Yirmi Altıncı Söz

etmek; bütün bütün sırr-ı kadere ve hikmet-i cüz-ü ihtiyariyeye zıt bir harekete sebebiyet veren ilmî meseleler değildir.

Evet, mânen terakkî etmeyen avam içinde, kaderin câ-yı istimâli var. Fakat, o da mâziyat ve mesâibdedir ki, ye’sin ve hüznün ilâcıdır. Yoksa, maâsî ve istikbaliyatta değildir ki, sefahete ve atâlete sebep olsun. Demek, kader meselesi, teklif ve mes’uliyetten kurtarmak için değil, belki fahr ve gururdan kurtarmak içindir ki, imana girmiş. Cüz-ü ihtiyarî, seyyiâta merci olmak içindir ki, akideye dahil olmuş; yoksa mehâsine masdar olarak tefer’un etmek için değildir.

Evet, Kur’ân’ın dediği gibi, insan, seyyiâtından tamamen mes’uldür. Çünkü seyyiâtı isteyen odur. Seyyiât, tahribat nev’inden olduğu için, insan bir seyyie ile çok tahribat yapabilir, müthiş bir cezaya kesb-i istihkak eder: bir kibritle bir evi yakmak gibi. Fakat hasenatta iftihara hakkı yoktur. Onda onun hakkı pek azdır. Çünkü hasenatı isteyen, iktiza eden rahmet-i İlâhiye; ve icad eden kudret-i Rabbâniyedir. Sual ve cevap, dâi ve sebep, ikisi de Haktandır. İnsan yalnız dua ile, iman ile, şuur ile, rıza ile onlara sahip olur.Fakat seyyiâtı isteyen nefs-i insaniyedir: ya istidat ile, ya ihtiyar ile. Nasıl ki, beyaz, güzel güneşin ziyasından bazı maddeler siyahlık ve taaffün alır. O siyahlık, onun istidadına aittir. Fakat o seyyiâtı, çok mesâlihi tazammun eden bir kanun-u İlâhî ile icad eden yine Haktır. Demek, sebebiyet ve sual nefistendir ki, mes’uliyeti o çeker. Hakka ait olan halk ve icad ise, daha başka güzel netice ve meyveleri olduğu için güzeldir, hayırdır.

İşte, şu sırdandır ki: Kesb-i şer, şerdir; halk-ı şer, şer değildir. Nasıl ki, pek çok mesâlihi tazammun eden bir yağmurdan zarar gören tembel bir adam diyemez, “Yağmur rahmet değil.” Evet, halk ve icadda bir şerr-i cüz’î ile beraber

[TABLE]

[TR]
[TD]Hak: her şeyi hakkıyla yaratan, varlığı hak olan ve her hakkın sahibi olan Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]akide: inanç[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]atâlet: hareketsizlik, tembellik[/TD]
[TD]avam: halk[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]câ-yı istimâl: kullanma yeri[/TD]
[TD]cüz-ü ihtiyarî: insanın elindeki seçim gücü, irade (bk. c-z-e; ḫ-y-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]dua: Allah’a yalvarma, yakarma (bk. d-a-v)[/TD]
[TD]dâi: sebep olan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fahr: gurur, övünme[/TD]
[TD]halk: yaratma (bk. ḫ-l-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]halk-ı şer: kötülüğü yaratma (bk. ḫ-l-ḳ)[/TD]
[TD]hasenat: iyilikler, sevaplar (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hikmet-i cüz-ü ihtiyariye: insanın elindeki seçim gücünün hikmeti (bk. ḥ-k-m; c-z-e)[/TD]
[TD]icad etmek: var etmek, yaratmak (bk. v-c-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]iftihar: övünme[/TD]
[TD]ihtiyar: tercih, seçme gücü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]iktiza etmek: gerektirmek[/TD]
[TD]iman: inanmak (bk. e-m-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istidat: kabiliyet, yetenek (bk. a-d-d)[/TD]
[TD]istikbaliyat: geleceğe ait şeyler, hadiseler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kader: Allah’ın meydana gelecek hadiseleri olmadan önce takdir etmesi, planlaması (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[TD]kanun-u İlâhî: Allah’ın kanunu (bk. e-l-h)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kesb-i istihkak: hak etme (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]kesb-i şer: kötülüğü işleme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kudret-i Rabbâniye: herşeyi terbiye ve idare eden Allah’ın sonsuz kudreti (bk. ḳ-d-r; r-b-b)[/TD]
[TD]masdar: kaynak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]maâsî: günahlar[/TD]
[TD]mehâsin: güzellikler, iyilikler (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]merci: kaynak[/TD]
[TD]mesâib: musibetler, felaketler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mesâlih: maslahatlar, faydalar (bk. ṣ-l-ḥ)[/TD]
[TD]mes’ul: sorumlu[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mes’uliyet: sorumluluk[/TD]
[TD]mânen: mânevî olarak (bk. a-n-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mâziyat: geçmişe ait şeyler, hâdiseler[/TD]
[TD]nefs-i insaniye: insanı daima kötülüğe, yasak zevk ve isteklere teşvik eden duygu (bk. n-f-s)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nev’: tür, çeşit[/TD]
[TD]rahmet: merhamet, ihsan, bağış (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]rahmet-i İlâhiye: Allah’ın merhamet ve şefkati (bk. r-ḥ-m; e-l-h)[/TD]
[TD]sefahet: zevk, eğlence ve yasak şeylere düşkünlük, budalalık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]seyyie: kötülük, günah[/TD]
[TD]seyyiât: kötülükler, günahlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sual: isteme[/TD]
[TD]sırr-ı kader: kader sırrı (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]taaffün: bozulma, çürüme[/TD]
[TD]tahribat: yıkıp bozmalar, yok etmeler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tazammun etmek: içine almak[/TD]
[TD]tefer’un: firavunlaşma, kendisini Firavun gibi ilah seviyesine çıkaracak derecede büyük görme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]teklif: yükümlülük[/TD]
[TD]terakkî etmek: yükselmek, ilerlemek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ye’s: ümitsizlik[/TD]
[TD]ziya: ışık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şer: kötülük[/TD]
[TD]şerr-i cüz’î: küçük kötülük (bk. c-z-e)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şuur: bilinç, idrak (bk. ş-a-r)[/TD]
[/TR]

[/TABLE]

Zira küfür, çendan bir seyyiedir. Fakat bütün kâinatı kıymetsizlikle ve abesiyetle tahkir ve delâil-i vahdâniyeti gösteren bütün mevcudatı tekzip ve bütün tecelliyât-ı esmâyı tezyif olduğundan, bütün kâinat ve mevcudat ve esmâ-i İlâhiye namına, Cenâb-ı Hak kâfirden şedit şikâyet ve dehşetli tehdidat etmek ayn-ı hikmettir ve ebedî azap vermek ayn-ı adalettir.

Madem insan küfür ve isyanla tahribat tarafına gidiyor; az bir hizmetle pek çok işleri yapar. Onun için, ehl-i iman, onlara karşı Cenâb-ı Hakkın inâyet-i azîmine muhtaçtır. Çünkü, on kuvvetli adam, bir evin muhafazasını ve tamiratını deruhte etse, haylaz bir çocuğun o haneye ateş vermeye çalışmasına karşı, o çocuğun velisine, belki padişahına müracaata, yalvarmaya mecbur olması gibi, mü’minlerin de böyle edepsiz ehl-i isyana karşı dayanmak için Cenâb-ı Hakkın çok inâyâtına muhtaçtırlar.

Elhasıl: Eğer kader ve cüz-ü ihtiyarîden bahseden adam, ehl-i huzur ve kemâl-i iman sahibi ise, kâinatı ve nefsini Cenâb-ı Hakka verir, Onun tasarrufunda bilir. O vakit hakkı var kaderden, cüz-ü ihtiyarîden bahsetsin. Çünkü madem nefsini ve herşeyi Cenâb-ı Haktan bilir; o vakit cüz-ü ihtiyarîye istinad ederek mes’uliyeti deruhte eder; seyyiâta merciiyeti kabul edip Rabbini takdis eder, daire-i ubûdiyette kalıp teklif-i İlâhiyeyi zimmetine alır. Hem kendinden sudur eden kemâlât ve hasenatla gururlanmamak için kadere bakar, fahr yerine şükreder. Başına gelen musibetlerde kaderi görür, sabreder.

Eğer kader ve cüz-ü ihtiyarîden bahseden adam ehl-i gaflet ise, o vakit kaderden ve cüz-ü ihtiyarîden bahse hakkı yoktur. Çünkü nefs-i emmâresi, gaflet veya

[TABLE]

[TR]
[TD]Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan şeref ve yücelik sahibi Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]Rab: herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri veren, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulunduran Allah (bk. r-b-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]abesiyet: faydasızlık, gayesizlik[/TD]
[TD]ayn-ı adalet: adaletin ta kendisi (bk. a-d-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ayn-ı hikmet: hikmetin ta kendisi (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[TD]cüz-ü ihtiyarî: insanın elindeki seçim gücü, irade (bk. c-z-e; ḫ-y-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]daire-i ubûdiyet: kulluk dairesi (bk. a-b-d)[/TD]
[TD]dehşetli: korkunç[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]delâil-i vahdâniyet: Allah’ın birlik delilleri (bk. v-ḥ-d)[/TD]
[TD]deruhte: yerine getirmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ebedî: sonsuz (bk. e-b-d)[/TD]
[TD]ehl-i gaflet: âhirete, Allah’ın emir ve yasaklarına karşı duyarsız olan kimseler (bk. ğ-f-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ehl-i huzur: şüphesiz ve tereddütsüz kalbi itminana ermiş kimseler (bk. ḥ-ḍ-r)[/TD]
[TD]ehl-i iman: iman edenler (bk. e-m-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ehl-i isyan: isyan edenler[/TD]
[TD]elhasıl: özetle, sonuç olarak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]esmâ-i İlâhiye: Allah’ın isimleri (bk. s-m-v; e-l-h)[/TD]
[TD]fahr: övünme, gururlanma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]gaflet: âhirete, Allah’ın emir ve yasaklarına duyarsız davranma hâli, umursamazlık (bk. ğ-f-l)[/TD]
[TD]hasenat: iyilikler, güzellikler (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]inâyet-i azîm: büyük yardım (bk. a-n-y; a-ẓ-m)[/TD]
[TD]inâyât: yardımlar (bk. a-n-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istinad etmek: dayanmak (bk. s-n-d)[/TD]
[TD]kader: Allah’ın meydana gelecek hadiseleri olmadan önce takdir etmesi, planlaması (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kemâl-i iman: tam bir iman (bk. k-m-l; e-m-n)[/TD]
[TD]kemâlât: faziletler, iyilikler, mükemmel özellikler (bk. k-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kâfir: Allah’ın veya Allah’ın bildirdiği kesin olan herhangi birşeyi inkâr eden kimse (bk. k-f-r)[/TD]
[TD]kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]küfür: inkâr, inançsızlık (bk. k-f-r)[/TD]
[TD]merciiyet: müracaat yeri olma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mes’uliyet: sorumluluk[/TD]
[TD]mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhafaza: koruma (bk. ḥ-f-ẓ)[/TD]
[TD]musibet: belâ, felaket[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müracaat: başvurma[/TD]
[TD]nefis: can, hayat (bk. n-f-s)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nefs-i emmâre: insanı daima kötülüğe, yasak zevk ve isteklere teşvik eden duygu (bk. n-f-s)[/TD]
[TD]seyyie: kötülük[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]seyyiât: kötülükler, günahlar[/TD]
[TD]sudur etmek: çıkmak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tahkir: aşağılama, hakaret etme[/TD]
[TD]tahribat: yıkıp yok etmeler, bozmalar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]takdis: Allah’ı her türlü eksiklik ve çirkinlikten yüce tutma (bk. ḳ-d-s)[/TD]
[TD]tamirat: tamirler, düzeltmeler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tasarruf: dilediği gibi kullanma ve yönetme (bk. ṣ-r-f)[/TD]
[TD]tecelliyât-ı esmâ: Allah’ın isimlerinin tecellileri, yansımaları (bk. c-l-y; s-m-v)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tehdidat: tehditler[/TD]
[TD]teklif-i İlâhî: İlâhî yükümlülük Allah’ın kullarına yüklediği görev (bk. e-l-h)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tekzip: yalanlama[/TD]
[TD]tezyif: küçük düşürme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zimmet: sorumluluk[/TD]
[TD]zira: çünkü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]çendan: gerçi[/TD]
[TD]şedit: şiddetli[/TD]
[/TR]

[/TABLE]

DÖRDÜNCÜSÜ: Kader, ilim nev’indendir. İlim, malûma tâbidir. Yani, nasıl olacak, öyle taallûk ediyor. Yoksa, malûm, ilme tâbi değil. Yani, ilim desâtiri, malûmu, haricî vücut noktasında idare etmek için esas değil. Çünkü, malûmun zâtı ve vücud-u haricîsi, iradeye bakar ve kudrete istinad eder.

Hem ezel, mazi silsilesinin bir ucu değil ki, eşyanın vücudunda esas tutulup ona göre bir mecburiyet tasavvur edilsin. Belki ezel, mazi ve hal ve istikbali birden tutar, yüksekten bakar bir âyine-misaldir. Öyle ise, daire-i mümkinat içinde uzanıp giden zamanın mazi tarafında bir uç tahayyül edip, ona “ezel” deyip, o ezel ilmine, eşyanın tertiple girmesini ve kendisini onun haricinde tevehhüm etmesi, ona göre muhakeme etmek hakikat değildir.

Şu sırrın keşfi için şu misale bak: Senin elinde bir âyine bulunsa, sağ tarafındaki mesafe mazi, sol tarafındaki mesafe müstakbel farz edilse, o âyine yalnız mukabilini tutar. Sonra o iki tarafı bir tertiple tutar, çoğunu tutamaz. O âyine ne kadar aşağı ise, o kadar az görür. Fakat o âyine ile yükseğe çıktıkça, o âyinenin mukabil dairesi genişlenir. Git gide, bütün iki taraf mesafeyi birden, bir anda tutar. İşte, şu âyine, şu vaziyette, onun irtisamında, o mesafelerde cereyan eden hâlât birbirine mukaddem, muahhar, muvafık, muhalif denilmez.

İşte, kader, ilm-i ezelîden olduğu için; ilm-i ezelî, hadisin tabiriyle, manzar-ı âlâdan, ezelden ebede kadar herşey, olmuş ve olacak, birden tutar, ihata eder bir makam-ı âlâdadır. Biz ve muhakemâtımız onun haricinde olamaz ki, mazi mesafesinde bir âyine tarzında olsun.

BEŞİNCİSİ: Kader, sebeple müsebbebe bir taallûku var. Yani, “Şu müsebbep, şu sebeple vukua gelecek.” Öyle ise, denilmesin ki, “Madem filân adamın ölmesi, filân vakitte mukadderdir. Cüz-ü ihtiyariyle tüfek atan adamın ne kabahati var? Atmasaydı yine ölecekti.”

[TABLE]

[TR]
[TD]Hadîs: Peygamberimize ait veya onun onayladığı söz, emir veya davranış (bk. ḥ-d-s̱)[/TD]
[TD]cereyan etmek: meydana gelmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cüz-ü ihtiyari: insanın elindeki seçim gücü, irade (bk. c-z-e; ḫ-y-r)[/TD]
[TD]daire-i mümkinat: varlığı ile yokluğu eşit olan şeyler dairesi, yaratılanlar âlemi (bk. m-k-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]desâtir: düsturlar, prensipler[/TD]
[TD]ebed: sonu olmayan; sonsuz (bk. e-b-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ezel: başlangıcı olmayan, sonsuz (bk. e-z-l)[/TD]
[TD]eşya: varlıklar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]farz edilmek: varsayılmak[/TD]
[TD]hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hal: şimdiki zaman[/TD]
[TD]haricinde: dışında[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]haricî: dışa ait[/TD]
[TD]hâlât: haller, durumlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihata etmek: kuşatmak[/TD]
[TD]ilm-i ezelî: Allah’ın herşeyi ve bütün zamanları kuşatan sonsuz ilmi (bk. a-l-m; e-z-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]irade: seçim yapma gücü, dileme (bk. r-v-d)[/TD]
[TD]irtisam: görüntü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istikbal: gelecek zaman[/TD]
[TD]istinad etmek: dayanmak (bk. s-n-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kader: Allah’ın meydana gelecek hadiseleri olmadan önce takdir etmesi, plânlaması (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[TD]keşf: açığa çıkarma (bk. k-ş-f)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kudret: güç, iktidar (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[TD]makam-ı âlâ: en yüce makam[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]malûm: bilinen (bk. a-l-m)[/TD]
[TD]manzar-ı âlâ: en yüce gözetleme yeri (bk. n-ẓ-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mazi: geçmiş zaman[/TD]
[TD]mecburiyet: zorunluluk[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muahhar: sonra olma (bk. e-ḫ-r)[/TD]
[TD]muhakeme etmek: değerlendirmek (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhakemât: akıl yürütmeler, değerlendirmeler (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[TD]muhalif: zıt, aykırı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mukabil: karşılık[/TD]
[TD]mukaddem: önce olma (bk. ḳ-d-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mukadder: takdir olunmuş (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[TD]muvafık: uygun, yerinde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müsebbeb: sebep olunan şey, sebebin sonucu (bk. s-b-b)[/TD]
[TD]müstakbel: gelecek zaman[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nev’: tür, çeşit[/TD]
[TD]silsile: zincir[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]taallûk: ilgili olmak[/TD]
[TD]tabir: ifade (bk. a-b-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tahayyül: hayal etme (bk. ḫ-y-l)[/TD]
[TD]tasavvur: düşünme, hayal etme (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tertip: düzen[/TD]
[TD]tevehhüm etmek: sanmak, zannetmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tâbi: bağlı[/TD]
[TD]vaziyet: durum[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vukua gelme: meydana gelme[/TD]
[TD]vücud-u haricî: maddî varlık, haricî varlık (bk. v-c-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vücut: varlık (bk. v-c-d)[/TD]
[TD]zâtı: kendisi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âyine: ayna[/TD]
[TD]âyine-misal: ayna gibi[/TD]
[/TR]

[/TABLE]

Eğer desen: Tercih bilâ müreccih muhaldir. Halbuki, o emr-i itibarî dediğimiz kisb-i insanî, bazan yapmak ve bazan yapmamak, eğer mûcip bir müreccih bulunmazsa, tercih bilâ müreccih lâzım gelir. Şu ise, usul-ü kelâmiyenin en mühim bir esasını hedmeder.

Elcevap: Tereccuh bilâ müreccih muhaldir. Yani, müreccihsiz, sebepsiz rüçhaniyet muhaldir. Yoksa, tercih bilâ müreccih caizdir ve vakidir. İrade bir sıfattır; onun şe’ni böyle bir işi görmektir.

Eğer desen: Madem katli halk eden Haktır. Niçin bana kàtil denilir?Elcevap: Çünkü, ilm-i sarf kaidesince, ism-i fail, bir emr-i nisbî olan masdardan müştaktır. Yoksa, bir emr-i sabit olan hâsıl-ı bilmasdardan inşikak etmez. Masdar kisbimizdir; kàtil ünvanını da biz alırız. Hâsıl-ı bilmasdar, Hakkın mahlûkudur. Mes’uliyeti işmam eden birşey, hâsıl-ı bilmasdardan müştak kılınmaz.

YEDİNCİSİ: İrade-i cüz’iye-i insaniye ve cüz-ü ihtiyariyesi, çendan zayıftır, bir emr-i itibarîdir. Fakat Cenâb-ı Hak ve Hakîm-i Mutlak, o zayıf, cüz’î iradeyi, irade-i külliyesinin taallûkuna bir şart-ı âdi yapmıştır. Yani, mânen der: “Ey abdim, ihtiyarınla hangi yolu istersen, seni o yolda götürürüm. Öyle ise mes’uliyet sana aittir.” Teşbihte hata olmasın, sen bir iktidarsız çocuğu omuzuna alsan, onu muhayyer bırakıp “Nereyi istersen seni oraya götüreceğim” desen; o çocuk yüksek bir dağı istedi, götürdün. Çocuk üşüdü yahut düştü. Elbette “Sen istedin” diyerek itab edip, üstünde bir tokat vuracaksın. İşte, Cenâb-ı Hak, Ahkemü’l-Hâkimîn, nihayet zaafta olan abdin iradesini bir şart-ı âdi yapıp, irade-i külliyesi ona nazar eder.

[TABLE]

[TR]
[TD]Ahkemü’l-Hâkimîn: hâkimlerin hâkimi olan Allah (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[TD]Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan şeref ve yücelik sahibi Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Hak: herşeyi hakkıyla yaratan, varlığı hak olan ve her hakkın sahibi olan Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]Hakîm-i Mutlak: sınırsız hikmet sahibi olan Allah (bk. ḥ-k-m; ṭ-l-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]abd: kul (bk. a-b-d)[/TD]
[TD]caiz: sakıncasız[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cüz-ü ihtiyarî: insanın elindeki seçim gücü, irade (bk. c-z-e; ḫ-y-r)[/TD]
[TD]cüz’î irade: Allah tarafından insana verilen çok az irade serbestliği (bk. c-z-e; r-v-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]emr-i itibarî: gerçekte olmadığı halde var sayılan iş, olgu (bk. a-b-r)[/TD]
[TD]emr-i nisbî: bir diğerine göre var olduğu kabul edilen iş, olgu (bk. n-s-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]emr-i sabit: sabitleşmiş, kesinleşmiş iş, durum[/TD]
[TD]halk: yaratma (bk. ḫ-l-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]haşiye: dipnot, açıklayıcı not[/TD]
[TD]hedmetmek: yıkmak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hâsıl-ı bilmasdar: masdarla meydana gelen; fiilin uygulanmasından doğan sonuç[/TD]
[TD]ihtiyar: tercih, seçme gücü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]iktidar: güç, kuvvet (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[TD]ilm-i sarf: gramer ilmi, dilbilgisi (bk. a-l-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]inşikak: bölünme, ayrılma[/TD]
[TD]irade: dileme, seçim yapma gücü (bk. r-v-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]irade-i cüz’iye-i insaniye: insanın elindeki çok az seçme gücü (bk. r-v-d; c-z-e)[/TD]
[TD]irade-i külliye: Allah’ın herşeyi kuşatan iradesi (bk. r-v-d; k-l-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ism-i fail: özne (bk. s-m-v; f-a-l)[/TD]
[TD]itab etmek: azarlamak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]işmam etmek: hissettirmek[/TD]
[TD]kaide: kural[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]katl: öldürme[/TD]
[TD]kisb: çalışma, kazanma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kisb-i insanî: insanın çalışması[/TD]
[TD]mahlûk: yaratık (bk. ḫ-l-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]masdar: çeşitli kiplerin türetildiği asıl kelime[/TD]
[TD]mes’uliyet: sorumluluk[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhal: imkansız[/TD]
[TD]muhayyer: seçme konusunda serbest bırakma (bk. ḫ-y-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mûcip: gerektirici[/TD]
[TD]müreccih: tercih ettiren sebep[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müştak: türemiş[/TD]
[TD]nazar etmek: bakmak (bk. n-ẓ-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nihayet: son[/TD]
[TD]rüçhaniyet: üstünlük[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]taallûk: münasebet, bağlılık[/TD]
[TD]tercih: seçme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tercih bilâ müreccih: tercih edici sebep olmaksızın tercih (seçim) yapılabilir. Yani, seçimi yapacak zat için mutlaka sebebin var olması gerekmez, hiçbir sebebe bağlı kalmadan da seçenekler arasından birini seçebilir[/TD]
[TD]tereccuh: başkasına üstün gelme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tereccuh bilâ müreccih muhaldir: sebepsiz üstünlük olmaz. Yani, bir şeyin başka seçeneklere üstün gelen bir sebebi, bir özelliği bulunmazsa onlardan üstün olması mümkün değildir.[/TD]
[TD]teşbih: benzetme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]usul-ü kelâmiye: kelâm ilmi metodolojisi (bk. k-l-m)[/TD]
[TD]vaki: olmuş, meydana gelmiş[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]çendan: gerçi[/TD]
[TD]şart-ı âdi: bayağı olan şart[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şe’n: özellik, belirleyici nitelik (bk. ş-e-n)[/TD]
[/TR]

[/TABLE]

herbir tohum ve çekirdekler, kâf nun tezgâhından çıkan birer lâtif sandıkçadır ki, kaderle tersim edilen bir fihristecik, ona tevdi edilmiştir ki, kudret, o kaderin hendesesine göre zerrâtı istihdam edip, o tohumcuklar üstünde koca mu’cizât-ı kudreti bina ediyor. Demek, bütün ağacın başına gelecek, bütün vakıâtıyla çekirdeğinde yazılı hükmündedir. Zira tohumlar maddeten basittir, birbirinin aynıdır; maddeten birşey yoktur.

Hem herşeyin miktar-ı muntazaması, kaderi vâzıhan gösterir. Evet, hangi zîhayata bakılsa görünüyor ki, gayet hikmetli ve san’atlı bir kalıptan çıkmış gibi, bir miktar, bir şekil var ki, o miktarı, o sureti, o şekli almak, ya harika ve nihayet derecede eğri büğrü maddî bir kalıp bulunmalı, veyahut kaderden gelen mevzun, ilmî bir kalıb-ı mânevî ile kudret-i ezeliye o sureti, o şekli biçip giydiriyor. Meselâ, sen şu ağaca, şu hayvana dikkatle bak ki, câmid, sağır, kör, şuursuz, birbirinin misli olan zerreler onun neşvünemâsında hareket eder. Bazı eğri büğrü hudutlarda, meyve ve faidelerin yerini tanır, görür, bilir gibi durur, tevakkuf eder. Sonra, başka bir yerde, büyük bir gayeyi takip eder gibi yolunu değiştirir. Demek, kaderden gelen miktar-ı mânevînin ve o miktarın emr-i mânevîsiyle zerreler hareket ederler.

Madem maddî ve görünecek eşyada bu derece kaderin tecelliyâtı var. Elbette, eşyanın mürur-u zamanla giydikleri suretler ve ettikleri harekâtla hasıl olan vaziyetler dahi bir intizam-ı kadere tâbidir. Evet, bir çekirdekte, hem bedihî olarak, irade ve evâmir-i tekvîniyenin ünvanı olan Kitab-ı Mübînden haber veren ve işaret eden, hem nazarî olarak emir ve ilm-i İlâhînin bir ünvanı olan İmam-ı Mübînden haber veren ve remzeden iki kader tecellîsi var:

Bedihî kader ise, o çekirdeğin tazammun ettiği ağacın maddî keyfiyat ve vaziyetleri ve heyetleridir ki, sonra gözle görünecek.

[TABLE]

[TR]
[TD]Kitab-ı Mübîn: Allah’ın ap açık kudret defteri olan kâinat, Allah’ın kudret ve iradesinin genel bir kanunlar defteri (bk. k-t-b; b-y-n)[/TD]
[TD]bedihî: açık, aşikâr[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]câmid: cansız[/TD]
[TD]emr-i mânevî: mânevî emir (bk. a-n-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]evâmir-i tekvîniye: yaratılışa ait emirler (bk. k-v-n)[/TD]
[TD]fihristecik: küçük indeks, içindekiler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]harekât: hareketler[/TD]
[TD]hendese: plan, çizgi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]heyet: bütün, genel yapı[/TD]
[TD]hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hudud: sınır, uç[/TD]
[TD]hâsıl olma: meydana gelme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ilm-i İlâhî: Allah’ın herşeyi kuşatan ilmi (bk. a-l-m; e-l-h)[/TD]
[TD]ilmî: ilim ile ilgili (bk. a-l-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]intizam-ı kader: kaderin düzeni (bk. n-ẓ-m; ḳ-d-r)[/TD]
[TD]irade: dileme, seçim yapma gücü (bk. r-v-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istihdam etmek: çalıştırmak[/TD]
[TD]kader: Allah’ın meydana gelecek hadiseleri olmadan önce takdir etmesi, planlaması (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kalıb-ı mânevî: mânevî kalıp, ölçü (bk. a-n-y)[/TD]
[TD]keyfiyat: özellikler, nitelikler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kudret: güç, iktidar (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[TD]kudret-i ezeliye: Allah’ın ezelî ve sonsuz kudreti (bk. ḳ-d-r; e-z-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kâf nun: Arapça “kün” (ol) emrinin harfleri; Allah’ın birşeye “Ol” deyince onu hemen olduruveren emri (bk. k-v-n)[/TD]
[TD]lâtif: güzel, hoş (bk. l-ṭ-f)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]maddeten: maddî olarak[/TD]
[TD]mevzun: ölçülü (bk. v-z-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]miktar-ı muntazama: mükemmel ve muntazam ölçü, miktar (bk. ḳ-d-r; n-ẓ-m)[/TD]
[TD]miktar-ı mânevî: mânevi miktar, ölçü (bk. ḳ-d-r; a-n-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]misil: benzer (bk. m-s̱-l)[/TD]
[TD]mu’cizât-ı kudret: kudret mu’cizeleri (bk. a-c-z; ḳ-d-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mürur-u zaman: zamanın geçmesi[/TD]
[TD]nazarî: teorik (bk. n-ẓ-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]neşvünemâ: gelişme[/TD]
[TD]nihayet: son[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]remzeden: işaret eden[/TD]
[TD]suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tazammun etme: içine alma[/TD]
[TD]tecelliyât: tecelliler, yansımalar (bk. c-l-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tecellî: görünüm, yansıma (bk. c-l-y)[/TD]
[TD]tersim edilmek: çizilmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tevakkuf etmek: durmak[/TD]
[TD]tevdi etmek: emanet etmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tâbi: bağlı, ait[/TD]
[TD]vakıât: olaylar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vaziyet: durum[/TD]
[TD]vâzıhan: açıkça[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zerre: atom, en küçük madde parçası[/TD]
[TD]zerrât: zerreler, atomlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zîhayat: canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)[/TD]
[TD]İmam-ı Mübîn: Allah’ın ilim ve emirlerinin, eşyanın geçmiş ve geleceğe ait kaidelerinin yazıldığı defter (bk. b-y-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şuursuz: bilinçsiz (bk. ş-a-r)[/TD]
[/TR]

[/TABLE]

Evet, nasıl katreler buluttan haber verir; reşhalar su menbaını gösterir; senetler, cüzdanlar bir defter-i kebirin vücuduna işaret ederler. Öyle de, şu meşhudumuz olan, zîhayatlardaki intizam-ı maddî olan bedihî kader ve intizam-ı mânevî ve hayatî olan nazarî kaderin reşhaları, katreleri, senetleri, cüzdanları hükmünde olan meyveler, nutfeler, tohumlar, çekirdekler, suretler, şekiller, bilbedâhe, Kitab-ı Mübîn denilen irade ve evâmir-i tekvîniyenin defterini ve İmam-ı Mübîn denilen ilm-i İlâhînin bir divanı olan Levh-i Mahfuzu gösterir.

NETİCE-İ MERAM: Madem bilmüşahede görüyoruz ki, herbir zîhayatın neşvünemâ zamanında zerreleri eğri büğrü hudutlara gider, durur. Zerreler yolunu değiştirir, o hudutların nihayetlerinde birer hikmet, birer faide, birer maslahatı semere verirler. Bilbedâhe, o şeyin miktar-ı surîsi, bir kader kalemiyle tersim edilmiştir. İşte, meşhud, bedihî kader, o zîhayatın mânevî hâlâtında dahi bir kader kalemiyle çizilmiş muntazam meyvedar hudutları, nihayetleri var olduğunu gösterir. Kudret masdardır, kader mistardır. Kudret, o maânî kitabını, o mistar üstünde yazar.

Madem maddî ve mânevî kader kalemiyle tersim edilmiş müsmir hudutlar, hikmetli nihayetler olduğunu kat’iyen anlıyoruz. Elbette, herbir zîhayatın müddet-i hayatında geçireceği ahval ve etvârı, o kaderin kalemiyle tersim edilmiş. Çünkü, sergüzeşt-i hayatı, bir intizam ve mizanla cereyan ediyor, suretler değiştiriyor, şekiller alıyor. Madem böyle umum zîhayatta kalem-i kader hükümrandır. Elbette, âlemin en mükemmel meyvesi ve arzın halifesi ve emanet-i kübrânın hâmili olan insanın sergüzeşt-i hayatiyesi, herşeyden ziyade kaderin kanununa tâbidir.

[TABLE]

[TR]
[TD]Kitab-ı Mübîn: Allah’ın ap açık kudret defteri olan kâinat, Allah’ın kudret ve iradesinin genel bir kanunlar defteri (bk. k-t-b; b-y-n)[/TD]
[TD]Levh-i Mahfuz: herşeyin bütün ayrıntılarıyla yazıldığı kader levhası, Allah’ın ilminin bir adı (bk. ḥ-f-ẓ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ahval: haller, davranışlar[/TD]
[TD]arz: yer, dünya[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]bedihî: açık, aşikâr[/TD]
[TD]bilbedâhe: ap açık bir şekilde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]bilmüşahede: gözle görüldüğü gibi (bk. ş-h-d)[/TD]
[TD]cereyan etmek: meydana gelmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cüzdan: kimlik[/TD]
[TD]defter-i kebir: büyük defter (bk. k-b-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]divan: kayıt defteri[/TD]
[TD]emanet-i kübrâ: en büyük emanet (bk. e-m-n; k-b-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]etvâr: tavırlar[/TD]
[TD]evâmir-i tekvîniye: yaratılışa ait emirler (bk. k-v-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]halife: yeryüzünde Allah nâmına hareket eden insan (bk. ḫ-l-f)[/TD]
[TD]hikmet: gaye, fayda (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hudut: sınır, uç[/TD]
[TD]hâlât: haller[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hâmil: taşıyıcı[/TD]
[TD]hükümran: hükmeden, egemen (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ilm-i İlâhî: Allah’ın herşeyi kuşatan ilmi (bk. a-l-m; e-l-h)[/TD]
[TD]intizam: düzenlilik (bk. n-ẓ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]intizam-ı maddî: maddî düzenlilik ve tertip (bk. n-ẓ-m)[/TD]
[TD]intizam-ı mânevî ve hayatî: hayata ve mânâya ait düzenlilik (bk. n-ẓ-m; a-n-y; ḥ-y-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]irade: dileme, seçim yapma gücü (bk. r-v-d)[/TD]
[TD]kader: Allah’ın meydana gelecek hadiseleri olmadan önce takdir etmesi, planlaması (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kalem-i kader: kader kalemi (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[TD]katre: damla[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kat’iyen: kesinlikle[/TD]
[TD]kudret: güç, iktidar (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]masdar: kaynak[/TD]
[TD]maslahat: fayda, yarar (bk. ṣ-l-ḥ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]maânî: mânâlar (bk. a-n-y)[/TD]
[TD]menba: kaynak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]meyvedar: meyveli, verimli[/TD]
[TD]meşhud: görünen, bilinen (bk. ş-h-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]miktar-ı surî: görünürdeki miktar, ölçü (bk. ḳ-d-r; ṣ-v-r)[/TD]
[TD]mistar: şablon[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mizan: ölçü, denge (bk. v-z-n)[/TD]
[TD]muntazam: düzenli, tertipli (bk. n-ẓ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müddet-i hayat: hayat süresi (bk. ḥ-y-y)[/TD]
[TD]müsmir: meyveli, verimli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nazarî: teorik (bk. n-ẓ-r)[/TD]
[TD]netice-i meram: maksadın neticesi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]neşvünemâ: gelişme[/TD]
[TD]nihayet: son[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nutfe: meni, sperm[/TD]
[TD]reşha: sızıntı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]semere: meyve[/TD]
[TD]senet: belge[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sergüzeşt-i hayat: hayat serüveni (bk. ḥ-y-y)[/TD]
[TD]suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tersim edilme: resimlenme[/TD]
[TD]tâbi: bağlı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]umum: bütün[/TD]
[TD]vücud: varlık (bk. v-c-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zerre: atom, en küçük madde parçası[/TD]
[TD]ziyade: fazla[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zîhayat: canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)[/TD]
[TD]âlem: kâinat (bk. a-l-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]İmam-ı Mübîn: Allah’ın ilim ve emirlerinin, eşyanın geçmiş ve geleceğe ait kaidelerinin yazıldığı defter (bk. b-y-n)[/TD]
[/TR]

[/TABLE]

bırakıp, kemâl-i safâ ile o cennet-misal bahçenin bütün lezzetlerinden istifade edip, padişahın merhametine ve idare kanunlarının güzelliğine istinaden herşeyi hoş görür, kemâl-i lezzet ve saadetle hayatını geçirir. İşte1 مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ sırrını anla.

DÖRDÜNCÜ MEBHASEğer desen: Birinci Mebhasta ispat ettin ki, kaderin herşeyi güzeldir, hayırdır. Ondan gelen şer de hayırdır, çirkinlik de güzeldir. Halbuki, şu dâr-ı dünyadaki musibetler, beliyyeler o hükmü cerh ediyor.

Elcevap: Ey şiddet-i şefkatten şedit bir elemi hisseden nefsim ve arkadaşım! Vücut hayr-ı mahz, adem şerr-i mahz olduğuna, bütün mehâsin ve kemâlâtın vücuda rücuu ve bütün maâsî ve mesâib ve nekaisin esası adem olduğu delildir.
Madem adem şerr-i mahzdır. Ademe müncer olan veya ademi işmam eden hâlât dahi şerri tazammun eder. Onun için, vücudun en parlak nuru olan hayat, ahvâl-i muhtelife içinde yuvarlanıp kuvvet buluyor. Mütebâyin vaziyetlere girip tasaffi ediyor ve müteaddit keyfiyatı alıp matlup semeratı veriyor ve müteaddit tavırlara girip Vâhib-i Hayatın nukuş-u esmâsını güzelce gösterir. İşte, şu hakikattendir ki, zîhayatlara âlâm ve mesâib ve meşakkat ve beliyyat suretinde bazı hâlât ârız olur ki, o hâlât ile hayatlarına envâr-ı vücut teceddüt edip zulümât-ı adem tebâud ederek hayatları tasaffi ediyor. Zira, tevakkuf, sükûnet, sükût, atâlet, istirahat, yeknesaklık, keyfiyatta ve ahvalde birer ademdir. Hattâ en büyük bir lezzet, yeknesaklık içinde hiçe iner.

Elhasıl: Madem hayat, Esmâ-i Hüsnânın nukuşunu gösterir. Hayatın başına

[NOT]Dipnot-1 “Kadere iman eden, kederden emin olur.” ed-Deylemî, el-Müsned 1:113; el-Müsâvî, Feyzu’l-Kadîr 3:187; Ali el-Müttakî, Kenzü’l-Ummâl 1:106.[/NOT]


[TABLE]

[TR]
[TD]Esmâ-i Hüsnâ: Allah’ın güzel isimleri (bk. s-m-v; ḥ-s-n)[/TD]
[TD]Vâhib-i Hayat: hayatı veren Allah (bk. ḥ-y-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]adem: yokluk[/TD]
[TD]ahval: haller, durumlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ahvâl-i muhtelife: çeşitli haller[/TD]
[TD]atâlet: hareketsizlik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]beliyyat: belâlar, sıkıntılar[/TD]
[TD]beliyye: belâ[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cennet-misal: cennet gibi (bk. m-s̱-l)[/TD]
[TD]cerh etmek: çürütmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]dâr-ı dünya: dünya yurdu[/TD]
[TD]elem: acı, sıkıntı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]elhasıl: özetle, sonuç olarak[/TD]
[TD]envâr-ı vücut: varlık nurları (bk. n-v-r; v-c-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hakikat: gerçek ve doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]hayr-ı mahz: iyiliğin ta kendisi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hayır: iyilik[/TD]
[TD]hâlât: haller, durumlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hüküm: yargı (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[TD]istinaden: dayanarak (bk. s-n-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istirahat: dinlenme, rahatlama[/TD]
[TD]işmam etmek: hissettirmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kader: Allah’ın meydana gelecek hadiseleri olmadan önce takdir etmesi, planlaması (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[TD]kemâl-i lezzet: tam bir lezzet (bk. k-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kemâl-i safâ: tam bir huzur (bk. k-m-l)[/TD]
[TD]kemâlât: mükemmellikler, üstün özellikler (bk. k-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]keyfiyat: durumlar, özellikler[/TD]
[TD]matlup: istenilen (bk. ṭ-l-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]maâsî: günahlar[/TD]
[TD]mebhas: konu, bölüm[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mehâsin: güzellikler, iyilikler (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[TD]mesâib: musibetler, sıkıntılar, felaketler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]meşakkat: zahmet, sıkıntı[/TD]
[TD]musibet: felaket, sıkıntı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müncer olmak: sonuçlanmak[/TD]
[TD]müteaddit: birçok, çeşitli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mütebâyin: ayrı ayrı[/TD]
[TD]nefs: kişinin kendisi (bk. n-f-s)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nekais: eksiklikler, kusurlar[/TD]
[TD]nukuş: nakışlar, işlemeler (bk. n-ḳ-ş)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nukuş-u esmâ: isimlerin nakışları (bk. n-ḳ-ş; s-m-v)[/TD]
[TD]rücu: dönme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]saadet: mutluluk[/TD]
[TD]semerat: meyveler, neticeler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[TD]sükûnet: durgunluk, sakinlik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sükût: sessizlik[/TD]
[TD]sır: gizli gerçek, gizem[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tasaffi etme: temizlenme, safileşme (bk. ṣ-f-y)[/TD]
[TD]tazammun etmek: içine almak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tebâud etmek: uzaklaşmak[/TD]
[TD]teceddüt etmek: yenilenmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tevakkuf: durma[/TD]
[TD]vaziyet: durum, hal[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vücut: varlık (bk. v-c-d)[/TD]
[TD]yeknesaklık: tekdüzelik, monotonluk[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zulümât-ı adem: yokluk karanlıkları (bk. ẓ-l-m)[/TD]
[TD]zîhayat: canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âlâm: elemler, acılar[/TD]
[TD]ârız: ortaya çıkma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şedit: çok şiddetli[/TD]
[TD]şer: kötülük[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şerr-i mahz: kötülüğün ta kendisi[/TD]
[TD]şiddet-i şefkat: şefkatin şiddeti (bk. ş-f-ḳ)[/TD]
[/TR]

[/TABLE]