği sonucunda bile olsa – kendisinin
bile bilemeyeceği belirsizlikler oluşturduğu fikrinin, teizm açısından kabul edilemez olduğunu
düşünüyoruz. Diğer yandan, Tanrı’nın, geleceği göremeyeceğini varsaymak veya Tanrı’nın
etkinliğini kısıtlayan modeller önermek, kanaatimizce özgür irade sorununu çözmeye yeterli
değildir. Özgür irade sorununun en az teistler için olduğu kadar ateistler için de geçerli
olduğunu; Laplace’ın cininin geleceği görebilmesinin, ateistler için varoluşsal bir kabus
oluşturduğunu daha önce gördük. Fizikteki muhalif açıklamalara rağmen, evrensel
indeterminizmin sadece epistemolojik bir durumdan kaynaklanmadığını, ontolojik
indeterminizmin evrenin gerçek yapısını oluşturduğunu kabul etsek bile, özgür irade ile ilgili
sorunun giderilebileceğine dair Prigogineci optimizmin de şüpheyle karşılanmasının gerektiği
kanaatindeyiz.Kuantum kuramı kimi düşünürlerce insan zihnindeki süreçlerle de ilişkilendirilmiştir.
Örneğin Penrose, insan zihnine dair gizemlerin çözümünde kuantum kuramının gizemlerinin
faydalı olabileceği kanaatinde olanlardandır.46 Kuantum kuramı, insan zihni ve Tanrısal
etkinlik konusunu birleştirmek için ayrıntılı şekilde yaklaşımlar geliştirenlerin başında George
Ellis gelmektedir. Ellis, insan zihnindeki kuantum belirsizliklerinin belirlenmesi suretiyle
Tanrısal vahyin ve ilhamın, doğa yasaları ihlal edilmeden gerçekleşmiş olabileceğini
göstermeye çalışmaktadır.47 Buna göre kuantum boşlukları, Tanrı-insan arasındaki ilişkinin
nasıl kurulmuş olabileceği hususunda fiziksel bir açıklamayı mümkün kılar; beyin de her
madde gibi atomlardan ve atom-altı parçacıklardan oluşmuştur, kuantum seviyesindeki
müdahaleler düşünce ve duygu oluşumlarına sebebiyet verebilir. Ellis, kuantum kuramının
aşağıdan-yukarı (bottom-up) etkiyi gösteren genel yaklaşımından farklı olarak, insan zihnine
etki aracılığıyla, insan bedeni kullanılarak yapılacak yukardan-aşağı (top-down) değişiklikleri
gündeme getirmektedir. Ellis, kendi yaklaşımını, özgür irade sorunu ve buna bağlı olarak
ahlak alanı açısından önemli bulmaktadır.48 O, determinist kaos ve klasik fiziğin doğada
boşluk bırakmayan determinist yaklaşımlarının, Özel Tanrısal Etkinliğin nasıl gerçekleştiğinin
doğa yasaları çerçevesinde açıklanmasını sağlayamayacaklarını, bunu açıklayacak tek
potansiyele kuantum kuramının sahip olduğu kanaatindedir.49 Ellis, zihin seviyesindeki
Tanrısal etkinlik ile insanlarda özgür iradenin varlığını uzlaştırmaya çalışmıştır. Sonuçta,
Ellis’in yaklaşımı, doğa yasaları ihlal edilmeden Tanrısal etkinliğin zihinsel seviyede nasıl
gerçekleşebileceğine dair bir model sunma çabası olması açısından değerlidir. Fakat, onun
yaklaşımı da, diğer tüm teistik ve ateistik yaklaşımlar gibi, özgür irade ile ilgili paradoksları
çözebilecek bir yaklaşım değildir.İndeterminist bir evrende bile olsa, kendisinden önceki fiziksel koşullarla belirlenen
insanın, özgür iradeye sahip olduğu söylenirken, ne kadar tutarlı olunabildiğini dikkatlice
irdelemek gerekir. Pollard, Murphy ve onlar gibi düşünenler özgür irade sorununun nasıl
çözülebileceğini gösterememişlerdir; fakat özgür iradenin varlığının, Tanrı’nın evrendeki
belirsizlikleri belirlemesiyle uyumlu olabileceğini söyleyerek, teizmin klasik Tanrı anlayışı ile
daha uyumlu bir anlayışı seslendirmişlerdir. Diğer yandan özgür irade ve buna bağımlı olarak
kötülük sorununu çözmek için Tanrısal etkinliği sınırlayanların çabası, hem bahsedilen
sorunları çözmeye yeterli değildir; hem de teizmin klasik Tanrı anlayışından uzaklaşmışlardır.
İnsanın özgürlüğüne dair sorun, sadece evrenin, determinist yapıda olup olmaması ile alakalı
değildir; insan zihninin (veya ruhunun) ‘neliği’ ve bu seviyede determinizmin olup
olmadığıyla da alakalıdır. Mevcut bilim, insanın ‘neliğini’ henüz çözememiştir ve hala insanın
maddi cevher dışında bir cevher (ruh) taşıdığı savunulabilmektedir; bu düşünce doğruysa,
nüfuz edilemeyecek madde-dışı cevher yüzünden, insanın ‘neliği’ sorunu hiç çözülemeyecek
demektir. Diğer yandan insanın sadece maddi cevherden oluştuğunu savunanlar da, beynin
hala gizemini koruduğunu kabul etmektedirler ki – bu yaklaşımda beynin gizemini çözmek
için gelecekte ümit kapısı var gibi gözükse de – bu da insanın ‘neliğinin’ hala çözülememiş
olduğunu gösterir. Ayrıca insanı önceden belirleyen fiziksel koşullara rağmen (indeterminist
koşullar olsa bile), özgür iradenin mümkün olup olmadığı ile ilgili sorunu ve felsefi olarak
herkesin üzerinde uzlaştığı tek bir özgür irade tanımının olmadığını da hatırlamakta fayda
vardır. Özgür iradeyi temellendirmek ve buna bağımlı olarak kötülülük sorununu çözmek için,
Tanrısal etkinliği ve bilgiyi sınırlayan bir model tasarlayanlar, hem çözmek istedikleri
sorunları çözememişler, hem de teizmin her şeyi bilen ve etkin Tanrı anlayışından –
çözemedikleri bir sorun uğruna – uzaklaşmışlardır. Özgür irade sorunu ne teizm, ne de ateizm
için çözülebilmiş bir sorun değildir. Bizce bu sorun çözülemez; çünkü salt doğa bilimlerine
bağlı bir çözülememezlikten değil, teizm için Tanrısal irade ile insan iradesi arasındaki sınırı
çizmek ve bunu yaparken insanın sorumluluğunu da göz önünde bulundurmak gibi bir
güçlükten; ateizm için ise kendinden bağımsız fiziki şartların belirlediği maddi bir varlığın, bu
fiziksel belirlemeye rağmen ne kadar ve ne şekilde özgürlüğünden bahsedilebileceği sorunu
gibi çözülmesi imkansız gözüken paradokslardan kaynaklanmaktadır. Bize göre, hem teizm
hem ateizm adına özgür irade sorununu ve bununla bağlantılı olarak ahlak meselesini çözmek
için yapılan hiçbir izah, bütün paradoksları çözmeyi ve tüm itirazları cevaplamayı başaracak
güçte olamamıştır ve de olamaz. Kuantum kuramının, özgür irade ile ilgili sorunları, yeni bir
evren modelinde düşünmemizi mümkün kılmasını önemli bulsak da, bu kurama dayanarak
özgürlük meselesinin çözülmesinin mümkün olmadığını düşünüyoruz. Bunun yanında, bu
teorinin en çok kabul gören yorumunun – ontolojik indeterminizm – Tanrısal etkinliğin doğa
yasaları ihlal edilmeden de gerçekleşebileceğini gösterebildiği kanaatindeyiz.
45 Nancey Murphy, Divine Action in the Natural Order: Buridan’s Ass and Schrödinger’s Cat, ed: Robert John
Russell, Nancey Murphy, Arthur R. Peacocke, Chaos and Complexity içinde, Vatican Observatory Publications
ve The Center for Theology and the Natural Sciences, 2000, s. 325-357.
46 Roger Penrose, Büyük Küçük ve İnsan Zihni, çev: Cenk Türkman, İzdüşüm Yayınları, 2003, s. 67-109.
47 George F.R. Ellis, The Theology of the Anthropic Principle, ed: Robert John Russell, Nancey Murphy, C. J.
Isham, Quantum Cosmology and the Laws of Nature içinde, Vatican Observatory Publications ve The Center for
Theology and the Natural Sciences, 1993, s. 196-198.
48 George F.R. Ellis, Ordinary and Etraordinary Divine Action, ed: Robert John Russell, Nancey Murphy, Arthur
R. Peacocke, Chaos and Complexity içinde, Vatikan Observatory Publications ve The Center for Theology and
the Natural Sciences, 2000, s. 376-377.
49 George F.R. Ellis, a.g.e., s. 361.AŞAĞIDAN YUKARI MÜDAHALE İLE MUCİZELERKuantum kuramıyla Tanrısal etkinliği birleştiren yaklaşımın, aşağıdan-yukarı (bottomup)
bir müdahaleyi savunmasıyla dünya içindeki büyük değişimleri (mucizeler gibi) açıklayıp
açıklayamayacağı sorulabilir. Her şeyden önce bütün evrensel hammaddenin atomlardan ve
atom-altı parçacıklardan oluştuğunu, atom-altı seviyede yapılan müdahalelerin evrenin
tümüne yayılan bir müdahale olduğunu hatırlatalım. Ayrıca, kaos teorisi ile ilgili çalışmalarda
da gösterildiği gibi, evrenin bir yerindeki çok küçük sayılabilecek bir değişim bile evrenin
başka yerinde çok büyük değişimlere sebebiyet verebilir. Kelebek Etkisi (Butterfly Effect)
ismiyle meşhur olan bu yaklaşıma göre, Şam’da kanatlarını çırpan bir kelebek İstanbul’da bir
kasırgaya sebebiyet verebilir.50 Sonuçta Tanrısal müdahale ile Tanrı’nın tüm evreni kuşatan
bilgisi birleştirilirse, bir kelebeğin yönünü değiştirecek kadar bir müdahale ile – kelebeğin
zihninde kuantum seviyesinde yapılacak müdahalelerle bir yönlendirme veya kuantum
seviyesinde müdahalelerle bir hava akımı oluşturup kelebeğin yönü değiştirilerek – kutsal
kitaplarda bahsedilen, bazı kavimlerin yok edilmesine sebebiyet verecek nitelikte bir
kasırganın nasıl oluşturulduğu izah edilebilir. Kelebek Etkisi ile ifade edilen etki ‘başlangıç
durumundaki şartlara hassas bağımlılık’ olarak da dile getirilir. Fizikte bunun önemi
anlaşılmadan önce, halk arasında böylesi bir etkinin varlığı sağduyu ve basit gözlemlerle fark
edilmişti.Halk arasındaki şu söz de bunu ifade etmektedir:
Bir mıh bir nal kurtarır;
Bir nal bir at kurtarır;
Bir at bir er kurtarır;
Bir er bir cenk kurtarır;
Bir cenk bir vatan kurtarır!51Kaos teorisinde Kelebek Etkisi determinist yasalar çerçevesinde ele alınır. Kaos teorisi
ile kuantum teorisi bir arada ele alınırsa,52 büyük sonuçlar verecek ufak değişimler, Tanrı’nın
belirsizlikleri belirlemesiyle açıklanmaya (indeterminizm sürece dahil edilmeye) çalışılabilir.
Bizim açımızdan önemli nokta, aşağıdan-yukarı bir etki tarzının ne kadar önemli sonuçlar
verebileceğini göstermektir. Maddenin küçük parçacıkları, etraflarındaki küçük parçacıklarla
ve ortamla, çarpışma şeklindeki ilişkilerinde, bize göre kısa bir süre olan birkaç saat içinde
katrilyonlarca ilişkiye girerler. Kuantum kuramının gösterdiği gibi evrensel yasalar özlerinde
olasılıksal bir yapıya sahipse, katrilyonlarca sayıdaki etkileşim esnasında olasılıklara
müdahaleyle çok büyük bir fark oluşturulabilir. Dünyanın etrafında uçan ve aynı yere gelen
bir roketi düşünelim; eğer bu roketin yörüngesi derecenin trilyonda biri kadar sapış gösterirse
ilk turda önemli bir fark olmaz, ancak trilyon tur sonra bir derece fark oluşur, 90 trilyon
defada eski yörünge tam dikine kesilecek kadar, 180 trilyon defada tam ters yönde aynı
yörüngeyi takip edecek fark oluşur. Olasılıklara bilinçli müdahale ile yapılacak küçük
değişiklikler, çok yüksek sayıda tekrarlandığında ve bilinç ile bir amaca göre olasılıklar
seçildiğinde çok büyük değişiklikler ve umulmadık sonuçlar oluşabilir.Olasılıkçı yasalar, fiziğe ilk olarak 19. yüzyılın sonunda entropi kuramıyla girmiştir.
Entropi yasası, evrenin en temel yasaları olarak kabul edilen termodinamik yasaların
ikincisidir ve evrendeki düzensizliğin sürekli arttığını söyler. Entropi yasasının fiziksel
yorumu üzerinde, kuantum kuramında olduğu gibi ciddi farklar yoktur; bu yasanın
determinizm ile uyumlu olmasına rağmen olasılıkçı yapısında geniş bir konsensüs vardır.
Hava molekülleri gibi moleküllerin dağılımında entropi yasası kendini gösterir. Katrilyonlarca
molekülün çarpışması gibi faktörlerden dolayı tek bir hava molekülünün birkaç saat sonra
odanın tam neresinde olacağını hesaplayamayız; ama, olasılık hesaplarına dayanarak havasız
kalmayacağımıza güvenebiliriz. George Gamow, bir odadaki hava moleküllerinin odanın bir
yarısında toplanıp, diğer yarısında olmamaları için in 10 299.999.999.999.999.999.999.999.998 saniye
beklememiz gerektiğini söyler; evrenin tahmin edilen toplam yaşının 10 üzeri 17 saniye olduğunu
düşünürsek, neden moleküllerin odanın bir yarısında toplanmasından dolayı havasız
kalmaktan korkmamamız gerektiğini anlarız.53 Bir peygamberi öldürmeye kalkan bir
topluluğun, içinde bulundukları ortamın hava moleküllerinin, bu toplumdan uzak bir yere
hareket ettirilerek yok edilmeleri gibi hayali bir olayı ele alalım. Hiç şüphesiz bu olay teistik
bir yaklaşım açısından mucize diye nitelenecektir; ama görüldüğü gibi bu mucize diye
nitelenecek olay doğa yasalarının ihlali ile değil, çok düşük olasılıkların gerçekleşmesiyle
oluşabilir. Hz. Musa döneminde denizin yarılması gibi üç teist dinin inandığı ve mucize diye
nitelendirdikleri bir olayı da ele alabiliriz. Fiziksel olarak deniz rastgele hareket eden çok
yüksek sayıda molekülden oluşur. Denizde çizeceğimiz hayali bir çizginin, sağındaki
moleküllerinin hepsinin sağa, solundaki moleküllerinin hepsinin sola gittiğini görmüyorsak,
bunun nedeni, aynen hava moleküllerinin dağılımı yüzünden hiçbir zaman havasız
kalmamamız gibi; bu durumun olası olmamasından değil, bu olasılığın matematiksel açıdan
imkansız denecek kadar küçük olmasındandır. (Matematikte 10 50 ’de 1’den küçük olasılıklar
genelde imkansız kabul edilir.) Eğer Hz. Musa’nın deniz kenarına geldiği anda, denizdeki su
moleküllerinin Hz. Musa’nın sağındakilerinin hepsinin sağa, solundakilerin hepsinin sola
hareket ettiğini ve böylece denizin ikiye ayrılmış olabileceğini söylersek, fizik yasalarının
ihlal edilmediği, çok çok düşük bir olasılığın gerçekleştiği bir mucize tanımı yapmış oluruz.
Entropi yasasının olasılıkçı yapısı ile kuantum teorisinin olasılıkçı yapısı ve bunlara
dayalı mucize temellendirmelerinde altı çizilmesi gereken önemli bir fark vardır. Entropi
yasasını göz önünde bulundurarak verdiğimiz örneklerdeki gibi mucize tanımlamaları,
determinist bir evrende olasılıkların seçilmesi ile mucizelerin nasıl oluşabileceğini gösterir.
Kuantum teorisi göz önünde bulundurularak yapılan mucize tanımlamalarıysa, indeterminist
bir evrende belirsizliklerin belirlenmesi suretiyle mucizelerin nasıl oluşabileceğini gösterir.
Entropi yasasında olasılıklar ve şans, epistemolojik durumumuzdan kaynaklanır; kuantum
teorisinde ise olasılıklar ve şansın, epistemolojik mi ontolojik mi olduğu tartışılmalıdır.
Determinist bir evrende, eğer doğa yasalarını ihlal etmeyen bir Tanrı anlayışı savunulacaksa,
o zaman ya Leibnizci bir tarzda Tanrı’nın, baştan evrendeki bütün müdahaleleri yaptığı ve
zamanı geldiğinde imkan olarak mümkün olan mucizeleri gerçekleştirdiğini veya
indeterminist sisteme melekler gibi dahil olan ve bu sistemin – bilimsel olarak tespit
edilemeseler de – bir parçası olarak mümkün olan olasılıklardan seçilenlerinin
gerçekleştirilmesini sağlayan aracıları kabul etmemiz gerekir. (Birçok kişi melekler ile
müdahaleyi, Tanrı’nın müdahalesi gibi doğa yasalarının ihlal edilmesi olarak görecektir.)
Oysa kuantum teorisinin en çok kabul edilen yorumundan esinlenerek evrende objektif
belirsizliklerin varlığını kabul edersek, Tanrı’nın baştan müdahale etmeden veya melekler gibi
varlıkları determinist sistemin kurallarının içine dahil etmeden de, doğa yasalarına aykırı
olmayan bir mucize anlayışı savunulabilir. Buna göre, entropi yasasına dayanarak verdiğimiz
iki örnekteki moleküllerin, belirsizliklerin belirlenmesi suretiyle hareket ettirilip mucizeler
oluşturulduğu savunulabilir: Verdiğimiz ilk örnekteki gibi hava molekülleri, belirsizliklerin
belirlenmesi suretiyle yönlendirilip, peygamber düşmanları yok edilebilir. İkinci örnekteki
gibi ise belirsizliklerin belirlenmesi suretiyle, Hz. Musa’nın önündeki denizin su
moleküllerinin sağa ve sola doğru hareketi gerçekleştirilebilir. Bazı mucizelerin doğa yasaları
çerçevesinde nasıl oluşmuş olabileceğinin gösterilmesi için, entropi yasası ve kuantum
kuramının bir arada ele alınması enteresan bir yaklaşım olacaktır.Biz, böylesi bir yaklaşımın teolojik olarak zorunlu olduğunu düşünmüyoruz. Bu
yüzden, bu makalede sunduğumuz doğa yasaları çerçevesinde mucizelerin nasıl
gerçekleşebileceğine dair örneklerin, gerçekte de öyle oluştuğuna dair bir iddiamız
bulunmamaktadır. Fakat böylesi bir mucize açıklaması, David Hume gibi mucizeleri, doğa
yasalarının ihlal edilmesi olarak tarif ederek karşı çıkanlara, mucizelerin, doğa yasalarındaki
düşük olasılıkların gerçekleştirilmesi anlamına gelebileceğini, fakat doğa yasalarının ihlal
edilmesi anlamını taşımayabileceğini söyleyerek gerekli yanıtı verir. Ayrıca bu yaklaşım,
teolojik sebeplerle doğa yasalarının ihlal edilmesi anlamında mucize yaklaşımına karşı çıkan
Spinoza ve Schleiermacher gibi filozofların itirazlarına da kapıyı kapayacak bir yaklaşımdır.
Bizim doğa yasalarına karşı tavrımız, Newton ve Einsteincı doğa yasalarının ‘kendi içinde
evrene’ tam olarak tekabül ettiğini söyleyen yaklaşımdan ve Hawking’in doğa yasalarını,
sadece insan zihninin ürünü matematik modeller olarak54 tanımlayarak, ‘kendi içinde evrene’
tekabüliyetine aldırmayan, sadece gözlemlerin açıklanmasına odaklanan yaklaşımından
farklıdır. Bizce bilimin hedefi, Hawkingci yönelimden ziyade Newton ve Einsteincı bir
yönelimde olmalıdır; fakat insani sınırlılıklarımız ‘kendi içinde evreni’ tam olarak
anlamamıza olanak vermemiştir. Biz bu yüzden kendimizi, Barbour’un kendisiyle beraber
Bohr’u da dahil ettiği ‘kritikçi realist’ (critical realist) sınıfın içinde görüyoruz.55 Buna göre,
doğa yasaları, ‘kendi içinde evreni’ kısmen temsil ederler; doğa yasaları gerçeğe bir
yakınlaşmadır, ama tam olarak gerçeğin resmini vermezler.56Makronun fiziği ile mikronun fiziği arasındaki paradoksal yapı çözümlenmeden
“realist” bir bilim anlayışının mümkün olmaması ve Hawking gibi düşünenlerin ‘kendi
içindeki evrenin’ gerçekliğine aldırmayan yaklaşımının bizce kabul edilemez olması gibi
nedenlerle, kendimizi “kritikçi realist” olarak görüyoruz. Newtoncu yaklaşımda bilim adamı
kâşiftir, orda bulunmayı bekleyen yasaları bulur, gösterir. Hawkingci yaklaşımda ise bilim
adamı mucide daha yakındır, doğa yasaları keşfedilecek bir nesne gibi beklemez; onlar, zihnin
ürünleridir. Bizim yaklaşımımıza göre ise bilim adamı kâşif olsa da, keşfedilen nesnenin
sırlarına tam vâkıf olmamızda önemli güçlükler vardır. Bizim durumumuz, bir araziyi sadece
uçaktan çıplak gözle görüp karaya çıkamayan birine veya bir fili sadece dokunarak algılayıp
da göremeyen bir köre veya bir bestenin notalarını okuyup da müziğini dinleyemeyen sağıra
benzetilebilir. Bizce, bilimsel teorilerimiz ‘kendi içinde evren’ hakkında bilgiler sunarlar, ama
bu sunum eksiktir; durum belki de örneklerimizdeki kadar karamsar değildir, ama Laplace’ın
bilimsel teoriler hakkındaki optimizminden gerçeğe daha yakın olduğumuzda kuşku
duymuyoruz.
50 James Gleick, Kaos, çev: Fikret Üçcan, Tübitak Popüler Bilim Kitapları, 2003, s. 15-16.
51 James Gleick, Kaos, a.g.e., s. 18.
52 Bu iki teorinin birleştirilmesi ve bunla ilgili sorunlar üzerine son 10-20 yılda geniş bir literatür oluşmuştur.
53 George Gamow, 1-2-3 Sonsuz, çev: C. Kapkın, Evrim Yayınevi, 1995, s. 212-213.
54 Stephen Hawking, Ceviz Kabuğundaki Evren; Stephen Hawking, A Brief History of Time.
55 Ian G. Barbour, Religion in an Age of Science, s. 99.
56 Kendimizi “kritikçi realist” olarak tanımlarken, Barbour gibi bilimin amacını sadece anlamakla sınırlayıp,
doğayı kontrol ve öngörülerde bulunmayı bilimin amaçlarından dışlamıyoruz.SONUÇModern bilime göre Tanrısal müdahalenin imkansız olduğuna dair iddianın, modern
bilimin verileri ışığında yanlış olduğu gözükmektedir. Kuantum seviyesindeki belirsizliklerin
belirlenmesi suretiyle, teizmin savunduğu mucizeler gibi evrendeki radikal değişimler bile
açıklanabilir. Bu bakış açısı, Tanrı’nın etkinliğinin bu şekilde oluştuğu anlamına gelmez, ama
modern bilimin verilerinin, doğa yasaları ihlal edilmeksizin, mucizelerin ve Tanrısal
etkinliğin gerçekleşebilmesine olanak tanıdığını gösterdiği için değerlidir. Bu yaklaşım, David
Hume’un mucizelerin doğa yasalarının ihlal edilmesi anlamına geldiğine dair tarifinin ve
Spinoza ile Schleiermacher gibi, mucizelerin, Tanrı’nın kendi doğasıyla veya doğa yasalarıyla
çelişmesi anlamına geldiğine dair teolojik itirazlarının düzeltilmesine olanak tanıdığından
dikkate alınması gerekir.Fakat bu yaklaşımın özgür irade sorununu çözdüğünü söylemek veya Tanrı’nın
mucizeleri mutlaka bu şekilde meydana getirmiş olması gerektiğini söylemek hatalıdır. Bizce,
teistik ve ateistik hiçbir yaklaşım özgür irade sorununu tam olarak çözememektedir. Bu
noktada, teistik savunma, teizm kadar ateizmin de özgür irade sorunu içinde olduğunu ve
teizmin bu konudaki yaklaşımları ispatlanıp temellendirilmese bile, hiç kimsenin bu sorunu
çözecek bir modele sahip olmadığını söylemekle sınırlı olmalıdır. Evrende ontolojik
indeterminizm olmasından yola çıkılarak, özgür irade sorununa yeni bakış açıları
geliştirilebilir ve Kant’ın üçüncü antinomisinde olduğu gibi, bu sorunun determinist bir evren
kabulüyle ele alınmasına düzeltmeler getirilebilir. Ama, kuantum belirsizlikleri, kendisinden
önceki sebeplerle oluşmuş bir varlığın özgürlüğünden nasıl bahsedebileceğimize dair sorunu
ateizm için de teizm için de çözemez. Teizmin, Tanrısal hikmete veya ruhun bilinmezliğine
atıf yaparak sorunu çözmekte ateizme göre bir avantajı olduğu söylenebilir; ama diğer
yandan, teizm için asıl sorun, Tanrısal iradenin nerede bitip şahısların özgür iradesinin nerede
başladığı ve Tanrı’nın kudreti ile insanın mesuliyetinin nasıl uzlaştırılacağıdır.Biz, Tanrı’nın mucizeleri gerçekleştirmesinin, doğa yasaları çerçevesinde kuantum
belirsizliklerini belirlemesi ile mümkün olduğunu savunarak sadece bir imkanı göstermeye
çalıştık. Bir şeyin mümkün olması, onun mutlaka bu şekilde olduğu anlamına gelmez.
Bilimsel yaklaşım, tarihin sürecinde gayb olmuş mucizeleri ve kimi şahsi tecrübeleri ne ispat
edebilir, ne de inkar edebilir. Bizce, yapılacak en tutarlı yaklaşım, bir teistin mucizelerin nasıl
oluştuğu hususuna (oluşup oluşmadığına değil) agnostik kalmasıdır. Çünkü, Tanrı’nın
mucizeleri nasıl gerçekleştirmiş olduğuna dair bilimsel bir bilgiye sahip olmadığımız gibi,
Tanrı’nın doğa yasalarını ihlal etmeyeceğine dair Spinozacı teolojik bir ön kabulü de
temellendiremeyiz. “Tanrı doğa yasalarını ihlal etmez” şeklindeki Spinozacı ön kabul ile
mucizeleri inkar iki tane kibri içinde taşır; bu kibirlerden birincisi Tanrı’nın katındaki tüm
yasaları bildiğimize dair teolojik bir kibirdir, ikincisi ise doğa yasaları ile ‘kendi içinde
evrene’ dair her türlü bilgiye sahip olduğumuzu iddia eden bilimsel bir kibirdir ki, bu ikincisi
özellikle 19. yüzyılın yaygın bir hastalığıydı. Her şeyden önce, Tanrı’nın katındaki yasaların
bizim fizik biliminde gördüğümüz doğa yasaları ile özdeş olduğunu savunmak büyük saflık
olur. Tanrısal yasaların (Sünnetullah) fizik yasalarından daha geniş yasalar olduğunu kabul
edersek, Tanrı’nın bir eliyle koyduğu yasaları diğer eliyle bozduğuna dair mucizelere getirilen
teolojik itiraz geçersiz olur. Sarayına gelen her misafiri kapıdaki nöbetçilerine geri çevirten
bir kralın, istisnai bazı konuklarını nöbetçiler içeri aldıklarında, kralın kendi koyduğu
yasalarını ihlal ettiğini hiç kimse düşünmeyecektir, zaten kral böyle bir yasayı ilan etmemiştir;
sadece nöbetçilerin genel tavrını gözleyenler, kendi kendilerine kralı bile bağlayacak yasalar
üretmişlerdir! Teistik yaklaşıma göre doğa yasaları kralın hizmetkarlarından daha da sadık
hizmetçilerdir; bu hizmetkarların Tanrısal etkinliği sınırladığını söylemek – Tanrı’nın bu
yasaları ihlal etmediğini değil – teizm adına kabul edilemez.57 Böylesi bir yaklaşımla, kimi
durumlarda doğa yasalarının kendisi veya genel gidişi askıya alınarak mucizelerin
gerçekleşmesi, Tanrısal sistemin bir parçası olarak savunulabilir; bu ise doğa yasalarını ihlal
etmeden mucizeleri temellendirmeye çalışmayı gereksiz kılar.Sürekli deniz seviyesinde hayatını yaşamış ve bu seviyede suyun kaynaması ile ilgili
deneyler yapmış olan bir kişi, yüksek bir yere çıkınca suyun kaynama derecesinin
değişebileceğini tahmin edemediğinden, kendi deniz seviyesinde bulduğu yasaları, evrensel
tüm yasaların karşılığı zanneder ve bir gün dağ başına çıktığında suyun kaynama derecesinin
değiştiğini gözlemler, fakat kendi bildiği deniz seviyesine ait yasalardan doğa yasalarını ibaret
sanan kişi, bu yasaların ihlal edildiğini sanır. Tanrısal yasalara nüfuz edemeyen kimi kişiler
de, kendi bildikleri yasaların (kısmi-doğa yasalarının), evrensel tüm yasalara karşılık geldiğini
zannedebilirler. Bahsettiğimiz bu sebeplerden dolayı determinist bir evren modelinin mutlak
olarak mucizeleri dışladığını ve Heisenberg’in Belirsizlik İlkesi gibi evrenin işleyişinde
boşluklar olduğunu söyleyen bir yaklaşım olmadan mucizelere inanılamayacağını
söylemiyoruz. Ayrıca kuantum yasasının indeterminist yorumunun tartışmalı olduğunu ve
evrende ontolojik indeterminizmin olmadığına, indeterminizmin bizim epistemolojik
sınırlılıklarımızdan kaynaklandığına dair yaklaşımın varlığını da hatırlamalıyız. Eğer kuantum
sayesinde Einstein’ın zannettiği gibi “saklı değişkenler” varsa ve kuantum seviyesi de
determinist ise, mucizelerin varlığının bu seviyedeki belirsizliklerin varlığına muhtaç
olduğunu düşünen yaklaşım, teolojik bir açmazda kalacaktır.Bütün bu ihtiyatlı yaklaşımlarımıza karşın, kuantum belirsizliklerinin mucizeler gibi
Tanrısal müdahaleleri doğa yasalarının çerçevesinde açıklamaktaki katkısını çok değerli
buluyoruz. Mucizelerin, bilimsel yaklaşıma göre imkansız olduğunu söyleyerek teizmi
eleştirenlerin, modern bilimin sunduğu imkanlardan habersiz olduklarını ve bu
yaklaşımlarının hatalı olduğunu gösterebildiysek bile bu makalenin amacına ulaştığını
düşünüyoruz. Tanrısal müdahaleyi ve mucizeleri inkar, bilimsel olguların bizi ulaştırdığı bir
sonuç değildir. Ancak, ateizme ve natüralizme metafizik bir ön kabul olarak inanan kişiler, bu
felsefi inançları ile bilimsel yaklaşımlarını birleştirirlerse, Tanrısal müdahaleyi reddeden bir
yaklaşıma sahip olurlar; fakat bu, bilimin sonucu değil, bu şahısların felsefi-metafizik
yaklaşımlarının sonucudur. Bu makalede gördüğümüz gibi felsefi-metafizik yaklaşımı farklı
kişiler, Tanrısal müdahaleyi modern bilim anlayışı ile uyumlu bir şekilde birleştiren modeller
geliştirerek fizik ile teolojik yaklaşımlarını bir araya getirerek, modern bilim çerçevesinde
doğanın teolojisinin mümkün olduğunu göstermişlerdir. Philip Clayton’un da dikkat çektiği
gibi, eğer doğa yasaları ihlal edilmeden Tanrısal müdahalenin nasıl oluşmuş olabileceğini
göstermek istiyorsak, bunu yapmak için Newton’dan beri en çok şansa sahip olduğumuz
dönem, içinde olduğumuz dönemdir.58 Fiziğin en önemli iki teorisinden biri olan kuantum
teorisinin en yaygın fiziksel yorumuna dayanarak yapılan teolojik yorumları; bilim, felsefe ve
din üçgenindeki konuları ele alanların, Tanrısal etkinlik, mucizeler ve özgür irade sorunlarını
değerlendirirken mutlaka göz önünde bulundurmaları gerektiğini düşünüyoruz.
57 Bu yasaların ihlal edilmesinin Tanrısal hikmete uygun düşmediği savunulabilir ki, bu tartışma bilimsel
olmaktan ziyade teolojiktir.
58 Philip Clayton, God and Contemporary Science, Edinburg University Press, 1997, s. 173-174.
KAYNAKÇABarbour, Ian (1971). Issues in Science and Religion, Harper and Row Publishers.
(1991). Religion in an Age of Science, Harper and Row Publishers.
(2000). When Science Meets Religion, Harper San Francisco.Barrow, John D, Frank J. Tipler (1996). The Anthropic Cosmological Principle, Oxford University Press.
Clayton, Philip (1997). God and Contemporary Science, Edinburg University Press.
Davies, Paul (1984). God and The New Physics, Simon and Schuster.
Descartes, Rene (1984). Metod Üzerine Konuşma, çev: K. Sahir Sel, Sosyal Yayınları.
Einstein, Albert, B. Podolsky, N. Rosen (1935). Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality Be
Considered Complete?, Physical Review 4.
Einstein, Albert (2001). İzafiyet Teorisi, çev: Gülen Aktaş, Say Yayınları.
Ellis, George F.R. (1993). The Theology of the Anthropic Principle, ed: Robert John Russell, Nancey Murphy,
C. J. Isham, Quantum Cosmology and the Laws of Nature içinde, Vatican Observatory Publications ve The
Center for Theology and the Natural Sciences.
(2000). Ordinary and Etraordinary Divine Action, ed: Robert John Russell, Nancey Murphy,Arthur R. Peacocke, Chaos and Complexity içinde, Vatikan Observatory Publications ve The Center for
Theology and the Natural Sciences.
Fölsing, Albrecht (1997). Albert Einstein, çev: Ewald Osers, Penguin Books.
Gamow, George (1995). 1-2-3 Sonsuz, çev: C. Kapkın, Evrim Yayınevi.
Gleick, James (2003). Kaos, çev: Fikret Üçcan, Tübitak Popüler Bilim Kitapları.
Hawking, Stephen (1990). A Brief History of Time, Bantam Books.
(2002). Ceviz Kabuğundaki Evren, çev: Kemal Çömlekçi, Alfa Yayınları.Heim, Karl (1953). The Transformation of the Scientific World View, SCM.
Heisenberg, Werner (2000). Fizik ve Felsefe, çev: M. Yılmaz Öner, Belge Yayınları.
(2003). Einstein’la Yüzleşmek, çev: Kemal Budak, Gelenek Yayıncılık.Hume, David (1999). An Enquiry Concerning Human Understanding, Oxford University Press.
Kant, Immanuel (1971). Fundamental Principles of the Metaphysics of Morals, çev: Thomas Kingsmill Abbott, William Benton.
(1971). The Critique of Pure Reason, çev: J.M.D. Meiklejohn, William Benton
(1971). The Critique of Practical Reason, çev: Thomas Kingsmill Abbott, William Benton.Mayr, Ernst (1982). The Growth of Biological Thought, The Belknap Press of Harvard University Press.
Murphy, Nancey (2000). Divine Action in the Natural Order: Buridan’s Ass and Schrödinger’s Cat, ed: Robert
John Russell, Nancey Murphy, Arthur R. Peacocke, Chaos and Complexity içinde, Vatican Observatory
Publications ve The Center for Theology and the Natural Sciences.
Özcan, Hanifi (1989). Bilgi-Obje İlişkisi Açısından İnsan Hürriyeti, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5.
Peacocke, Arthur R. (1993).Theology for a Scientific Age, SCM.
Penrose, Roger (2000). Kralın Yeni Usu 2: Fiziğin Gizemi, çev: Tekin Dereli, Tübitak Popüler Bilim Kitapları.
(2003). Büyük Küçük ve İnsan Zihni, çev: Cenk Türkman, İzdüşüm Yayınları.
(2004). The Road To Reality, Jonathan Cape London.Polkinghorne, John (2003). Science and Theology, Fortress Press.
Pollard, William (1958 ). Chance and Providence: God’s Action in a World Governed by Scientific Law, Faber and Faber.
Popper, Karl R. (1985). Open Universe: An Argument for Indeterminism, Rowman and Littlefield.
(1998 ). Bilimsel Araştırmanın Mantığı, çev: İlknur Aka, İbrahim Turan, Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık.Prigogine, Ilya (2004). Kesinliklerin Sonu, çev: İbrahim Şener, İzdüşüm Yayınları.
Russell, Robert John (1997). Does “The God Who Acts” Really Act? New Approaches To Divine Action, Theology Today 54.
Sartre, Jean Paul (1993). Being and Nothingness, çev: Hazel E. Barnes, Washington Square Press.
Saunders, Nicholas (2002). Divine Action and Modern Science, Cambridge University Press.
Schleiermacher, Friedrich (1999). The Christian Faith, T. and T. Clark Publishers.
Spinoza, Benedictus (1997). Tractatus Theologico-Politicus, çev: Samuel Shirley, Brill Academic Publishers.
Taslaman, Caner (2006). Big Bang ve Tanrı, İstanbul Yayınevi.
Tracy, Thomas F. (2000). Particular Providence and the God of the Gaps, ed: Robert John Russell, Nancey
Murphy, Arthur R. Peacocke, Chaos and Complexity içinde, Vatican Observatory Publications ve The Center for
Theology and the Natural Sciences.
Turhan, Kasım (2003). Kelam ve Felsefe Açısından İnsan Fiilleri, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
hazırladığınız metnin ancak bir kısmını okudum…ali metni düzenleyebilirmisiz mümkünse yani paragraflar haline getirmeniz mümkünmüdür..?
bu şekilde okumak baya zor oluyor…düzenlerseniz daha kolay okuyacağız inşaAllah..
bu arada teekkür ederim şimdiden hem paylaşımınız hem de yapacağını düzenleme için…
selam ile..
evet abla haklısın biraz düzeltmeye çalıştım,
umarım şimdi daha rahat okunur.alakan için teşekkürler..
elinize sağlık abim
tamamını okumadım ama yine de çok güzel olmuş
ALLAH razı olsun
Teist birçok mezhep ve düşünür tarafından, Tanrı’nın geleceği bilmesi ile Tanrı’nın geleceği belirlemesi veya
cebretmesi birbirinden ayrı tutulmuştur. İslam düşüncesinde “İlim maluma tâbidir” diye ifadesini bulan bu
anlayışta Tanrı’nın önceden bilmesi ile özgür irade fikrinin birbirlerine zıt olmadıkları gösterilmeye çalışılmıştır*****************
çok teferruatlı bir çalışma olmuş emeğinize sağlık…ancak bölüm bölüm okuyabiliyorum…zira dediğim gibi çok güzel ve detaylı bir sunum olmuş ancak bu şekilde anlaşılabilir…yada ben ancak anlayabilirim diyelim..:)
selamlar…
bence bu hususta en net cevap Allahın zaman ile kayıtlı olmadığnı akla getirmek olacaktır.
zaman boyutunun dışında olabilen bu güç elbette geçmişi ve geleceği aynı anda
görebilecektir. bu tamamiyle onun ilmi ve kudreti ile alakadardır.bizim tahayyülümüze zor gelen ise onun zamanın dışında olabileceği gerçeğidir.
- Bu konuyu yanıtlamak için giriş yapmış olmalısınız.