Cömerdin az ibadeti, cimrinin çok ibadetinden üstün olduğu gibi, cömert cahil de, cimri âlimden üstündür Hadis-i şeriflerde buyuruldu ki:
(Allahü teâlâ cömerdi, gece gündüz ibadet eden cimriden daha çok sever) [Tirmizi]
(Allah katında cömert bir cahil, cimri âlimden daha üstündürÇünkü cimrilik en ağır hastalıktır) [Dare Kutni]
Cömerdin imanı kuvvetli, cimrinin imanı ise zayıftırHadis-i şeriflerde buyuruldu ki:
(Cömertlik iman sağlamlığından ileri gelirİmanı sağlam olan Cehenneme girmezCimrilik, şekten, şüpheden meydana gelir[İmanda] şüphesi olan da Cennete giremez) [Deylemi]
(Bir kulun kalbinde cimrilikle iman bir arada bulunamaz) [Nesai]
(Cömert, Allah’a, insanlara, Cennete yakın, Cehennemden uzaktırCimri ise bunun aksinedir) [Tirmizi]
(Cömert olun ki, Allahü teâlâ da size cömertlik etsin! İyi bilin ki cimrilik küfürdendir, küfrün yeri de Cehennemdir) [Deylemi]
Cömert, gayri müslim bile olsa, Cehennemdeki azabı, diğer kâfirlerinki kadar şiddetli olmazHadis-i şerifte buyuruldu ki:
(Cömert kâfir, Cehenneme girerken, Allahü teâlâ, [Cehennemde vazifeli meleklerin en büyüğü olan] Malike, "Bunu, dünyadaki cömertliği nispetinde Cehennemin azabı hafif olan tarafına koy" buyurur) [Deylemi]
Cömerdin kazancı, malı bereketi olurCömertliği nispetinde malı artarMisafirin rızkı ile geldiği, kırk gün bereket bıraktığı, sadaka vermekle malın eksilmeyeceği hadis-i şeriflerde bildirilmiştir
Cömert olmaya çalışmalı, cimrilikten sakınmalıdır! Hadis-i şerifte buyuruldu ki:
(Aman cimrilikten son derece sakının! Sizden öncekileri cimrilik helak etmiştir) [Müslim]
Cimrilikten kurtulup cömert olmak
Sual: Cimrilik nedir? Cömert olmak için ne yapmak gerekir?
CEVAP
Cimrilikten kurtulup cömert olmak için, cimriliğin dünya ve ahiretteki zararlarını cömertliğin de faydalarını iyi bilmek ve inanmak gerekirHadis-i şeriflerde buyuruldu ki:
(Allahü teâlânın evliyasının hepsi cömert ve güzel ahlaklıdır) [Dare Kutni]
(Ebdal denilen evliya, çok namaz kıldığı, çok oruç tuttuğu için değil, cömertlik ve halka nasihat etmeleri sebebiyle Cennete girer) [Ebu Nuaym]
(Cennet, cömertler yurdudur) [Ebuşşeyh]
(Cennette cömertler köşkü vardır) [Taberani]
(Rabbim, "İbrahim cömert olduğu için, dost edindim" buyurdu) [Taberani]
(Cömert olan ve halktan az şikayet eden, bu ümmetin efendisidir) [Taberani]
(Cömert, Allah’a hüsnü zannı olduğu için cömerttirCimri de, Allah’a suizannı olduğu için cimridir) [Ebuşşeyh]
(Cömertlik, dalları dünyaya sarkmış bir Cennet ağacıdırKim bu ağacın bir dalına tutunursa, bu dal onu Cennete götürürCimrilik de, dalları dünyaya sarkan Cehennem ağacıdırBu dalın birine yapışan, Cehenneme gider) [Beyheki]
(Allahü teâlâ, cömertlikle güzel huyu sever, cimrilikle kötü huyu sevmez) [Berika]
(Ben kefilim ki, cömert Cennete cimri Cehenneme girecektir) [İsfehani]
(Cömerdin yemeği ilaç, cimrinin ki hastalıktır) [Dare Kutni]
(Kendi ihtiyacı varken, başkasını tercih edenin günahları affolur) [İHibban]
{Kur'an-ı kerimde Eshab-ı kiram, böyle övülüyor: (Kendileri zarurette iken, başkalarını kendilerine tercih ederler) [Haşr 9]}
(Cömert olursanız, Allahü teâlâ da size, cömertçe ihsanda bulunur) [Deylemi]
(Yukarıdaki el, aşağıdakinden, veren el, alan elden üstündür) [İHuzeyme]
[Not: (Cimri, Cennete girmez), (Cimrilik küfürdür) gibi hadis-i şerifleri açıklaması ile birlikte okumalıdırAçıklamasız okunursa yanlış anlamaya sebep olurCimrilik her ne kadar kötü ahlaktan ise de, imansızlık değildir(Cimri, günahının cezasını çekmedikçe Cennete giremez) demektirHatta sevabı günahından çok gelirse, Cehenneme girmeden de Cennete giderAffa ve şefaate uğrayarak da Cennete gidebilir
(Cömert Cennete yakındır) hadis-i şerifi de böyledirYani cömerdin imanı yoksa ebedi olarak Cehennemde kalırİmanı varsa, sevapları fazla ise Cennete giderEhl-i sünnete göre, iyilik eden muhakkak Cennete, kötülük eden muhakkak Cehenneme gider diye bir şey yokturBir müminin günahı sevabından çok ise, affa ve şefaate de uğramamışsa, günahının cezasını çektikten sonra Cennete giderİmanı olmayan kimsenin ise, ne yaparsa yapsın, hiçbir iyiliği onu Cehennemden kurtaramaz(İslam Ahlakı)]
Cömertlik için ne dediler?
Sual: Cömertlik nedir, cömert kime derler?
CEVAP
Cömertlik, hiçbir karşılık beklemeden ihsanda, bağışta bulunmak demektirTeşekkür edilmeyi, övülmeyi istemek de cömertliğe yakışmazKerem sahibi bir cömerde sorarlar:
- Muhtaçlara çok ihsanda bulunuyorsunAcaba onlar sana minnettarlık hissi içinde bulunuyorlar mı?
- Hiçbiri bana minnettar kalmazYani onlara o hissi verecek şekilde hareket etmemBir şey verirken kendimi aşçının elindeki kepçe gibi kabul ederimKepçenin övünmeye, minnete sebep olmaya hakkı yoktur
Bir zat da buyurdu ki:
"Servetiyle ülkeler satın aldığı halde yapacağı ikram ile gönülleri satın almayan adama şaşarım"
Bir bedeviye (Efendiniz kim?) derlerO da, (Kötü sözlerimize dayanan, isteyene veren, cahilliklerimize göz yuman) der
HzHüseyin’in oğlu Ali: "Ben isteyene vermem" diyen cömert sayılmazHakiki cömert, Allah’a itaat eden kullarına Allah hakkını ödeyen, bunun karşılığında teşekkür beklemeyen ve bunu yalnız Allah için yapan kimsedir, demiştir
Mala bağlanmak
Hasan-ı Basri hazretlerine sorarlar:
- Cömertlik nedir?
- Allah rızası uğrunda servetini sarfetmektir
- Mala nasıl bağlanmalı? [Yani malı korumak için ne yapmalı?]
- Onu Allah yolunda dağıtarak
- İsraf nedir?
- Mal ve makam sevgisi yolunda infaktır
Cimrilik ve cömertliğin ölçüsü insandan insana değişirMesela bazı şeyler, fakir için normal karşılanırken zengin için ayıplanırYabancılar normal karşılarken aile efradı onu ayıplarGençlere normal olan bir husus, ihtiyar için hoş görülmezErkekler yaparsa kötü, fakat kadınlar yaparsa önem verilmez
Kasaptan, bakkaldan aldığı şey, az noksan diye geri götürüp veren cimridirBir şey yer iken, pencereden evine gelen birini görüp, hemen yediğini saklayan, cimridir
Dünyalık ele geçirmek veya nefsin kötü arzularına kavuşmak için vermek de cömertlik sayılmazHiçbir karşılık beklemeden dünyalık vermek malda cömertliktirDinde cömertlik ise, yine hiçbir karşılık beklemeden Allah yolunda, yalnız Allah sevgisi için canını vermektir
Mal, insanoğluna bir fayda için verilmiştirO malı saklayıp faydalı bir işte kullanmamak cimrilik olurFaydalı işler, dinin ve mürüvvetin verilmesini iyi gördüğü şeylerdirMürüvvet, faydalı olmak, iyilik yapmak, arzusudurİnsanlık yiğitlik demektir
Karşılık beklemek
Cömertlik, hiçbir karşılık beklemeden vermektirMuhtaçları gözetmeden vermektirMuhtaçları gözetmek, istemeden vermek ve verdiğini azımsamak cömertliktir
Zaman icabı, ileride bir sıkıntıya düşmemek için malı, parayı saklamak, avam için cimrilik sayılmazsa da, ilim ehli salih kimseler için cimriliktirDinin ve mürüvvetin icaplarını yerine getiren cimrilikten kurtulursa da cömert sayılmaz
Övülmek veya teşekkür beklemek için veren de cömert sayılmaz(Biz şunu verelim, o da bana bir şey verebilir, vermezsem ayıp olur, yoksa cimri derler) gibi düşüncelerle veren de cömert değildir
Büyükler buyuruyor ki: (Cömert verene değil, verdiğine sevinene denir)
Cömertliğin üstün mertebesi olduğu gibi, cimriliğin de aşırı derecesi vardırBu da kendine gerekmeyen şeyi vermemektirCanının istediği şeyleri almaya gücü yeterken param gidecek diye almazHatta hastalansa, bedava ilaç alma yollarını ararBunu da bulamazsa tedavi olmaktan vazgeçer
Cömertlikte zirve
Cömertlik, kendine ihtiyacı olmayan şeyleri başkalarına vermektirİsar ise, kendine gereken şeyleri vermektirYani başkalarını kendine tercih etmektir
Cömertliğin üstün derecesi olan isar büyük bir haslettirAncak bunu büyük insanlar yaparAllahü teâlâ, Eshab-ı kiramı överken buyuruyor ki:
(Onlar, fakr-u zaruret içinde olsalar bile, diğerlerini kendilerine tercih edip öz canlarından daha üstün tutarlar) [Haşr 9]
Hadis-i şerifte de buyuruldu ki:
(Kendisine gerektiği şeyi, kendi arzu ve ihtiyacını tehir edip başkasına verirse, Allahü teâlâ onun günahlarını affeder) [İbni Hibban]
Medine’nin yerlisi olanlar [Ensar-ı kiram], Medine’ye hicret eden müslümanlara [Muhacirlere] büyük fedakârlıklarda bulunmuşlardırBütün mallarına onları ortak etmişlerdir
Resul-i ekrem efendimiz, ganimetlerin taksiminde iki teklifte bulunduYa Ensarın evlerinden çıkıp başka bir yerde kalmaları şartı ile ganimetlerin hepsi Muhacirlere verilecek veya Muhacirler, Ensarın evinde bir müddet daha kalmak şartı ile, ganimetler Ensar ile Muhacirler arasında taksim edilecektiBu teklifler için Ensar-ı kiram, (Biz ganimet istemeyizHepsi Muhacirlere verilsin! Onların evlerimizden çıkmalarına da asla razı olamayız) dedilerBuna Peygamber efendimiz çok memnun oldu
Başkasını kendine tercih
Peygamber efendimize misafir geldiEvde yenecek hiçbir şey yoktuEnsardan biri bu misafiri alıp evine götürdüOnun da evinde yalnız bir kişilik yiyeceği vardıKandili söndürüp yemeği misafirin önüne koyduKendi de sofraya oturup yer gibi yapıyor, ellerini yemek kabına götürüp getiriyorduSabahleyin Resulullah efendimiz, ev sahibine buyurdu ki:
(Allahü teâlâ, sizin misafire gösterdiğiniz cömertliğe çok memnun oldu"Kendileri, ihtiyaç içinde olsalar da, başkalarını kendilerine tercih ederler" âyet-i kerimesini gönderdi)
HzMusa’ya, Peygamber efendimizin sahip olduğu makamlardan birinin nuru gösterilince, bayılacak hâle geldi, bu dereceye nasıl yükseldiğini sorduAllahü teâlâ, (Yüksek ahlakı sayesinde bu dereceye kavuştuBu ahlak isardırYa Musa, ömründe bir kere isar edene, isar ahlakı ile bana kavuşana hesap sormaktan haya ederim) buyurduCenab-ı Hak, Peygamber efendimizi överken (Elbette sen hulk-i azim [büyük ahlak] üzeresin) buyuruyor(Kal
Önce can sonra canan
Sual: Önce can sonra canan demek uygun mu? Lüzumlu bir şeyi başkasına vermek günah mı?
CEVAP
Önce can sonra canan demek uygundurYani önce kendimizi kurtaracağız sonra başkalarınıKendi itikadımız, kendi ahlakımız düzgün değilse, başkalarını nasıl kurtarabiliriz?
Önce can gelir sonra canan demişler
Gemisini kurtaran kaptan demişler
Mal yönüyle de böyledirKendimiz yokluk içinde iken, elimizdekini başkalarına vermek doğru olmazDinimiz, (Sadaka verirken israf etmeyin) buyuruyorSâbit bin Kays hazretleri, bir günde 500 ağacın hurmalarını toplayıp hepsini sadaka vererek evi için hurma bırakmadıMuaz bin Cebel hazretlerinin de bir hurma ağacı vardıHurmalarını toplayıp hepsini sadaka verdiKendine bir şey kalmadıOndan sonra (İsraf etmeyin) âyeti geldiBir âyet meali de şöyledir:
(Elini boynuna bağlayıp asma [cimrilik etme], büsbütün de açıp saçma[itidalli ol, iktisada riayet etMalını, kendine kalmayacak şekilde dağıtma!) Sonra kınanmış olur ve eli boş açıkta kalırsın) [İsra 29]
İbni Mesud hazretleri anlatır: (Bir çocuk, Resulullah efendimize gelip, bazı lüzumlu şeyleri sayıp “Annem beni sana gönderip bunları istedi” dedi“Bugün bende bunların hiç biri yok” buyurdu“Gömleğini bana ver” dediHemen, mübarek gömleğini çıkarıp çocuğa verdi ve kendisi gömleksiz kaldıCamiye gidemediO zaman, bu âyet geldi) Hadis-i şeriflerde buyuruluyor ki:
(Paranız ile, önce kendi ihtiyaçlarınızı alınArtarsa, çoluk çocuğunuzun ihtiyaçlarına sarf edinBundan da artarsa, akrabanıza yardım edin!) [Müslim]
(Kendisi veya çoluk çocuğu muhtaç iken veya borcu var iken verilen sadaka kabul olmazBorç ödemek, sadaka vermekten, köle azat etmekten ve hediye vermekten daha önemlidirBaşkasının malını, sadaka vererek, yok olmasına sebep olmayın!) [Buhari]
HzEbu Hüreyre anlatır: Resulullah efendimize biri gelip, bir altınım var, ne yapayım dedi(Bununla kendi ihtiyaçlarını al) buyurduBir altınım daha var dedi(Onunla da çocuğuna lazım olanları al) buyurduBir daha var dedi(Onu da, âilenin ihtiyaçlarına sarf et) buyurduBir altın daha var dedi(Hizmetçinin ihtiyaçlarına kullan) buyurduBir daha var deyince, [bu bildirdiklerimi ölçü alarak] (Onu kullanacağın yeri sen daha iyi bilirsin) buyurdu(Begavi)
Cömertlik menkıbeleri
Cömert esir
Resul-i Ekrem, götürülen düşman esirlerinin, birini işaret edip bırakılmasını emredince, HzAli, sual etti ki:
- Bunların hepsi düşman, hepsinin suçu da bir, bunu niçin istisna ediyoruz?
Peygamber efendimiz buyurdu ki:
(Cebrail aleyhisselam geldi, bunu bırakmamı; çünkü bunun cömert olduğunu, cömertliği Allahü teâlânın hoşuna gittiğini söyledi) [İGazali]
Mektubu açmadan
Birisi HzHasan’a bir mektup getirdiMektubu açmadan, İsteğin yerine getirilecektir diyerek geleni gönderdiOradakiler (Mektubu okumadan niçin cevap verdin?) dedilerBuyurdu ki:
(Mektubu okuyana kadar bekletirsem çekeceği sıkıntıdan Allahü teâlâ beni mesul tutar)
Herkesin değeri
Yanına oturan fakir bedeviye HzAli (Bir isteğin mi var?) buyururBedevi utancından diliyle bir şey söylemeyip işaretle bildirirHzAli, yanında bulunan iki giyeceğin ikisini de Bedeviye verirBedevi sevinerek güzel bir beyit okurBeyit HzAlinin çok hoşuna giderÇocukları, için ayırdığı üç altının hepsini Bedeviye verirBedevi, (Ey Emir el müminin, beni kendi ailemin en büyük zengini ettin) derHzAli de, şu hadis-i şerifi nakleder:
(Herkesin değeri, söylediği güzel sözlere, yaptığı iyi işlere göre ölçülür) [MCami]
Sahibini bulan kelle
Eshab-ı kiramdan birine bir koyun kellesi hediye edildi(Benden daha fazla ihtiyacı olan vardır) diyerek bir başkasına verdiKelle, aynı şekilde yedi kişiye dolaştıktan sonra tekrar ilk veren zata geldiOnun diğerlerinden daha muhtaç olduğu meydana çıktı
(Allahü teâlâ cömerdi, gece gündüz ibadet eden cimriden daha çok sever) [Tirmizi]
(Allah katında cömert bir cahil, cimri âlimden daha üstündürÇünkü cimrilik en ağır hastalıktır) [Dare Kutni]
Cömerdin imanı kuvvetli, cimrinin imanı ise zayıftırHadis-i şeriflerde buyuruldu ki:
(Cömertlik iman sağlamlığından ileri gelirİmanı sağlam olan Cehenneme girmezCimrilik, şekten, şüpheden meydana gelir[İmanda] şüphesi olan da Cennete giremez) [Deylemi]
(Bir kulun kalbinde cimrilikle iman bir arada bulunamaz) [Nesai]
(Cömert, Allah’a, insanlara, Cennete yakın, Cehennemden uzaktırCimri ise bunun aksinedir) [Tirmizi]
(Cömert olun ki, Allahü teâlâ da size cömertlik etsin! İyi bilin ki cimrilik küfürdendir, küfrün yeri de Cehennemdir) [Deylemi]
Cömert, gayri müslim bile olsa, Cehennemdeki azabı, diğer kâfirlerinki kadar şiddetli olmazHadis-i şerifte buyuruldu ki:
(Cömert kâfir, Cehenneme girerken, Allahü teâlâ, [Cehennemde vazifeli meleklerin en büyüğü olan] Malike, "Bunu, dünyadaki cömertliği nispetinde Cehennemin azabı hafif olan tarafına koy" buyurur) [Deylemi]
Cömerdin kazancı, malı bereketi olurCömertliği nispetinde malı artarMisafirin rızkı ile geldiği, kırk gün bereket bıraktığı, sadaka vermekle malın eksilmeyeceği hadis-i şeriflerde bildirilmiştir
Cömert olmaya çalışmalı, cimrilikten sakınmalıdır! Hadis-i şerifte buyuruldu ki:
(Aman cimrilikten son derece sakının! Sizden öncekileri cimrilik helak etmiştir) [Müslim]
Cimrilikten kurtulup cömert olmak
Sual: Cimrilik nedir? Cömert olmak için ne yapmak gerekir?
CEVAP
Cimrilikten kurtulup cömert olmak için, cimriliğin dünya ve ahiretteki zararlarını cömertliğin de faydalarını iyi bilmek ve inanmak gerekirHadis-i şeriflerde buyuruldu ki:
(Allahü teâlânın evliyasının hepsi cömert ve güzel ahlaklıdır) [Dare Kutni]
(Ebdal denilen evliya, çok namaz kıldığı, çok oruç tuttuğu için değil, cömertlik ve halka nasihat etmeleri sebebiyle Cennete girer) [Ebu Nuaym]
(Cennet, cömertler yurdudur) [Ebuşşeyh]
(Cennette cömertler köşkü vardır) [Taberani]
(Rabbim, "İbrahim cömert olduğu için, dost edindim" buyurdu) [Taberani]
(Cömert olan ve halktan az şikayet eden, bu ümmetin efendisidir) [Taberani]
(Cömert, Allah’a hüsnü zannı olduğu için cömerttirCimri de, Allah’a suizannı olduğu için cimridir) [Ebuşşeyh]
(Cömertlik, dalları dünyaya sarkmış bir Cennet ağacıdırKim bu ağacın bir dalına tutunursa, bu dal onu Cennete götürürCimrilik de, dalları dünyaya sarkan Cehennem ağacıdırBu dalın birine yapışan, Cehenneme gider) [Beyheki]
(Allahü teâlâ, cömertlikle güzel huyu sever, cimrilikle kötü huyu sevmez) [Berika]
(Ben kefilim ki, cömert Cennete cimri Cehenneme girecektir) [İsfehani]
(Cömerdin yemeği ilaç, cimrinin ki hastalıktır) [Dare Kutni]
(Kendi ihtiyacı varken, başkasını tercih edenin günahları affolur) [İHibban]
{Kur'an-ı kerimde Eshab-ı kiram, böyle övülüyor: (Kendileri zarurette iken, başkalarını kendilerine tercih ederler) [Haşr 9]}
(Cömert olursanız, Allahü teâlâ da size, cömertçe ihsanda bulunur) [Deylemi]
(Yukarıdaki el, aşağıdakinden, veren el, alan elden üstündür) [İHuzeyme]
[Not: (Cimri, Cennete girmez), (Cimrilik küfürdür) gibi hadis-i şerifleri açıklaması ile birlikte okumalıdırAçıklamasız okunursa yanlış anlamaya sebep olurCimrilik her ne kadar kötü ahlaktan ise de, imansızlık değildir(Cimri, günahının cezasını çekmedikçe Cennete giremez) demektirHatta sevabı günahından çok gelirse, Cehenneme girmeden de Cennete giderAffa ve şefaate uğrayarak da Cennete gidebilir
(Cömert Cennete yakındır) hadis-i şerifi de böyledirYani cömerdin imanı yoksa ebedi olarak Cehennemde kalırİmanı varsa, sevapları fazla ise Cennete giderEhl-i sünnete göre, iyilik eden muhakkak Cennete, kötülük eden muhakkak Cehenneme gider diye bir şey yokturBir müminin günahı sevabından çok ise, affa ve şefaate de uğramamışsa, günahının cezasını çektikten sonra Cennete giderİmanı olmayan kimsenin ise, ne yaparsa yapsın, hiçbir iyiliği onu Cehennemden kurtaramaz(İslam Ahlakı)]
Cömertlik için ne dediler?
Sual: Cömertlik nedir, cömert kime derler?
CEVAP
Cömertlik, hiçbir karşılık beklemeden ihsanda, bağışta bulunmak demektirTeşekkür edilmeyi, övülmeyi istemek de cömertliğe yakışmazKerem sahibi bir cömerde sorarlar:
- Muhtaçlara çok ihsanda bulunuyorsunAcaba onlar sana minnettarlık hissi içinde bulunuyorlar mı?
- Hiçbiri bana minnettar kalmazYani onlara o hissi verecek şekilde hareket etmemBir şey verirken kendimi aşçının elindeki kepçe gibi kabul ederimKepçenin övünmeye, minnete sebep olmaya hakkı yoktur
Bir zat da buyurdu ki:
"Servetiyle ülkeler satın aldığı halde yapacağı ikram ile gönülleri satın almayan adama şaşarım"
Bir bedeviye (Efendiniz kim?) derlerO da, (Kötü sözlerimize dayanan, isteyene veren, cahilliklerimize göz yuman) der
HzHüseyin’in oğlu Ali: "Ben isteyene vermem" diyen cömert sayılmazHakiki cömert, Allah’a itaat eden kullarına Allah hakkını ödeyen, bunun karşılığında teşekkür beklemeyen ve bunu yalnız Allah için yapan kimsedir, demiştir
Mala bağlanmak
Hasan-ı Basri hazretlerine sorarlar:
- Cömertlik nedir?
- Allah rızası uğrunda servetini sarfetmektir
- Mala nasıl bağlanmalı? [Yani malı korumak için ne yapmalı?]
- Onu Allah yolunda dağıtarak
- İsraf nedir?
- Mal ve makam sevgisi yolunda infaktır
Cimrilik ve cömertliğin ölçüsü insandan insana değişirMesela bazı şeyler, fakir için normal karşılanırken zengin için ayıplanırYabancılar normal karşılarken aile efradı onu ayıplarGençlere normal olan bir husus, ihtiyar için hoş görülmezErkekler yaparsa kötü, fakat kadınlar yaparsa önem verilmez
Kasaptan, bakkaldan aldığı şey, az noksan diye geri götürüp veren cimridirBir şey yer iken, pencereden evine gelen birini görüp, hemen yediğini saklayan, cimridir
Dünyalık ele geçirmek veya nefsin kötü arzularına kavuşmak için vermek de cömertlik sayılmazHiçbir karşılık beklemeden dünyalık vermek malda cömertliktirDinde cömertlik ise, yine hiçbir karşılık beklemeden Allah yolunda, yalnız Allah sevgisi için canını vermektir
Mal, insanoğluna bir fayda için verilmiştirO malı saklayıp faydalı bir işte kullanmamak cimrilik olurFaydalı işler, dinin ve mürüvvetin verilmesini iyi gördüğü şeylerdirMürüvvet, faydalı olmak, iyilik yapmak, arzusudurİnsanlık yiğitlik demektir
Karşılık beklemek
Cömertlik, hiçbir karşılık beklemeden vermektirMuhtaçları gözetmeden vermektirMuhtaçları gözetmek, istemeden vermek ve verdiğini azımsamak cömertliktir
Zaman icabı, ileride bir sıkıntıya düşmemek için malı, parayı saklamak, avam için cimrilik sayılmazsa da, ilim ehli salih kimseler için cimriliktirDinin ve mürüvvetin icaplarını yerine getiren cimrilikten kurtulursa da cömert sayılmaz
Övülmek veya teşekkür beklemek için veren de cömert sayılmaz(Biz şunu verelim, o da bana bir şey verebilir, vermezsem ayıp olur, yoksa cimri derler) gibi düşüncelerle veren de cömert değildir
Büyükler buyuruyor ki: (Cömert verene değil, verdiğine sevinene denir)
Cömertliğin üstün mertebesi olduğu gibi, cimriliğin de aşırı derecesi vardırBu da kendine gerekmeyen şeyi vermemektirCanının istediği şeyleri almaya gücü yeterken param gidecek diye almazHatta hastalansa, bedava ilaç alma yollarını ararBunu da bulamazsa tedavi olmaktan vazgeçer
Cömertlikte zirve
Cömertlik, kendine ihtiyacı olmayan şeyleri başkalarına vermektirİsar ise, kendine gereken şeyleri vermektirYani başkalarını kendine tercih etmektir
Cömertliğin üstün derecesi olan isar büyük bir haslettirAncak bunu büyük insanlar yaparAllahü teâlâ, Eshab-ı kiramı överken buyuruyor ki:
(Onlar, fakr-u zaruret içinde olsalar bile, diğerlerini kendilerine tercih edip öz canlarından daha üstün tutarlar) [Haşr 9]
Hadis-i şerifte de buyuruldu ki:
(Kendisine gerektiği şeyi, kendi arzu ve ihtiyacını tehir edip başkasına verirse, Allahü teâlâ onun günahlarını affeder) [İbni Hibban]
Medine’nin yerlisi olanlar [Ensar-ı kiram], Medine’ye hicret eden müslümanlara [Muhacirlere] büyük fedakârlıklarda bulunmuşlardırBütün mallarına onları ortak etmişlerdir
Resul-i ekrem efendimiz, ganimetlerin taksiminde iki teklifte bulunduYa Ensarın evlerinden çıkıp başka bir yerde kalmaları şartı ile ganimetlerin hepsi Muhacirlere verilecek veya Muhacirler, Ensarın evinde bir müddet daha kalmak şartı ile, ganimetler Ensar ile Muhacirler arasında taksim edilecektiBu teklifler için Ensar-ı kiram, (Biz ganimet istemeyizHepsi Muhacirlere verilsin! Onların evlerimizden çıkmalarına da asla razı olamayız) dedilerBuna Peygamber efendimiz çok memnun oldu
Başkasını kendine tercih
Peygamber efendimize misafir geldiEvde yenecek hiçbir şey yoktuEnsardan biri bu misafiri alıp evine götürdüOnun da evinde yalnız bir kişilik yiyeceği vardıKandili söndürüp yemeği misafirin önüne koyduKendi de sofraya oturup yer gibi yapıyor, ellerini yemek kabına götürüp getiriyorduSabahleyin Resulullah efendimiz, ev sahibine buyurdu ki:
(Allahü teâlâ, sizin misafire gösterdiğiniz cömertliğe çok memnun oldu"Kendileri, ihtiyaç içinde olsalar da, başkalarını kendilerine tercih ederler" âyet-i kerimesini gönderdi)
HzMusa’ya, Peygamber efendimizin sahip olduğu makamlardan birinin nuru gösterilince, bayılacak hâle geldi, bu dereceye nasıl yükseldiğini sorduAllahü teâlâ, (Yüksek ahlakı sayesinde bu dereceye kavuştuBu ahlak isardırYa Musa, ömründe bir kere isar edene, isar ahlakı ile bana kavuşana hesap sormaktan haya ederim) buyurduCenab-ı Hak, Peygamber efendimizi överken (Elbette sen hulk-i azim [büyük ahlak] üzeresin) buyuruyor(Kal
Önce can sonra canan
Sual: Önce can sonra canan demek uygun mu? Lüzumlu bir şeyi başkasına vermek günah mı?
CEVAP
Önce can sonra canan demek uygundurYani önce kendimizi kurtaracağız sonra başkalarınıKendi itikadımız, kendi ahlakımız düzgün değilse, başkalarını nasıl kurtarabiliriz?
Önce can gelir sonra canan demişler
Gemisini kurtaran kaptan demişler
Mal yönüyle de böyledirKendimiz yokluk içinde iken, elimizdekini başkalarına vermek doğru olmazDinimiz, (Sadaka verirken israf etmeyin) buyuruyorSâbit bin Kays hazretleri, bir günde 500 ağacın hurmalarını toplayıp hepsini sadaka vererek evi için hurma bırakmadıMuaz bin Cebel hazretlerinin de bir hurma ağacı vardıHurmalarını toplayıp hepsini sadaka verdiKendine bir şey kalmadıOndan sonra (İsraf etmeyin) âyeti geldiBir âyet meali de şöyledir:
(Elini boynuna bağlayıp asma [cimrilik etme], büsbütün de açıp saçma[itidalli ol, iktisada riayet etMalını, kendine kalmayacak şekilde dağıtma!) Sonra kınanmış olur ve eli boş açıkta kalırsın) [İsra 29]
İbni Mesud hazretleri anlatır: (Bir çocuk, Resulullah efendimize gelip, bazı lüzumlu şeyleri sayıp “Annem beni sana gönderip bunları istedi” dedi“Bugün bende bunların hiç biri yok” buyurdu“Gömleğini bana ver” dediHemen, mübarek gömleğini çıkarıp çocuğa verdi ve kendisi gömleksiz kaldıCamiye gidemediO zaman, bu âyet geldi) Hadis-i şeriflerde buyuruluyor ki:
(Paranız ile, önce kendi ihtiyaçlarınızı alınArtarsa, çoluk çocuğunuzun ihtiyaçlarına sarf edinBundan da artarsa, akrabanıza yardım edin!) [Müslim]
(Kendisi veya çoluk çocuğu muhtaç iken veya borcu var iken verilen sadaka kabul olmazBorç ödemek, sadaka vermekten, köle azat etmekten ve hediye vermekten daha önemlidirBaşkasının malını, sadaka vererek, yok olmasına sebep olmayın!) [Buhari]
HzEbu Hüreyre anlatır: Resulullah efendimize biri gelip, bir altınım var, ne yapayım dedi(Bununla kendi ihtiyaçlarını al) buyurduBir altınım daha var dedi(Onunla da çocuğuna lazım olanları al) buyurduBir daha var dedi(Onu da, âilenin ihtiyaçlarına sarf et) buyurduBir altın daha var dedi(Hizmetçinin ihtiyaçlarına kullan) buyurduBir daha var deyince, [bu bildirdiklerimi ölçü alarak] (Onu kullanacağın yeri sen daha iyi bilirsin) buyurdu(Begavi)
Cömertlik menkıbeleri
Cömert esir
Resul-i Ekrem, götürülen düşman esirlerinin, birini işaret edip bırakılmasını emredince, HzAli, sual etti ki:
- Bunların hepsi düşman, hepsinin suçu da bir, bunu niçin istisna ediyoruz?
Peygamber efendimiz buyurdu ki:
(Cebrail aleyhisselam geldi, bunu bırakmamı; çünkü bunun cömert olduğunu, cömertliği Allahü teâlânın hoşuna gittiğini söyledi) [İGazali]
Mektubu açmadan
Birisi HzHasan’a bir mektup getirdiMektubu açmadan, İsteğin yerine getirilecektir diyerek geleni gönderdiOradakiler (Mektubu okumadan niçin cevap verdin?) dedilerBuyurdu ki:
(Mektubu okuyana kadar bekletirsem çekeceği sıkıntıdan Allahü teâlâ beni mesul tutar)
Herkesin değeri
Yanına oturan fakir bedeviye HzAli (Bir isteğin mi var?) buyururBedevi utancından diliyle bir şey söylemeyip işaretle bildirirHzAli, yanında bulunan iki giyeceğin ikisini de Bedeviye verirBedevi sevinerek güzel bir beyit okurBeyit HzAlinin çok hoşuna giderÇocukları, için ayırdığı üç altının hepsini Bedeviye verirBedevi, (Ey Emir el müminin, beni kendi ailemin en büyük zengini ettin) derHzAli de, şu hadis-i şerifi nakleder:
(Herkesin değeri, söylediği güzel sözlere, yaptığı iyi işlere göre ölçülür) [MCami]
Sahibini bulan kelle
Eshab-ı kiramdan birine bir koyun kellesi hediye edildi(Benden daha fazla ihtiyacı olan vardır) diyerek bir başkasına verdiKelle, aynı şekilde yedi kişiye dolaştıktan sonra tekrar ilk veren zata geldiOnun diğerlerinden daha muhtaç olduğu meydana çıktı