Risale-i Nur Konu Analiz – Adalet

Mesela; güneş ve onun yörüngesinde dönen gezegenler, öyle bir ince hesap ve ölçü içinde dönüyorlar ki, zerre miktar o ölçünün dışına çıksa, bütün kainatın nizamı ve sistemi yerle yeksen olacak. Hatta dünyanın güneşe karşı bir derece ile duruşundan mevsimler oluşuyor. O dereceden milim sapsa mevsimler oluşamıyor.

İnsan şu kainatın küçük bir misali, geniş bir modeli olmasından, insanın vücudunda da öyle bir gelir gider dengesi vardır ki, bu denge bozulduğunda insan hayatı söner. Yani kainat üstünde görünen denge, ölçü ve dağıtım mekanizması, aynı şekilde insanda da vardır. İnsanın yemek yemesi vücudun bir geliri iken, o yemeği enerji olarak vücutta kullanılması bir giderdir.

İnsanların doğumları gelir, ölümleri bir giderdir. Bu doğum ve ölümler şayet bir denge ve hesap içinde olmaz ise, dünyanın dengesi ve intizamı bozulur. Askeri kışlada asker alımları ve teskereleri nasıl bir hesap ve denge içinde ise, dünyadaki canlıların doğum ve ölümleri de bir ince hesap ve denge üzerinedir.

Yağmurların yağması, sular açısından bir gelir iken, suların tüketilmesi de bir giderdir. İkisi arasında bir denge gözetilmez ise, dünyada yaşam kalmaz.

Mesela; sürekli yağmur yağsa, ama gider biraz az olsa, belli bir süre sonra dünya sular altında kalır. Demek suların gelir ve gider dengesi hesap edilip gözetiliyor. Böyle örnekleri çoğaltmak mümkündür.

(1) bk. Lem’alar, Otuzuncu Lem’a İkinci Nükte.

Bediuzzaman Hazretleri Hz. Ali’nin ism-i azam olarak değerlendirdiği altı ismin tahlilini yaparak mahiyetlerini beyan etmiştir. Mesela Adl ismini izah ederken;

Şu kainat öyle bir saraydır ki, o sarayda sürekli olarak tahrib ve tamir içinde çalkalanan bir şehir var ve o şehirde her vakit harb ve hicret içinde kaynayan bir memleket var. O memlekette her zaman ölüm ve hayat içinde yuvarlanan bir alem var. Halbuki o sarayda, o şehirde, o memlekette, o alemde o derece hayretler içinde bırakan bir muvazene bir mizan bir ölçülülük hükmediyor, bilbedahe ispat eder ki; bu hadsiz mevcudatta olan değişim, gelir, gider her bir anda umum kainatı görür teftiş-i nazardan geçirir bir tek zatın nizamiyle ölçülür, tartılır.

Yoksa balıklardan bir balık bin yumurtacık ile ve bitkilerden haşhaş gibi bir çiçek yirmi bin tohum ile ve sel gibi akan unsurların, inkılapların hücumu ile şiddetle dengeyi bozmaya çalışan ve istila etmek isteyen sebepler başıboş olsaydı veyahut maksatsız serseri tesadüfe ve mizansız ölçüsüz kör kuvvete ve şuuruz, zulmetli tabiata havale edilseydi, o eşyadaki ölçü, o kainattaki denge öyle bozulacaktı ki; bir senede belki bir günde karmakarışık olurdu.

Yani deniz karmakarışık şeylerle dolacaktı; kokuşacaktı; hava zararlı gazlarla zehirlenecekti; zemin ise bir mezbele, bir mezbaha bir bataklığa dönecekti. Dünya boğulacaktı..

İşte tüm hayat sahiplerinin bedenlerindeki hücrelerden, kandaki alyuvarlardan akyuvarlara, zerrelerin değişiminden, bedendeki cihazların birbirine uygunluğuna kadar o kadar hassas bir mizan ile o kadar ince bir ölçü ile tanzim edilir ve tartılır ki; insanın aklı hiçbir yerde hakiki olarak hiçbir israf hiçbir abes görmediği gibi; hikmet-i insaniye dahi her şeyde en mükemmel bir intizam ve en güzel bir ölçülülük görüyor; gösteriyor.

“İşte gel güneş çeşitli oniki seyyarenin muvazenelerine bak. Acaba bu muvazene güneş gibi Adl ve kadir olan Zat-ı zülcelali göstermiyor mu? Ve bilhassa seyyarettan olan gemimiz (yani dünya) bir senede yirmi dört bin senelik bir dairede gezer, seyahat eder. Ve o harika süratiyle beraber zemin yüzünde dizilmiş, istif edilmiş eşyayı dağıtmıyor, sarsmıyor, fezaya fırlatmıyor.

“Eğer sürati bir parça arttırılsa veya eksiltilseydi, sakinlerini havaya fırlatıp fezada dağıtacaktı. Ve bir dakika , belki bir saniye muvazenesini bozsa, dünyamızı bozacak; belki başkasıyla çarpışacak, bir kıyameti koparacak. Ve bilhassa zeminin yüzünde nebati ve hayvani dört yüz bin taifenin doğumu, ölümü, iaşesi ve yaşayışı noktalarında rahimane dengeleri, ışık güneşi gösterdiği gibi, hikmetli ve adaletli bir zatı gösterir.

Ve bilhassa o hadsiz milletlerin hadsiz fertlerinden bir tek ferdin azası, cihazatı, duyguları o derece hassas bir mizanla birbiriyle münasebattır ve ölçülüdür ki, o tenasüb o muvazene apaçık bir adaletli hikmetli bir yaratıcıyı gösterir. Ve bilhassa hayat sahibi her bir ferdin bedenindeki hücrelerin o derece hassas ölçüleri var, apaçık ispat eder ki; her şeyin dizgini elinde, her şeyin anahtarı yanında, bir şey bir şeye mani olmuyor. Umum eşyayı bir tek şey gibi kolayca idare eden bir tek adaletli ve hikmetli bir yaratıcının, ölçüsüyle, kanunuyla, nizamıyla terbiye ve idare olunuyor.” (1)

Baştan buraya kadar gözümüz önünde cereyan eden bu hadiseleri ifade edip her şeyin Cenab-ı Hakkın adalet terazisinden geçtikten sonra bu halini aldığını ifade edip gözümüz önünde bu işleri yapan zata insanların amellerini haşrın mahkeme-i kübrasında değerlendirmenin zor olmayacağını ifade ederek ADL isminin hem bu dünyada hem de ahretteki şumulüne dikkatleri çekerek ehemmiyetini ifade etmiştir.

Cenab-ı Haktan, her bir iman hakikatinin kuvvetlenmesine vesile olan isimleri okuyup anlamayı nasib etmesi temennisi ile..

(1) bk. Lem’alar, Otuzuncu Lem’a İkinci Nükte.

Kainatın neresine bakarsak bakalım, eşyanın her şeyi, böyle ölçülü ve adil olarak tasarlanıp yaratılmış. Bu da Allah’ın sonsuz adalet sahibi olduğunun en büyük delili oluyor.

Allah’ın ikinci tarz adaleti ise, haksız ve zalimleri cezalandırmak sureti ile tecelli ediyor. Bunun en açık misali, geçmiş kavimlerin inkar ve azgınlıklarına karşılık, topluca helak edilmeleri ve bir takım günah ve kusurlara karşı dünyada musibet ve belalara maruz kalmamız örnek olarak verilebilir. Ama yine de dünyadaki bu cezalar, suçun tam karşılığı olmadığı için, ahirette cehennem ile tamamlanacak.

Yani, ikinci tarz adalet, bu dünyada tam tecelli etmiyor. Sebebi ise, ahirete havale edilmesidir. Bu da bir nevi ahiretin vücuduna delil oluyor. Zira, zalim zulmü ile; mazlum, hakkı ile eşit olarak ölüp buradan gidiyor. Şayet, ahiret ve hesap günü olmasa, şu vaziyet zulüm olur. Allah’da zulümden münezzeh ve pak olduğuna göre, demek bir hesap günü olmak lazımdır. Allah’ın sonsuz adaletini de birinci tarz ve şekildeki tecellisinden anlıyoruz. Zira eşya ve mahlukat, nihayetsiz mizan ve ölçü dilleri ile buna şahitlik ediyor.

Soruda geçen üç mesele üzerinde kısaca duralım:

Üstad’ın muhtelif risalelerde nazara verdiği gibi her insanın ruhu âlem-i ervahtan, hafızası Levh-i Mahfuz‘dan, hayali âlem-i misalden haber verir. Kemikleri taşlardan, etleri topraklardan, his dünyası meleklerden, vücudundaki muhtelif akıntılar nehirlerden haber verirler. Bu noktada mümin-kâfir ayırımı yapılmamıştır. Ne var ki, inançsız bir insan, bu haberlere kulak vermeden yaşar, sadece dünyanın maddî imkanlarına, zevk ve sefasına talip olur.

Bu dünya İlâhî rahmet hazineleriyle doludur. Rızıklar o hazinenin bir bölümüdür. İnsanlar bu hazineden dilleriyle, mideleriyle istifade ederler. Renkler ve sesler ayrı iki bölümdürler, bunlardan ise gözleriyle, kulaklarıyla faydalanırlar. Öte yandan, bir derece perdeli olan nice nimetlerinden de insanoğlu aklını kullanarak faydalanma yoluna gitmektedir; kömür ve petrol gibi.

Mümin, bu nimetleri Rabbinin ihsanı olarak bilmekle onlardan kalbiyle, aklıyla ve hissiyatıyla birçok manevî zevkler alır. İnançsız bir kişi ise, aynı nimetleri “tesadüfe, maddeye, tabiata, evrime” vermekle, onlardan sadece dünya hayatı yönüyle kısa ve fani bir fayda görür.

Esmânın cilvelerine gelince, yine her insan görme sıfatıyla Allah’ın Basîr ismine, işitmesiyle Semi’ ismine, şekliyle Musavvir ismine ayna olur. Ancak burada şöyle önemli bir fark görülür:

Ene Risalesi‘nde ve İnsan Penceresi’nde geçtiği gibi, insan birçok İlâhî isim ve sıfatları “kendisinde yaratılan numuneleri kıyas unsuru olarak kullanmakla (vahid-i kıyasî)” bilir. İnançsız bir kişi bu mukayeselerden ve bunların sonucu olan marifetlerden mahrum kalır. Kuvvetiyle Kadîr ismine ayna olsa bile, kendisi bu tecellinin farkında değildir. Kuvvetini düşünmeden kullanır.

Öte yandan, insan bazı isimlere de “kendi iradesini kullanmak sûretiyle” ayna olur. Cömertliğiyle Cevvadismine, diğer insanları tedavi etmekle Şafi ismine, kendine karşı işlenen suçları affetmekle Ğaffar ismine, suçluları cezalandırmakta acele etmemesiyle Halîm ismine ayna olması gibi.

Müminin bu gibi tecellilerden aldığı feyz inanmayan bir kişiden, kıyas kabul etmeyecek kadar ileridir.