On Beşinci Söz

[Anonim]

وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاۤءَ الدُّنْياَ بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْناَهَا رُجوُماً لِلشَّياَطِينِ 1

EY KOZMOĞRAFYANIN ruhsuz meseleleriyle zihni darlaşan ve aklı gözüne inen ve şu âyetin azametli sırrını o sıkışmış zihninde yerleştiremeyen mektepli efendi! Şu âyetin semâsına yedi basamaklı bir merdivenle çıkılabilir. Gel, beraber çıkacağız.

BİRİNCİ BASAMAK

Hakikat ve hikmet ister ki, zemin gibi semâvâtın da kendine münasip sekeneleri bulunsun. Lisan-ı şer’îde, o ecnâs-ı muhtelifeye “melâike ve ruhaniyat” tesmiye edilir.

Evet, hakikat öyle iktiza eder. Zira, zemin, küçüklüğü ve hakaretiyle beraber, zîhayat ve zîşuur mahlûklardan doldurulması ve ara sıra boşaltılıp yeniden zîşuurlarla şenlendirilmesi işaret eder, belki tasrih eder ki, şu muhteşem burçlar sahibi müzeyyen kasırlar hükmünde olan semâvât dahi zîşuur ve zevi’l-idrak mahlûklarla doludur. Onlar dahi, ins ve cin gibi, şu âlem sarayının seyircileri ve şu kâinat kitabının mütalâacıları ve şu saltanat-ı Rububiyetin dellâllarıdırlar. Çünkü, kâinatı had ve hesaba gelmeyen tezyinat ve mehâsin ve nukuş ile süslendirip tezyin etmesi, bilbedâhe, mütefekkir istihsan edici ve mütehayyir takdir edicilerin enzârını ister.


[NOT]Dipnot-1 “And olsun ki, dünya semasını Biz kandillerle süsledik ve şeytanlar için o kandilleri birer taş yaptık.” Mülk Sûresi, 67:5.[/NOT]

Saltanat-ı Rububiyet: Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması (bk. s-l-ṭ; r-b-b)	azametli: büyük, yüce (bk. a-ẓ-m)
bilbedâhe: ap açık bir şekilde	burç: belli bir şekil ve surete benzeyen sabit yıldız kümesi, gök kalesi
dellâl: duyurucu, ilan edici	ecnâs-ı muhtelife: değişik cinsler
enzâr: bakışlar, dikkatler (bk. n-ẓ-r)	had ve hesaba gelmemek: sonsuz ve sınırsız olmak
hakaret: bayağılık, basitlik	hakikat: doğru gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması veya yaratılması (bk. ḥ-k-m)	iktiza: gerektirme
ins: insanlar	istihsan edici: beğenen, güzel bulan (bk. ḥ-s-n)
kasır: saray, köşk	kozmoğrafya: astronomi, gök bilimi
kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)	lisan-ı şer’î: dinî literatür (bk. ş-r-a)
mahlûk: yaratık (bk. ḫ-l-ḳ)	mehâsin: güzellikler (bk. ḥ-s-n)
mektep: okul (bk. k-t-b)	melâike: melekler (bk. m-l-k)
muhteşem: ihtişamlı, görkemli	münasip: uygun (bk. n-s-b)
mütalâacı: etraflıca inceleyip düşünen	mütefekkir: düşünen (bk. f-k-r)
mütehayyir: hayrete düşen	müzeyyen: süslenmiş (bk. z-y-n)
nukuş: nakışlar, işlemeler (bk. n-ḳ-ş)	ruhaniyat: ruhânî varlıklar (bk. r-v-ḥ)
sekene: sakinler, ikamet edenler (bk. s-k-n)	sema: gök (bk. s-m-v)
semavat: gökler (bk. s-m-v)	tasrih etmek: açıkça ifade etmek
tesmiye etmek: isimlendirmek (bk. s-m-v)	tezyin etmek: süslemek (bk. z-y-n)
tezyinat: süslemeler (bk. z-y-n)	zemin: yer
zevi’l-idrak: düşünebilen varlıklar, idrak sahipleri	zîhayat: canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)
zîşuur: şuurlu, bilinçli (bk. ẕî; ş-a-r)	âlem: kâinat (bk. a-l-m)

[Anonim]

Evet, hüsün elbette bir âşık ister. Taam ise aç olana verilir. Halbuki, ins ve cin, şu nihayetsiz vazifeye, şu haşmetli nezarete ve şu vüs’atli ubûdiyete karşı milyondan birisini ancak yapabilir. Demek bu nihayetsiz ve mütenevvi vezaife ve ibâdâta, nihayetsiz melâike envâı ve ruhaniyat ecnâsı lâzımdır.
Bazı rivâyâtın işârâtıyla ve intizam-ı âlemin hikmetiyle denilebilir ki, bir kısım ecsâm-ı seyyare, seyyarattan tut, ta katarâta kadar, bir kısım melâikenin merâkibidirler.1 Onlar bunlara izn-i İlâhî ile binerler, âlem-i şehadeti seyredip gezerler. Hem denilebilir ki, bir kısım ecsâm-ı hayvaniye, hadiste “tuyûrun hudrun“2 tesmiye edilen Cennet kuşlarından tut, ta sineklere kadar, bir cins ervâhın tayyareleridirler. Onlar, bunların içine emr-i Hak ile girerler, âlem-i cismâniyâtı seyran edip o cesetlerdeki hasselerin pencereleriyle cismânî mucizât-ı fıtratı temâşâ ederler.

Elbette, kesafetli topraktan ve küdûretli sudan mütemadiyen letafetli hayatı ve nuraniyetli zevi’l-idraki halk eden Hâlıkın, elbette ruha ve hayata münasip şu nur denizinden ve hattâ zulmet bahrinden bir kısım zîşuur mahlûkları vardır. Hem çok kesretli olarak vardır. Melâike ve ruhaniyatın vücutlarına dair Nokta namında bir risalemde ve Yirmi Dokuzuncu Sözde iki kere iki dört eder derecesinde bir kat’iyetle ispat edilmiştir. Eğer istersen ona müracaat et.

İKİNCİ BASAMAK

Zemin ile gökler, bir hükûmetin iki memleketi gibi birbirine alâkadardırlar. Ortalarında ehemmiyetli irtibat ve mühim muameleler vardır. Zemine lâzım olan ziya, hararet ve bereket ve rahmet gibi şeyler semâdan geliyor, yani gönderiliyor.

[NOT]Dipnot-1 bk. Tirmizî, Zühd 9; İbni Mâce, Zühd 19; Ebu’ş-Şeyh, el-Azame 2:735.

Dipnot-2 bk. Müslim, İmâra: 121; Ebû Dâvud, Cihad: 25; Tirmizi, Tefsîru Sûreti: 3:19; İbn-i Mâce, Cenâiz: 4, Cihad; 16; Dâremî, Cihad: 18; Müsned, 6:386.[/NOT]

Hâlık: yaratıcı, herşeyi yaratan Allah (bk. ḫ-l-ḳ)	Nokta Risalesi: Mesnevî-i Nûriye’de yer almaktadır
alâkadar: ilgili	bahr: deniz
bereket: bolluk (bk. b-r-k)	cismânî: maddî vücutla alakalı
ecnâs: cinsler, türler	ecsâm-ı hayvaniye: hayvan cisimleri, bedenleri (bk. ḥ-y-y)
ecsâm-ı seyyare: gezici cisimler	emr-i Hak: Allah’ın emri (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
envâ: çeşitler, türler	ervâh: ruhlar (bk. r-v-ḥ)
halk etmek: yaratmak (bk. ḫ-l-ḳ)	hararet: ısı, sıcaklık
hasse: duyu	haşmetli: ihtişamlı, görkemli
hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde yaratılması (bk. ḥ-k-m)	hükûmet: idare, yönetim (bk. ḥ-k-m)
hüsün: güzellik (bk. ḥ-s-n)	ibâdât: ibadetler (bk. a-b-d)
ins: insanlar	intizam-ı âlem: kâinatta var olan düzen (bk. n-ẓ-m; a-l-m)
irtibat: bağ, ilişki	izn-i İlâhî: Allah’ın izni (bk. e-l-h)
işârât: işaretler	katarât: damlalar
kat’iyet: kesinlik	kesafetli: yoğun, katı
kesretli: çok sayıda (bk. k-s̱-r)	küdûretli: bulanık
letafetli: hoş, güzel (bk. l-ṭ-f)	mahlûk: yaratık (bk. ḫ-l-ḳ)
melâike: melekler (bk. m-l-k)	merâkib: binekler
muamele: iş, işlem, alışveriş	mu’cizât-ı fıtrat: yaratılış mu’cizesi (bk. a-c-z; f-ṭ-r)
münasip: uygun (bk. n-s-b)	müracaat etmek: başvurmak
mütemadiyen: sürekli olarak	mütenevvi: çeşitli
nam: ad	nezaret: gözetim (bk. n-ẓ-r)
nihayetsiz: sonsuz	nur: ışık, parlaklık (bk. n-v-r)
nuraniyetli: aydınlık, parlak (bk. n-v-r)	rahmet: yağmur (bk. r-ḥ-m)
risale: küçük çaplı kitap (bk. r-s-l)	rivâyât: rivâyetler, Peygamberimizden duyulan şeylerin nakledilmesi
ruhaniyat: ruhanî varlıklar (bk. r-v-ḥ)	sema: gökyüzü (bk. s-m-v)
seyran etmek: seyretmek, gezmek	seyyarat: gezegenler
taam: yiyecek	tayyare: uçak
temâşâ etmek: seyretmek, hoşlanarak bakmak	tesmiye edilen: isimlendirilen (bk. s-m-v)
tuyûrun hudrun: yeşil renkli kuşlar	ubûdiyet: kulluk (bk. a-b-d)
vezaif: vazifeler, görevler	vücut: varlık (bk. v-c-d)
vüs’atli: geniş	zemin: yer
zevi’l-idrak: idrak sahipleri, düşünebilen varlıklar	ziya: ışık
zulmet: koyu karanlık (bk. ẓ-l-m)	zîşuur: şuur sahibi, bilinçli (bk. ẕî; ş-a-r)
âlem-i cismâniyât: cismânî varlıkların bulunduğu âlem, varlıklar dünyası (bk. a-l-m)	âlem-i şehadet: görünen âlem (bk. a-l-m; ş-h-d)

[Anonim]

Vahye istinad eden bütün edyân-ı semâviyenin icmâı ile ve şuhuda istinad eden bütün ehl-i keşfin tevatürüyle, melâike ve ervah semâdan zemine geliyorlar.

Bundan, hisse karib bir hads-i kat’î ile bilinir ki, sekene-i arz için, semâya çıkmak için bir yol vardır. Evet, nasıl herkesin akıl ve hayal ve nazarı her vakit semâya gider. Öyle de, ağırlıklarını bırakan ervâh-ı enbiya ve evliya veya cesetlerini çıkaran ervâh-ı emvat, izn-i İlâhî ile oraya giderler. Madem hiffet ve letafet bulanlar oraya giderler. Elbette cesed-i misalî giyen ve ervah gibi hafif ve lâtif bir kısım sekene-i arz ve hava, semâya gidebilirler.

ÜÇÜNCÜ BASAMAK

Semânın sükût ve sükûneti ve intizam ve ıttıradı ve vüs’at ve nuraniyeti gösterir ki, sekenesi, zeminin sekenesi gibi değiller; belki, bütün ahalisi muti’dirler. Ne emrolunsa onu işlerler. Müzahame ve münakaşayı icap edecek bir sebep yoktur. Zira memleket geniş, fıtratları safi, kendileri masum, makamları sabittir.

Evet, zeminde ezdad içtima etmiş, eşrar ahyara karışmış, içlerinde münakaşat başlamış. O sebepten ihtilâfat ve ıztırabat düşmüş. Ve ondan imtihanat ve müsabakat teklif edilmiş. Ve ondan terakkiyat ve tedenniyat çıkmış. Şu hakikatin hikmeti şudur ki:

Beşer, şecere-i hilkatin en son cüz’ü olan meyvesidir. Malûmdur ki, bir şeyin semeresi en uzak, en cemiyetli, en nazik, en ehemmiyetli cüz’üdür. İşte bunun için, semere-i âlem olan insan en cami’, en bedi’, en âciz, en zayıf ve en lâtif bir mucize-i kudret olduğundan, beşiği ve meskeni olan zemin, âsumana nisbeten

ahali: halk	ahyar: hayırlılar, iyiler
bedî: eşsiz derecede güzel, benzersiz (bk. b-d-a)	beşer: insan
cami’: kapsayıcı (bk. c-m-a)	cemiyetli: kapsamlı (bk. c-m-a)
cesed-i misalî: maddi yapısı olmayan vücut, misalî beden (bk. m-s̱-l)	cüz’ü: kısım, parça (bk. c-z-e)
edyân-ı semaviye: vahiyle gelen semavî dinler (bk. s-m-v)	ehl-i keşif: maneviyat âlemlerinde iman hakikatlerini gözleme yeteneğine sahip insanlar, veliler (bk. k-ş-f)
ervah: ruhlar (bk. r-v-ḥ)	ervâh-ı emvat: ölülerin ruhları (bk. r-v-ḥ; m-v-t)
ervâh-ı enbiya ve evliya: peygamberlerin ve velilerin ruhları (bk. r-v-ḥ; n-b-e; v-l-y)	ezdad: zıtlar
eşrar: şerliler, kötüler	fıtrat: yaratılış, mizaç (bk. f-ṭ-r)
hads-i kat’î: doğru ve kesin sezgi (bk. ḥ-d-s̱)	hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hiffet: hafiflik	hikmet: sebep, gaye, fayda (bk. ḥ-k-m)
icap etmek: gerektirmek	icmâ: görüş birliği (bk. c-m-a)
ihtilâfat: ihtilaflar, farklılıklar	imtihanat: imtihanlar
intizam: düzenlilik (bk. n-ẓ-m)	istinad eden: dayanan (bk. s-n-d)
izn-i İlâhî: Allah’ın izni (bk. e-l-h)	içtima: toplanma, bir araya gelme (bk. c-m-a)
karib: yakın	letafet: maddî ağırlık ve sınırlamalarla kısıtlı olmama (bk. l-ṭ-f)
lâtif: cismanî olmayan, ruhla ilgili (bk. l-ṭ-f)	melâike: melekler (bk. m-l-k)
mesken: ev, yer (bk. s-k-n)	muti’: itaat eden, emre uyan
mu’cize-i kudret: Allah’ın kudret mu’cizesi (bk. a-c-z; ḳ-d-r)	mâlum: bilinen, belli (bk. a-l-m)
münakaşa: tartışma	münakaşat: münakaşalar, tartışmalar
müsabakat: müsabakalar, yarışmalar	müzahame: zahmet verme, itişip kakışma
nazar: bakış, dikkat (bk. n-ẓ-r)	nisbeten: kıyasla, oranla (bk. n-s-b)
nuraniyet: parlaklık, aydınlık (bk. n-v-r)	safi: temiz, katıksız (bk. ṣ-f-y)
sekene: sakinler, oturanlar (bk. s-k-n)	sekene-i arz: dünyalılar, yer sakinleri (bk. s-k-n)
sema: gök (bk. s-m-v)	semere: meyve, netice
semere-i âlem: kâinatın meyvesi (bk. a-l-m)	sükûnet: sakinlik, durgunluk (bk. s-k-n)
sükût: sessizlik	tedenniyat: alçalmalar, gerilemeler
teklif: görev yükleme	terakkiyat: terakkiler, ilerlemeler
tevatür: çeşitli kanallardan gelen ve doğruluğu kesin olarak kanıtlanan haber	vahiy: Allah tarafından gelen emir ve yasaklar (bk. v-ḥ-y)
vüs’at: genişlik	zemin: yer
âciz: güçsüz (bk. a-c-z)	âsuman: gökyüzü, gökkubbe
ıttırad: düzgünlük, aynı şekilde devamlılık	ıztırabat: ıztıraplar, sıkıntılar
şerece-i hilkat: yaratılış ağacı (bk. ḫ-l-ḳ)	şuhud: kalp gözüyle görme (bk. ş-h-d)

[Anonim]

maddeten küçüklüğüyle ve hakaretiyle beraber, mânen ve san’aten bütün kâinatın kalbi, merkezi, bütün mucizât-ı san’atın meşheri, sergisi ve bütün tecelliyât-ı esmâsının mazharı, nokta-i mihrakiyesi ve nihayetsiz faaliyet-i Rabbâniyenin mahşeri ve mâkesi ve hadsiz hallâkıyet-i İlâhiyenin, hususan nebatat ve hayvanatın kesretli envâ-ı sağîresinde cevâdâne icadın medarı ve çarşısı ve pek geniş âhiret âlemlerindeki masnuatın küçük mikyasta nümunegâhı ve mensucat-ı ebediyenin sür’atle işleyen destgâhı ve menâzır-ı sermediyenin sür’atle değişen taklitgâhı ve besâtîn-i daimenin tohumcuklarına sür’atle sünbüllenen dar ve muvakkat mezraası ve terbiyegâhı olmuştur.

İşte, arzınHAŞİYE-1 bu azamet-i mâneviyesinden ve ehemmiyet-i san’aviyesindendir ki, Kur’ân-ı Hakîm, semâvâta nisbeten büyük bir ağacın küçük bir meyvesi hükmünde olan arzı, bütün semâvâta denk tutuyor. Onu bir kefede, bütün semâvâtı bir kefede koyuyor; mükerreren 1 رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَاْلاَرْضِ der.

[NOT]Haşiye-1 Evet, küre-i arz, küçüklüğüyle beraber semâvâta karşı gelebilir. Çünkü, nasıl ki daimî bir çeşme, varidatsız büyük bir gölden daha büyük denilebilir. Hem bir ölçekle birşey ölçerek başka yere nakledilen ve onun elinden geçmiş ve ona girmiş çıkmış bir mahsulâtla, zahiren binler defa ölçekten büyük ve dağ gibi bir cisimle o ölçek muvazeneye çıkabilir. Aynen öyle de, küre-i arz, Cenâb-ı Hak onu san’atına bir meşher ve icadına bir mahşer ve hikmetine medar ve kudretine mazhar ve rahmetine mezher ve Cennetine mezraa ve hadsiz kâinata ve mahlûkat âlemlerine ölçek ve mazi denizlerine ve gayb âlemine akacak bir çeşme hükmünde icad etmiş. Her sene kat kat ve katmerli, yüz bin tarzda masnuattan dokunmuş gömleklerini değiştirdiği ve çok defa dolup maziye boşaltarak gayb âlemine döktüğü bütün o müteceddid âlemleri ve arzın müteaddit gömleklerini nazara al. Yani bütün mazisini hazır farz et, sonra yeknesak ve bir derece basit semâvâta karşı muvazene et. Göreceksin ki, arz, ziyade gelmezse, noksan da kalmaz. İşte, رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَاْلاَرْضِ sırrını anla.

Dipnot-1 “Göklerin ve yerin Rabbi.” Ra’d Sûresi, 13:16; İsrâ Sûresi, 17:102, Kehf Sûresi, 18:14.[/NOT]

Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan şeref ve yücelik sahibi Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	Kur’ân-ı Hakîm: her âyet ve sûresinde sayısız hikmet ve faydalar bulunan Kur’ân (bk. ḥ-k-m)
arz: yer, dünya	azamet-i mâneviye: mânevî büyüklük (bk. a-ẓ-m; a-n-y)
besâtin-i daime: daimi ve sürekli bahçeler	cevâdâne: cömertçe (bk. c-v-d)
destgâh: tezgâh, işyeri	envâ-ı sağîre: küçük çeşitler
faaliyet-i Rabbâniye: herşeyi terbiye ve idare edip egemenliği altında bulunduran Allah’ın faaliyet ve icraatı (bk. f-a-l; r-b-b)	farz etmek: varsaymak
gayb âlemi: görünmeyen, fakat varlığı kesin olan ve mahiyeti Allah tarafından bilinen başka dünyalar (bk. ğ-y-b; a-l-m)	hadsiz: sınırsız
hakaret: küçüklük, değersizlik	hallâkıyet-i İlâhiye: Allah’ın yaratıcılığı, yoktan var ediciliği (bk. ḫ-l-ḳ; e-l-h)
hayvanat: hayvanlar (bk. ḥ-y-y)	haşiye: dipnot, açıklayıcı not
hemmiyet-i san’aviye: san’at tarafının önemi (bk. ṣ-n-a)	hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)
hususan: özellikle	icad: yaratma, var etme (bk. v-c-d)
kesretli: çok (bk. k-s̱-r)	kudret: güç, kuvvet, iktidar (bk. ḳ-d-r)
kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)	küre-i arz: yerküre, dünya
mahlûkat: yaratıklar (bk. ḫ-l-ḳ)	mahsulât: ürünler
mahşer: toplanma yeri (bk. ḥ-ş-r)	masnuat: sanat eseri varlıklar (bk. ṣ-n-a)
mazhar: görünme ve yansıma yeri (bk. ẓ-h-r)	mazi: geçmiş zaman
medar: eksen, dayanak, vesile	mensucat-ı ebediye: sonsuz hayata ait dokumalar (bk. e-b-d)
menâzır-ı sermediye: devamlı, sürekli manzaralar (bk. n-ẓ-r)	mezher: çiçeklik
mezraa: tarla	meşher: sergi
mikyas: ölçü	muvakkat: geçici
muvazene: karşılaştırma (bk. v-z-n)	mu’cizât-ı san’at: san’at mu’cizeleri (bk. a-c-z; ṣ-n-a)
mâkes: yansıma yeri, ayna	mükerreren: tekrarla, defalarca
müteaddit: çeşitli, birden fazla	müteceddid: yenilenen, tazelenen
nazar: dikkat (bk.n-ẓ-r)	nebatat: bitkiler
nihayetsiz: sonsuz	nisbeten: kıyasla (bk. n-s-b)
noksan: eksik	nokta-i mihrakiye: odak noktası
nümunegâh: nümunelerin bulunduğu yer	rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)
semavat: gökler (bk. s-m-v)	sür’at: hız
taklitgâh: taklit yeri	tecelliyât-ı esmâ: Allah’ın isimlerinin tecellileri, yansımaları (bk. c-l-y; s-m-v)
terbiyegâh: terbiye yeri (bk. r-b-b)	varidatsız: gelirsiz
yeknesak: monoton, değişmeyen	zahiren: görünürde (bk. ẓ-h-r)
ziyade: fazla	âhiret âlemi: öteki dünya (bk. e-ḫ-r; a-l-m)
âlem: dünya (bk. a-l-m)

[Anonim]

Hem arzın şu mezkûr hikmetlerden neş’et eden sür’atli tahavvülü ve devamlı tagayyürü iktiza eder ki, sekenesi de ona göre mazhar-ı tahavvülât olsun.

Hem şu mahdut arz, hadsiz mucizât-ı kudrete mazhar olduğundandır ki, en mühim sekeneleri olan ins ve cinnin kuvâlarına, sair zîhayatlar gibi fıtrî bir had ve hulkî bir kayıt konulmadığı için, nihayetsiz terakki ve nihayetsiz tedennîye mazhar olmuşlar. Enbiyadan, evliyadan tut, ta nemrudlara, ta şeytanlara kadar, uzun bir meydan-ı imtihanları peyda olmuştur. Madem öyledir; elbette firavunlaşmış şeytanlar, hadsiz şeraretiyle semâya ve ehline taş atacaklar.

DÖRDÜNCÜ BASAMAK

Bütün âlemlerin Rabbi ve Müdebbiri ve Hâlıkı olan Zât-ı Zülcelâlin, ahkâmları ayrı ayrı pek çok namları ve ünvanları ve Esmâ-i Hüsnâsı vardır. Meselâ, ashab-ı Nebî safında küffara karşı muharebe etmek için melâikeleri göndermesini iktiza eden hangi isim ve ünvan ise, o isim ve ünvan iktiza eder ki, melâike ile şeyâtin ortasında muharebe bulunsun ve ahyâr-ı semâviyyîn ve eşrâr-ı arzîn mabeynlerinde mübareze olsun. Evet, küffarın nüfus ve enfasları kabza-i kudretinde olan Kadîr-i Zülcelâl, bir emirle, bir sayha ile onları mahvetmiyor. Rububiyet-i âmme ünvanıyla, Hakîm ve Müdebbir ismiyle bir meydan-ı imtihan ve mübareze açıyor.

Temsilde hata olmasın, görüyoruz ki, nasıl ki bir padişahın daire-i hükûmeti itibarıyla ayrı ayrı pek çok ünvanları, isimleri bulunur. Meselâ daire-i adliye onu Hâkim-i Âdil ismiyle yad eder. Daire-i askeriye onu Kumandan-ı Âzam namıyla

Esmâ-i Hüsnâ: Allah’ın en güzel isimleri (bk. s-m-v; ḥ-s-n)	Hakîm: herşeyi hikmetle, belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde yaratan Allah (bk. ḥ-k-m)
Hâkim-i Âdil: adaletle iş gören hükmedici, adaletli hükümdar (bk. ḥ-k-m; a-d-l)	Hâlık: herşeyi yaratan Allah (bk. ḫ-l-ḳ)
Kadîr-i Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi ve herşeye gücü yeten, sonsuz kudret sahibi Allah (bk. ḳ-d-r; ẕü; c-l-l)	Kumandan-ı Âzam: her yere ve herşeye hükmeden en büyük kumandan (bk. a-ẓ-m)
Müdebbir: idare eden, ilmiyle herşeyin sonunu görüp, ona göre hikmetle iş yapan Allah (bk. d-b-r)	Rab: herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri veren, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulunduran Allah (bk. r-b-b)
Zât-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi olan Zât, Allah (bk. ẕü; c-l-l)	ahkâm: hükümler (bk. ḥ-k-m)
ahyâr-ı semâviyyîn: göktekilerin hayırlıları, iyileri (bk. s-m-v)	arz: yer, dünya
ashab-ı Nebî: Peygamberimizin ashabı, arkadaşları (bk. n-b-e)	daire-i adliye: adliye dairesi (bk. a-d-l)
daire-i askeriye: askerlik dairesi	daire-i hükûmet: yönetim dairesi (bk. ḥ-k-m)
enbiya: peygamberler (bk. n-b-e)	enfas: nefesler, hayatlar, canlar (bk. n-f-s)
evliyalar: veliler, Allah dostları (bk. v-l-y)	eşrâr-ı arzîn: yeryüzünün şerlileri, kötüleri
firavunlaşmak: kendisini Firavun gibi ilâh seviyesine çıkaracak derecede büyük görme (bk. bilgiler)	fıtrî: yaratılıştan (bk. f-ṭ-r)
hadsiz: sınırsız	hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)
hulkî: yaratılıştan (bk. ḫ-l-ḳ)	iktiza: gerektirme
ins: insanlar	kabza-i kudret: kudret eli (bk. ḳ-d-r)
kayıt: sınır	kuvâ: duygular, hisler
küffar: kâfirler, inkârcılar (bk. k-f-r)	mabeyn: ara
mahdut: sınırlı	mahvetmek: yok etmek
mazhar: sahip olma, erişme (bk. ẓ-h-r)	mazhar-ı tahavvülât: değişikliğe uğramış (bk. ẓ-h-r)
melâike: melekler (bk. m-l-k)	meydan-ı imtihan: imtihan meydanı
mezkur: sözü geçen, anılan	muharebe: savaş
mu’cizât-ı kudret: Allah’ın kudret mu’cizeleri (bk. a-c-z; ḳ-d-r)	mübareze: mücadele, çatışma
mühim: önemli	nam: ad, isim, ünvan
nemrud: (bk. bilgiler)	neş’et eden: doğan, meydana çıkan
nüfus: nefisler (bk. n-f-s)	peyda olmak: var olmak
rububiyet-i âmme: Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması (bk. r-b-b)	sair: diğer, başka
sayha: sesleniş	sekene: sakinler, ikamet edenler (bk. s-k-n)
sema: gök (bk. s-m-v)	sür’at: hız
tagayyür: başkalaşma	tahavvül: değişim
tedennî: alçalma, gerileme	temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)
terakki: yükselme, ilerleme	yad edilmek: anılmak
zîhayat: canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)	âlem: dünya, evren (bk. a-l-m)
şeraret: şerlilik, kötülük	şeyâtin: şeytanlar

[Anonim]

bilir. Daire-i meşihat onu Halife ismiyle zikreder. Daire-i mülkiye onu Sultan namiyle tanır. Mutî ahali ona Merhametkâr Padişah derler. Âsi insanlar ona Kahhar Hâkim derler. Daha bunlara kıyas et. İşte, bazı vakit oluyor ki, bütün ahali onun elinde olan o padişah-ı âli âciz, zelil bir âsiyi bir emirle idam etmiyor. Belki Hâkim-i Âdil ismiyle onu mahkemeye gönderir. Hem muktedir, hem sadık bir memurunu taltife liyakatini biliyor. Fakat hususî ilmiyle, hususî telefonuyla onu taltif etmiyor. Belki, haşmet-i saltanat ve tedbir-i hükûmet ünvanıyla mükâfata istihkakını teşhir etmek için bir meydan-ı müsabaka açar, vezirine emreder, ahaliyi temâşâya davet eder. Bir istikbal-i siyasî yaptırır, muhteşem bir imtihan-ı ulvî neticesinde bir mecma-ı âlide onu taltif eder, liyakatini ilân eder. Daha başka cihetleri bunlara kıyas et.

İşte, 1 وَ ِللهِ الْمَثَلُ اْلاَعْلٰى Ezel, Ebed Sultanının pek çok Esmâ-i Hüsnâsı vardır. Tecelliyat-ı celâliye ve tezahürat-ı cemâliye ile pek çok şuûnâtı ve unvanları vardır. Nur ve zulmet, yaz ve kış, Cennet ve Cehennemin vücudunu iktiza eden isim ve ünvan ve şe’ni ise, kanun-u tenasül, kanun-u müsabaka, kanun‑u teâvün gibi pek çok umumî kanunlar misillü, kanun-u mübarezenin dahi bir derece tâmimini isterler. Kalb etrafındaki ilhamat ve vesveselerin mübarezelerinden tut, ta semâ âfâkında melâike ve şeytanların mübarezesine2 kadar, o kanunun şümulünü iktiza eder.

BEŞİNCİ BASAMAK

Madem arzdan semâya gidip gelmek var. Semâdan arza inip çıkmak oluyor; ehemmiyetli levazımat-ı arziye oradan gönderiliyor. Ve madem ervâh-ı tayyibeler

[NOT]Dipnot-1 “En yüce sıfatlar Allah’a mahsustur.” Nahl Sûresi, 16:60.

Dipnot-2 bk. Tirmizî, Tefsîru Sûre (2) 36; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6:305; İbni Hibbân, es-Sahîh 3:278.[/NOT]

Esmâ-i Hüsnâ: Allah’ın en güzel isimleri (bk. s-m-v; ḥ-s-n)	Ezel ve Ebed Sultanı: varlığının başlangıcı ve sonu olmayan kudret ve hâkimiyet sahibi Allah (bk. e-z-l; e-b-d; s-l-ṭ)
Halife: Müslümanların dini reisi (bk. ḫ-l-f)	Hâkim-i Âdil: adaletle iş gören hükmedici, adaletli hükümdar (bk. ḥ-k-m; a-d-l)
Kahhar Hâkim: kahreden ve herşeye hükmeden güç ve kuvvet sahibi (bk. ḳ-h-r; ḥ-k-m)	Merhametkâr: merhametli, şefkatli (bk. r-ḥ-m)
ahali: halk	arz: yer, dünya
cihet: yön, taraf	daire-i meşihat: din işleri dairesi
daire-i mülkiye: devlet idaresiyle meşguliyet dairesi (bk. m-l-k)	ervâh-ı tayyibe: temiz ve iyi ruhlar (bk. r-v-ḥ)
haşmet-i saltanat: sultanlığın haşmeti, ihtişamı (bk. s-l-ṭ)	hususî: özel
iktiza: gerektirme	ilhamat: ilhamlar
imtihan-ı ulvî: yüce imtihan	istihkak: hak etme (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
istikbal-i siyasî: siyasî karşılama	kanun-u mübareze: mücadele, çatışma kanunu (bk. ḳ-n-n)
kanun-u müsabaka: yarışma kanunu (bk. ḳ-n-n)	kanun-u teavün: yardımlaşma kanunu (bk. ḳ-n-n)
kanun-u tenasül: üreme ve çoğalma kanunu (bk. ḳ-n-n)	levazımat-ı arziye: dünyanın ihtiyaçları, dünyevî ihtiyaçlar
liyakat: layık olma	mecma-ı âli: yüce meclis (bk. c-m-a)
melâike: melekler (bk. m-l-k)	meydan-ı müsabaka: yarış meydanı
misillü: gibi (bk. m-s̱-l)	muhteşem: ihtişamlı, görkemli
muktedir: iktidar sahibi (bk. ḳ-d-r)	mutî: itaatkâr, emre uyan
mübareze: mücadele, çatışma	nam: ad, ünvan
nur: ışık, aydınlık (bk. n-v-r)	padişah-ı âli: yüce hükümdar
sadık: doğru (bk. ṣ-d-ḳ)	sema: gök (bk. s-m-v)
taltif: lütuf ve iyilikte bulunma (bk. l-ṭ-f)	tecelliyat-ı celâliye: Allah’ın haşmet ve ihtişamının varlıklar üzerinde görünümü (bk. c-l-y; c-l-l)
tedbir-i hükûmet: hükûmetin tedbiri, işleri önceden planlayarak idare etmesi (bk. d-b-r; ḥ-k-m)	temâşâ: seyretme
tezahürat-ı cemâliye: Allah’ın güzelliğinin, lütuf ve iyiliklerinin varlıklar üzerinde görünüşleri (bk. ẓ-h-r; c-m-l)	teşhir etmek: sergilemek
tâmim: genelleştirme, yayma	umumî: genel
vesvese: şüphe, kuruntu	vücud: varlık (bk. v-c-d)
zelil: alçak, aşağılık	zikretmek: anmak
zulmet: karanlık (bk. ẓ-l-m)	âciz: güçsüz (bk. a-c-z)
âfâk: ufuklar	âsi: isyan eden, başkaldıran
şe’n: iş, fiil, özellik (bk. ş-e-n)	şuûnat: işler, fiiller ve icraatlar (bk. ş-e-n)
şümul: kapsam

[Anonim]

semâya gidiyorlar. Elbette, ervâh-ı habîse dahi, ahyârı takliden semâvât memleketine gitmeye teşebbüs edecekler. Çünkü vücutça letafet ve hiffetleri var. Hem şüphesiz tard ve red edilecekler. Çünkü mahiyetçe şeraret ve nuhusetleri vardır.

Hem, bilâşek velâ şüphe, şu muamele-i mühimmenin, şu mübareze-i mâneviyenin, âlem-i şehadette bir alâmeti, bir işareti bulunacaktır. Çünkü, saltanat-ı Rububiyetin hikmeti iktiza eder ki, zîşuur için, bahusus en mühim vazifesi müşahede ve şehadet ve dellâllık ve nezaret olan insan için tasarrufat-ı gaybiyenin mühimlerine bir işaret koysun, birer alâmet bıraksın. (Nasıl ki, nihayetsiz bahar mucizatına yağmuru işaret koymuş ve havârık-ı san’atına esbab-ı zahiriyeyi alâmet etmiş.) Ta âlem-i şehadet ehlini işhad etsin. Belki o acip temâşâya, umum ehl-i semâvât ve sekene-i arzın enzâr-ı dikkatlerini celb etsin. Yani, o koca semâvâtı, etrafında nöbettarlar dizilmiş, burçları tezyin edilmiş bir kale hükmünde, bir şehir suretinde gösterip haşmet-i Rububiyetini tefekkür ettirsin.

Madem şu mübareze-i ulviyenin ilânı, hikmeten lâzımdır. Elbette ona bir işaret vardır. Halbuki, hadisat-ı cevviye ve semâviye içinde, şu ilâna münasip hiçbir hadise görünmüyor. Bundan daha ensebi yoktur. Zira, yüksek kalelerin muhkem burçlarından atılan mancınıklar ve işaret fişeklerine benzeyen şu hadise-i necmiye, bu recm-i şeytana ne kadar ensep düştüğü bedâheten anlaşılır. Halbuki, şu hadisenin, bu hikmetten ve şu gayeden başka, ona münasip bir hikmeti bilinmiyor. Sair hadisat öyle değil. Hem şu hikmet, zaman-ı Âdemden beri meşhurdur ve ehl-i hakikat için meşhuddur.

ALTINCI BASAMAK

Beşer ve cin, nihayetsiz şerre ve cühuda müstaid olduklarından, nihayetsiz bir temerrüd ve bir tuğyan yaparlar. İşte, bunun için, Kur’ân-ı Hakîm öyle i’cazkâr

ahyâr: hayırlı kimseler (bk. ḫ-y-r)	bahusus: özellikle
bedâheten: ap açık bir şekilde	beşer: insan
bilâşek velâ şüphe: şeksiz ve şüphesiz (bk. lâ)	celb etmek: çekmek
cühud: bilerek inkâr etme	dellal: davetçi, ilan edici
ehl-i hakikat: doğru ve hak yolda olanlar (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	ehl-i semavat: semavat ehli, melekler ve ruhanîler (bk. s-m-v)
enseb: daha uygun (bk. n-s-b)	enzâr-ı dikkat: dikkatli bakışlar (bk. n-ẓ-r)
ervâh-ı habîse: kötü ruhlar (bk. r-v-ḥ)	esbab-ı zahiriye: görünen sebepler (bk. s-b-b; ẓ-h-r)
hadisat-ı cevviye ve semaviye: hava ve gök olayları (bk. s-m-v)	hadisat-ı necmiye: yıldız olayları (bk. ḥ-d-s̱)
havârık-ı san’at: sanat harikaları (bk. ṣ-n-a)	haşmet-i Rububiyet: Cenab-ı Hakkın bütün varlıkları merhamet ve şefkatle beslemesi, terbiye edip idaresi ve egemenliği altında tutmasının ihtişamı (bk. r-b-b)
hiffet: hafiflik	hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)
hikmeten: hikmet gereği (bk. ḥ-k-m)	iktiza: gerektirme
işhad: şahit gösterme (bk. ş-h-d)	i’cazkâr: mu’cizeli (bk. a-c-z)
letafet: maddî ağırlık ve sınırlamalarla kısıtlı olmama (bk. l-ṭ-f)	mahiyet: esas, nitelik, içyapı
mancınık: eskiden kale kuşatmalarında ağır taşlar fırlatmak için kullanılan savaş âleti	meşhud: görünen, bilinen (bk. ş-h-d)
muamele-i mühimme: önemli davranış	muhkem: sağlam (bk. ḥ-k-m)
mu’cizat: mu’cizeler (bk. a-c-z)	mübareze-i mâneviye: mânevî mücadele ve çatışma (bk. a-n-y)
mübareze-i ulviye: yüce mücadele	münasip: uygun (bk. n-s-b)
müstaid: istidatlı, kabiliyetli (bk. a-d-d)	müşahede: gözlemleme (bk. ş-h-d)
nezaret: gözetim (bk. n-ẓ-r)	nuhuset: uğursuzluk
nöbettar: nöbetçi	recm-i şeytan: şeytan taşlama
sair: diğer	saltanat-ı Rububiyet: Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması (bk. s-l-ṭ; r-b-b)
sekene-i arz: dünyalılar (bk. s-k-n)	semavat: gökler (bk. s-m-v)
semâ: gök (bk. s-m-v)	suret: şekil, görüntü (bk. ṣ-v-r)
tard: kovma, uzaklaştırma	tasarrufat-ı gaybiye: görünmeyen âlemlerden gelen tasarruflar (bk. ğ-y-b; ṣ-r-f)
tefekkür etmek: düşünmek (bk. f-k-r)	temerrüd: inat etme, direnme
temâşâ: seyir	tezyin edilmek: süslenmek (bk. z-y-n)
tuğyan: azgınlık, taşkınlık, zulüm ve küfürde çok ileri gitme (bk. ṭ-ğ-y)	zaman-ı Âdem: Âdem peygamberin zamanı
zîşuur: şuurlu, bilinçli (bk. ẕî; ş-a-r)	âlem-i şehadet: görünen âlem, dünya (bk. a-l-m; ş-h-d)
şer: kötülük	şeraret: şerlilik, kötülük

[Anonim]

bir belâğatle ve öyle âli ve bâhir üslûplarla ve öyle gàli ve zahir temsiller ve mesellerle ins ve cinni isyandan ve tuğyandan zecreder ki, kâinatı titretir. Meselâ, “Ey ins ve cin! Emirlerime itaat etmezseniz, haydi, hudud-u mülkümden, elinizden gelirse çıkınız” meseline işaret eden

يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَاْلاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمٰوَاتِ وَاْلاَرْضِ فَانْفُذُوا لاَ تَنْفُذُونَ اِلاَّ بِسُلْطاَنٍ فَبِاَىِّ اٰلاَۤءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّباَنِ يُرْسَلُ عَلَيْكُماَ شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحَاسٌ فَلاَ تَنْتَصِرَانِ 1

âyetindeki azametli inzara ve dehşetli tehdide ve şiddetli zecre dikkat et. Nasıl ins ve cinnin gayet mağrurâne temerrüdlerini, gayet mucizâne bir belâğatle kırar. Aczlerini ilân eder. Saltanat-ı Rububiyetin genişliği ve azameti nisbetinde ne kadar âciz ve biçare olduklarını gösterir. Güya şu âyetle, hem

وَجَعَلْناَهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ 2 âyetiyle böyle diyor ki:

“Ey hakareti içinde mağrur ve mütemerrid, ey zaaf ve fakrı içinde serkeş ve muannid olan cin ve ins! Nasıl cesaret edersiniz ki, isyanınızla öyle bir Sultan-ı Zîşânın evamirine karşı geliyorsunuz ki, yıldızlar, aylar, güneşler emirber neferleri gibi emirlerine itaat ederler.

“Hem tuğyanınızla öyle bir Hâkim-i Zülcelâle karşı mübareze ediyorsunuz ki, öyle azametli mutî askerleri var; faraza şeytanlarınız dayanabilseler, onları dağ gibi güllelerle recmedebilirler.

“Hem küfranınızla öyle bir Mâlik-i Zülcelâlin memleketinde isyan ediyorsunuz ki, ibâdından ve cünudundan öyleleri var ki, değil sizin gibi küçücük âciz mahlûkları, belki farz-ı muhal olarak dağ ve arz büyüklüğünde birer adüvv-ü

[NOT]Dipnot-1 “Ey cinler ve insanlar topluluğu! Eğer göklerin ve yerin sınırlarından çıkıp gitmeye gücünüz yeterse, haydi, çıkın. Fakat Allah’ın vereceği bir kuvvet olmadan çıkamazsınız. Artık Rabbinizin nimetlerinden hangi birini inkâr edersiniz? Üzerinize saf ateşten bir alevle bakır gibi kızıl bir duman Salınır da, birbirinize hiçbir yardımınız da dokunmaz.” Rahmân Sûresi, 55:33-35.

Dipnot-2 “…Onları (yıldızları) şeytanlara atılan mermiler yaptık.” Mülk Sûresi, 67:5.[/NOT]

Hâkim-i Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi olan ve herşeye hükmeden Allah (bk. ḥ-k-m; ẕü; c-l-l)	Mâlik-i Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi olan, herşeyin sahibi Allah (bk. m-l-k; ẕü; c-l-l)
Sultan-ı Zîşân: şan ve şeref sahibi Sultan, Allah (bk. s-l-ṭ; ẕi)	acz: âcizlik, güçsüzlük (bk. a-c-z)
adüvv-ü kâfir: inkârcı, inanmayan düşman (bk. k-f-r)	arz: yer, dünya
azamet: büyüklük (bk. a-ẓ-m)	belâğat: maksada ve hale uygun düzgün ve güzel söz söyleme (bk. b-l-ğ)
biçare: çaresiz	bâhir: açık, berrak
cünud: askerler	emirber nefer: emre hazır asker
evamir: emirler	fakr: fakirlik (bk. f-ḳ-r)
faraza: varsayalım ki	farz-ı muhal: olmayacak birşeyi olacakmış gibi düşünme, varsayım ki
gàli: kıymetli	hakaret: küçüklük, değersizlik
hudud-u mülk: mülkün sınırı (bk. m-l-k)	ibâd: kullar (bk. a-b-d)
inzar: sakındırma, uyarma	kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)
küfran: nankörlük, inkâr (bk. k-f-r)	mahlûk: yaratık (bk. ḫ-l-ḳ)
mağrur: gururlu	mağrurâne: gururlu bir şekilde
muannid: inatçı	mutî: itaat eden, emre uyan
mu’cizâne: mu’cizeli bir şekilde (bk. a-c-z)	mübareze: mücadele, çatışma
mütemerrid: inatçı, dik kafalı	nisbet: oran, ölçü (bk. n-s-b)
recmetme: taşlama	saltanat-ı Rububiyet: Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması (bk. s-l-ṭ; r-b-b)
serkeş: isyan eden, başıbozuk	temerrüd: inat etme, ayak direme
temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)	tuğyan: azgınlık, taşkınlık, zulüm ve küfürde çok ileri gitme (bk. ṭ-ğ-y)
zahir: açık, gözle görünür (bk. ẓ-h-r)	zecretme: sakındırma, vazgeçirme
âli: yüce, yüksek

[Anonim]

kâfir olsaydınız, arz ve dağ büyüklüğünde yıldızları, ateşli demirleri, şuvazlı nuhasları size atabilirler, sizi dağıtırlar.

“Hem öyle bir kanunu kırıyorsunuz ki, o kanunla öyleler bağlıdır; eğer lüzum olsa arzınızı yüzünüze çarpar, gülleler gibi küreniz misillü yıldızları üstünüze yağdırabilirler.”

Evet, Kur’ân’da bazı mühim tahşidat vardır ki, düşmanların kuvvetli olduğundan ileri gelmiyor. Belki haşmetin izharı ve düşman şenaatinin teşhiri gibi sebeplerden ileri geliyor.

Hem bazan kemâl-i intizamı ve nihayet adli ve gayet ilmi ve kuvvet-i hikmeti göstermek için, en büyük ve kuvvetli esbabı, en küçük ve zayıf birşeye karşı tahşid eder ve üstünde tutar; düşürtmez, tecavüz ettirmez. Meselâ şu âyete bak:

وَاِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَاِنَّ اللهَ هُوَ مَوْلٰيهُ وَجِبْريِلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلٰئِكَةُ بَعْدَ ذٰلِكَ ظَهِيرٌ 1

Ne kadar Nebî hakkına hürmet ve ne kadar ezvâcın hukukuna merhamet var. Şu mühim tahşidat, yalnız hürmet-i Nebînin azametini ve iki zaifenin şekvâlarının ehemmiyetini ve haklarının riayetini rahîmâne ifade etmek içindir.

YEDİNCİ BASAMAK

Melekler ve semekler gibi, yıldızların dahi gayet muhtelif efradları vardır. Bir kısmı nihayet küçük,2 bir kısmı gayet büyüktür.3 Hattâ gökyüzünde her parlayana yıldız denilir. İşte bu yıldız cinsinden bir nev’i de, nazenin semâ yüzünün murassa ziynetleri ve o ağacın münevver meyveleri ve o denizin müsebbih balıkları hükmünde, Fâtır-ı Zülcelâl, Sâni-i Zülcemâl onları yaratmış ve meleklerine mesireler, binekler, menziller yapmıştır. Ve yıldızların küçük bir nev’ini de şeyâtînin recmine alet etmiş.

[NOT]Dipnot-1 “Eğer (siz iki hanım) Peygambere karşı birbirinize arka çıkarsanız, şüphesiz ki onun dostu Allah’tır, Cebrâil’dir ve salih mü’minlerdir. Üstelik melekler de onun yardımcısıdır.” Tahrim Sûresi, 66:4.

Dipnot-2 bk. Ed-Deylemî, el-Müsned 2:190; Ebu’ş-Şeyh, el-Azame 2:734.

Dipnot-3 bk. Müslim, Selâm 124; Tirmizî, Tefsîru Sûre (34) 3; Ebû Dâvûd, Sünnet 18; Müsned 1:218; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 4:476, 13:137; İbni Hibbân, es-Sahîh 13:499[/NOT]

Fâtır-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet sahibi olan ve herşeyi benzersiz üstün sanatıyla yaratan Allah (bk. f-ṭ-r; ẕü; c-l-l)	Nebî: Peygamber (bk. n-b-e)
Sâni-i Zülcemâl: sonsuz güzellik sahibi olan ve herşeyi san’atlı şekilde yaratan Allah (bk. ṣ-n-a; ẕü; c-m-l)	arz: yer, dünya
azamet: büyüklük (bk. a-ẓ-m)	efrad: fertler (bk. f-r-d)
esbap: sebepler (bk. s-b-b)	ezvâc: hanımlar, eşler
haşmet: heybet, görkem	hürmet: saygı (bk. ḥ-r-m)
hürmet-i Nebî: Peygamber Efendimize saygı (bk. ḥ-r-m; n-b-e)	izhar: gösterme, ortaya çıkarma (bk. ẓ-h-r)
kemâl-i intizam: tam ve mükemmel bir düzen (bk. k-m-l; n-ẓ-m)	kuvvet-i hikmet: hikmetin kuvveti (bk. ḥ-k-m)
menzil: mekan, yer (bk. n-z-l)	mesire: seyredilecek, gezilecek yer
misillü: gibi (bk. m-s̱-l)	muhtelif: çeşitli
murassa: süslenmiş	münevver: aydınlık, nurlanmış (bk. n-v-r)
müsebbih: tesbih eden, Allah’ı anan (bk. s-b-ḥ)	nazenin: ince, nâzik, duyarlı
nev’: çeşit	nihayet: son
nuhas: erimiş bakır	rahîmâne: şefkat ve merhametle (bk. r-ḥ-m)
recm: taşlama	riayet: gözetme, kollama
sema: gök (bk. s-m-v)	semek: balık
tahşid: kuvvetlendirme, destekleme	tahşidat: öneminden dolayı bir şeyin üzerinde fazla durma
teşhir: sergileme	zaife: zayıf, dayanıksız
ziynet: süs (bk. z-y-n)	şekva: şikayet
şenaat: kötülük, alçaklık	şeyâtin: şeytanlar
şuvazlı: kızgın, ateşli

[Anonim]

İşte bu recm-i şeyâtîn için atılan şahapların üç mânâsı olabilir.

Birincisi: Kanun-u mübareze en geniş dairede dahi cereyan ettiğine remiz ve alâmettir.

İkincisi: Semâvâtta huşyar nöbettarlar, mutî sekeneler var. Arzlı şerirlerin ihtilâtından ve istimâlarından hoşlanmayan cünudullah bulunduğuna ilân ve işarettir.

Üçüncüsü: Muzahrafat-ı arziyenin mümessilât-ı habiseleri olan casus şeytanları, temiz ve temizlerin meskeni olan semâyı telvis etmemek ve nüfus-u habise hesabına tecessüs ettirmemek için, edepsiz casusları korkutmak için atılan mancınıklar ve işaret fişekleri misillü, o şeytanları ebvâb-ı semâdan o şahaplarla red ve tarddır.1

İşte, yıldız böceği hükmünde olan kafa fenerine itimad eden ve Kur’ân güneşinden gözünü yuman kozmoğrafyacı efendi! Şu Yedi Basamaklarda işaret edilen hakikatlere birden bak. Gözünü aç, kafa fenerini bırak, gündüz gibi i’caz ışığı içinde şu âyetin mânâsını gör. O âyetin semâsından bir hakikat yıldızı al, senin başındaki şeytana at, kendi şeytanını recmet. Biz dahi etmeliyiz ve

2 رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ beraber demeliyiz.

فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ وَالْحِكْمَةُ الْقَاطِعَةُ 3
سُبْحَانَكَ لاَعِلْمَ لَنَاۤ اِلاَّ مَاعَلَّمْتَنَاۤ اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ 4

[NOT]Dipnot-1 bk. Hicr Sûresi, 15:16-18; Sâffât Sûresi, 37:6-10; Buhârî, Bed’ü’l-Halk 6, 11, Tefsîru Sûre (15) 1, (34) 1; Tevhid 32; Müslim, Selâm 122, 123, 124; Tirmizî, Tefsîru Sûre (34) 3; İbni Mâce, Mukaddime 122, 123; Müsned 6:87.

Dipnot-2 “Ey Rabbim, şeytanların yanımda bulunmasından, Sana sığınırım.” Mü’minûn Sûresi, 23:98.

Dipnot-3 “Tam ve kesin delil ve herşeyde açık ve kat’î şekilde eserleri görünen hikmet Allah’ındır.” (bk. En’âm Sûresi, 6:149.)

Dipnot-4 “Seni her türlü noksandan tenzih ederiz. Senin bize öğrettiğinden başka bilgimiz yoktur. Muhakkak ki Sen, ilmi ve hikmeti herşeyi kuşatan Alîm-i Hakîmsin.” Bakara Sûresi, 2:32.[/NOT]

arzlı: dünyalı	cünudullah: Allah’ın askerleri
ebvâb-ı sema: gök kapıları (bk. s-m-v)	hakikat: doğru gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
huşyar: uyanık	ihtilât: karışma
istimâ: dinleme	itimad eden: güvenen
i’câz: mu’cize oluş, muhatapları acze düşürecek derecede mükemmel olma (bk. a-c-z)	kanun-u mübareze: mücadele, çatışma kanunu (bk. ḳ-n-n)
kozmoğrafya: astronomi, gök bilimi	mancınık: eskiden kale kuşatmalarında ağır taşlar fırlatmak için kullanılan savaş âleti
mesken: ev, mekan (bk. s-k-n)	misillü: gibi (bk. m-s̱-l)
mutî: itaat eden, emre uyan	muzahrafat-ı arziye: dünyanın süprüntüleri, pislikleri
mümessilât-ı habise: pis ve kötü temsilciler (bk. m-s̱-l)	nöbettar: nöbetçi
nüfus-u habise: pis ve kötü nefisler (bk. n-f-s)	recm-i şeyâtin: şeytanların taşlanması
recmetmek: taşlamak	remiz: işaret
sekene: sakinler, ikamet edenler (bk. s-k-n)	sema: gök, yücelik (bk. s-m-v)
semavat: gökler (bk. s-m-v)	tard: kovma
tecessüs etmek: casusluk yapmak, gizlice araştırmak	telvis etmek: kirletmek, pisletmek
şahap: göktaşı, meteor	şerir: şerliler, kötüler

[Anonim]

On Beşinci Sözün Zeyli

(Yirmi Altıncı Mektup’un Birinci Mebhası)

بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ 1

وَاِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللهِ اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ2

Hüccetü’l-Kur’ân ale’ş-Şeytan ve Hizbihî

İBLİS’İ İLZAM, şeytanı ifham, ehl-i tuğyanı iskât eden Birinci Mebhas, bîtarafâne muhakeme içinde Şeytanın müdhiş bir desisesini, kat’î bir surette reddeden bir vakıadır. O vakıanın mücmel bir kısmını on sene evvel Lemeâtta yazmıştım. Şöyle ki:

Bu risalenin telifinden on bir sene evvel, Ramazan-ı Şerifte, İstanbul’da, Bayezid Cami-i Şerifinde hafızları dinliyordum. Birden, şahsını görmedim, fakat mânevî bir ses işittim gibi bana geldi, zihnimi kendine çevirdi. Hayalen dinledim. Baktım ki, bana der:

“Sen Kur’ân’ı pek âli, çok parlak görüyorsun. Bîtarafâne muhakeme et, öyle bak. Yani, bir beşer kelâmı farz et, bak. Acaba o meziyetleri, o ziynetleri görecek misin?”

Hakikaten ben de ona aldandım, beşer kelâmı farz edip öyle baktım. Gördüm ki, nasıl Bayezid’in elektrik düğmesi çevrilip söndürülünce ortalık karanlığa düşer; öyle de, o farz ile, Kur’ân’ın parlak ışıkları gizlenmeye başladı.

O vakit anladım ki, benimle konuşan şeytandır; beni vartaya yuvarlandırıyor. Kur’ân’dan istimdad ettim. Birden, bir nur kalbime geldi, müdafaaya kat’î bir kuvvet verdi. O vakit, şöylece Şeytana karşı münazara başladı.

Dedim: Ey Şeytan! Bîtarafâne muhakeme, iki taraf ortasında bir vaziyettir. Halbuki

[NOT]Dipnot-1 Onun adıyla. O her kusurdan münezzehtir. “Hiçbir şey yoktur ki Onu hamd ile tesbih etmesin.” İsrâ Sûresi, 17:44.

Dipnot-2 “Şeytandan sana bir vesvese geldiğinde Allah’a sığın. Şüphesiz ki O herşeyi hakkıyla işiten, herşeyi hakkıyla bilendir.” Fussilet Sûresi, 41:36.[/NOT]

Hüccetü’l-Kur’ân ale’ş-Şeytan ve Hizbihî: Şeytan ve onun taraftarlarına karşı Kur’ân’ın delili	beşer kelâmı: insan sözü (bk. k-l-m)
bîtarafâne: tarafsız olarak	desise: hile, aldatma
ehl-i tuğyan: azgınlık ve taşkınlık yapanlar, zulüm ve küfürde çok ileri gidenler (bk. ṭ-ğ-y)	farz etmek: varsaymak
hafız: Kur’ân-ı Kerimi ezberleyen kişi (bk. ḥ-f-ẓ)	hakikaten: gerçekten (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
ifham: delil göstererek susturma	ilzam: susturma, cevap veremez hale getirme
iskât: susturma	istimdad etmek: yardım istemek
kat’î: kesin	mebhas: bölüm, konu
meziyet: üstün özellikler	muhakeme: değerlendirme, yargılama (bk. ḥ-k-m)
mücmel: özetlenmiş (bk. c-m-l)	müdhiş: korkunç
münazara: tartışma (bk. n-ẓ-r)	nur: ışık, aydınlık (bk. n-v-r)
suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)	telif: yazılış
vakıa: olay	varta: tehlike
zeyl: ilâve, ek	ziynet: süs (bk. z-y-n)
âli: yüce, yüksek	İblis: Şeytan
İstanbul: (bk. bilgiler)

[Anonim]

hem senin, hem insandaki senin şakirtlerin, dediğiniz bîtarafâne muhakeme ise, taraf-ı muhalifi iltizamdır. Bîtaraflık değildir, muvakkaten bir dinsizliktir. Çünkü Kur’ân’a kelâm-ı beşer diye bakmak ve öyle muhakeme etmek, şıkk-ı muhalifi esas tutmaktır. Bâtılı iltizamdır, bîtarafâne değildir. Belki bâtıla tarafgirliktir.

Şeytan dedi ki: “Öyle ise ne Allah’ın kelâmı, ne de beşer kelâmı deme. Ortada farz et, bak.”
Ben dedim: O da olamaz. Çünkü, münâzaun fîh bir mal bulunsa, eğer iki müddeî birbirine yakınsa ve kurbiyet-i mekân varsa, o vakit, o mal ikisinden başka birinin elinde veya ikisinin elleri yetişecek bir surette bir yere bırakılacak. Hangisi ispat etse, o alır. Eğer o iki müddeî birbirinden gayet uzak, biri maşrıkta, biri mağripte ise, o vakit, kaideten, sahibülyed kim ise onun elinde bırakılacaktır. Çünkü ortada bırakmak kabil değildir.1

İşte, Kur’ân kıymettar bir maldır. Beşer kelâmı Cenâb-ı Hakkın kelâmından ne kadar uzaksa, o iki taraf o kadar, belki hadsiz birbirinden uzaktır. İşte, serâdan Süreyya’ya kadar birbirinden uzak o iki taraf ortasında bırakmak mümkün değildir. Hem ortası yoktur. Çünkü, vücut ve adem gibi ve nâkızeyn gibi iki zıttırlar; ortası olamaz. Öyle ise, Kur’ân için sahibülyed, taraf-ı İlâhîdir. Öyle ise, Onun elinde kabul edilip, öylece delâil-i ispata bakılacak. Eğer öteki taraf, Onun kelâmullah olduğuna dair bütün burhanları birer birer çürütse, elini ona uzatabilir; yoksa uzatamaz.

Heyhat! Binler berâhin-i kat’iyenin mıhlarıyla Arş-ı Âzama çakılan bu muazzam pırlantayı, hangi el bütün o mıhları söküp, o direkleri kesip, onu düşürebilir?

İşte, ey Şeytan, senin rağmına, ehl-i hak ve insaf bu suretteki hakikatli muhakeme ile muhakeme ederler. Hattâ, en küçük bir delilde dahi Kur’ân’a karşı imanlarını ziyadeleştirirler. Senin ve şakirtlerinin gösterdiği yol ise:

Bir kere beşer kelâmı farz edilse, yani Arşa bağlanan o muazzam pırlanta yere

[NOT]Dipnot-1 bk. Es-Serahsî, el-Mebsût 11:8; el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’ 6:202; el-Merğînânî, el-Hidâye 2:177.[/NOT]

Arş-ı Âzam: Allah’ın büyüklük ve yüceliğinin ve herşeyi kuşatan sınırsız egemenliğinin tecelli ettiği yer (bk. a-r-ş; a-ẓ-m)	Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan şeref ve yücelik sahibi Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
adem: yokluk	berâhin-i kat’iyet: kesin burhanlar, deliller
beşer kelâmı: insan sözü (bk. k-l-m)	burhan: delil
bâtıl: gerçek ve doğru olmayan, geçersiz	bîtaraflık: tarafsızlık
bîtarafâne: tarafsız	delâil-i ispat: ispatın delilleri
ehl-i hak ve insaf: hak ve doğru yolda olan insaf sahibi kimseler (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	farz etmek: varsaymak
hadsiz: sınırsız	hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
heyhat: yazık, çok yazık	iltizam: taraf tutma
kabil: mümkün	kaideten: kural gereği
kelâm: söz, konuşma (bk. k-l-m)	kelâm-ı beşer: insan sözü (bk. k-l-m)
kelâmullah: Allah’ın kelâmı (bk. k-l-m)	kurbiyet-i mekân: yer yakınlığı (bk. m-k-n)
kıymettar: kıymetli, değerli	mağrip: batı
maşrık: doğu	muazzam: çok büyük (bk. a-ẓ-m)
muhakeme: değerlendirme, yargılama (bk. ḥ-k-m)	muvakkaten: geçici olarak
müddeî: iddia sahibi, davacı	münazâun fîh: hakkında tartışılan
mıh: çivi	nâkızeyn: birbirine zıt iki şey
rağmına: zıddına, inadına	sahibülyed: mal sahibi
serâdan Süreyya’ya kadar: yerden Ülker yıldızına kadar (Birbirine zıt ve uzak şeyler için söylenir)	suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)
taraf-ı muhalif: muhalif taraf, karşıt	taraf-ı İlâhî: Allah’ın tarafı (bk. e-l-h)
tarafgirlik: taraftarlık	vücut: varlık (bk. v-c-d)
ziyadeleştirmek: artırmak	şakirt: talebe, öğrenci
şıkk-ı muhalif: karşı taraf, karşıt görüş

[Anonim]

atılsa, bütün mıhların kuvvetinde ve çok burhanların metanetinde birtek burhan lâzım ki onu yerden kaldırıp Arş-ı Mânevîye çaksın—tâ küfrün zulümatından kurtulup imanın envârına erişsin. Halbuki buna muvaffak olmak pek güçtür. Onun için, senin desisenle, şu zamanda, bîtarafâne muhakeme sureti altında çokları imanlarını kaybediyorlar.

Şeytan döndü ve dedi: “Kur’ân beşer kelâmına benziyor; onların muhaveresi tarzındadır. Demek beşer kelâmıdır. Eğer Allah’ın kelâmı olsa, Ona yakışacak, her cihetçe harikulâde bir tarzı olacaktı. Onun san’atı nasıl beşer san’atına benzemiyor; kelâmı da benzememeli.”

Cevaben dedim: Nasıl ki Peygamberimiz (a.s.m.), mucizâtından ve hasâisinden başka, ef’al ve ahval ve etvârında beşeriyette kalıp, beşer gibi âdet-i İlâhiyeye ve evâmir-i tekvîniyesine münkad ve mutî olmuş. O da soğuk çeker, elem çeker, ve hâkezâ… Herbir ahval ve etvârında harikulâde bir vaziyet verilmemiş—tâ ki ümmetine ef’âliyle imam olsun, etvârıyla rehber olsun, umum harekâtıyla ders versin. Eğer her etvârında harikulâde olsaydı, bizzat her cihetçe imam olamazdı, herkese mürşid-i mutlak olamazdı, bütün ahvâliyle rahmeten li’l-âlemîn olamazdı.1

Aynen öyle de, Kur’ân-ı Hakîm, ehl-i şuura imamdır, cin ve inse mürşiddir, ehl-i kemâle rehberdir, ehl-i hakikate muallimdir. Öyle ise, beşerin muhaverâtı ve üslûbu tarzında olmak, zarurî ve kat’îdir. Çünkü, cin ve ins münâcâtını ondan alıyor, duasını ondan öğreniyor, mesâilini onun lisanıyla zikrediyor, edeb-i muaşeretini ondan taallüm ediyor, ve hâkezâ, herkes onu merci yapıyor. Öyle ise, eğer Hazret-i Mûsâ Aleyhisselâmın Tûr-i Sina’da işittiği kelâmullah tarzında olsaydı, beşer bunu dinlemekte ve işitmekte tahammül edemezdi ve merci edemezdi.

[NOT]Dipnot-1 bk. Enbiyâ Sûresi, 21:107.[/NOT]

Aleyhisselâm: Allah’ın selâmı onun üzerine olsun (bk. s-l-m)	Hazret-i Mûsâ: (bk. bilgiler)
Kur’ân-ı Hakîm: her âyet ve sûresinde sayısız hikmet ve faydalar bulunan Kur’ân (bk. ḥ-k-m)	Tûr-i Sina: Sina Dağı; Mûsâ (a.s.) peygamberin Allah’ın kelâmına nâil olduğu dağ
ahval: haller, davranışlar	beşer: insan
beşer kelâmı: insan sözü (bk. k-l-m)	beşeriyet: insanlık
burhan: delil	bîtarafâne: tarafsız
cihet: yön, taraf	cin ve ins: cinler ve insanlar
desise: hile, aldatma	dua: yalvarma, yakarma (bk. d-a-v)
edeb-i muaşeret: görgü ve ahlâk kuralları	ef’al: fiiller, işler (bk. f-a-l)
ehl-i hakikat: doğru ve hak yolda olanlar (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	ehl-i kemâl: kemâl sahipleri, olgun kimseler (bk. k-m-l)
ehl-i şuur: şuur ehli, bilinç sahibi olanlar (bk. ş-a-r)	envâr: nurlar, ışıklar (bk. n-v-r)
etvâr: tavırlar, hal ve hareketler	evâmir-i tekvîniye: yaratılışa ait emirler (bk. k-v-n)
harekât: hareketler	harikulâde: olağanüstü
hasâis: vasıflar, özellikler	hâkezâ: böylece, bunun gibi
kat’î: kesin	kelâm: söz (bk. k-l-m)
kelâmullah: Allah’ın kelâmı (bk. k-l-m)	küfür: inkâr, inançsızlık (bk. k-f-r)
lisan: dil	merci: kaynak, başvurulacak yer
mesâil: meseleler (bk. m-s̱-l)	metanet: sağlamlık
muallim: öğretmen (bk. a-l-m)	muhakeme: değerlendirme, yargılama (bk. ḥ-k-m)
muhavere: karşılıklı konuşma	muhaverât: karşılıklı konuşmalar
mutî: itaat eden, emre uyan	muvaffak: başarılı
mu’cizât: mu’cizeler, bir benzerini yapma konusunda başkalarını âciz bırakan olağanüstü şeyler (bk. a-c-z)	münkad: boyun eğen, bağlılık gösteren
münâcât: dua, yakarış (bk. n-c-v)	mürşid: irşad edici, doğru yolu gösteren (bk. r-ş-d)
mürşid-i mutlak: mutlak irşad edici, doğru yolu gösteren (bk. r-ş-d; ṭ-l-ḳ)	mıh: çivi
rahmeten li’l-âlemîn: âlemlere rahmet olarak gönderilen Peygamberimiz (bk. r-ḥ-m; a-l-m)	suret: şekil (bk. ṣ-v-r)
taallüm: öğrenme (bk. a-l-m)	tahammül: dayanma, katlanma
umum: bütün	zarurî: zorunlu, gerekli
zikretmek: anmak	zulümat: karanlıklar (bk. ẓ-l-m)
âdet-i İlâhiye: Allah’ın âdeti, kanunu (bk. e-l-h)	ümmet: Peygambere inanıp onun yolundan gidenler
üslûb: ifade tarzı

[Anonim]

Hazret-i Mûsâ Aleyhisselâm gibi bir ulül’azm, ancak birkaç kelâmı işitmeye tahammül etmiştir. Mûsâ Aleyhisselâm demiş:

اَهٰكَذَا كَلاَمُكَ؟ قَالَ اللهُ: لِى قُوَّةُ جَمِيعِ اْلاَلْسِنَةِ 1

Şeytan döndü yine, dedi ki: “Kur’ân’ın meseleleri gibi, çok zatlar o çeşit meseleleri din namına söylüyorlar. Onun için, bir beşer, din namına böyle birşey yapmak mümkün değil mi?”

Cevaben, Kur’ân’ın nuruyla dedim ki:

Evvelâ: Dindar bir adam, din muhabbeti için, “Hak böyledir, hakikat budur, Allah’ın emri böyledir” der. Yoksa, Allah’ı kendi keyfine konuşturmaz. Hadsiz derece haddinden tecavüz edip, Allah’ın taklidini yapıp, Onun yerinde konuşmaz.

2 فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللهِ düsturundan titrer.

Ve saniyen: Bir beşer kendi başına böyle yapması ve muvaffak olması hiçbir cihetle mümkün değildir, belki yüz derece muhaldir. Çünkü birbirine yakın zatlar birbirini taklit edebilirler. Bir cinsten olanlar birbirinin suretine girebilirler. Mertebece birbirine yakın olanlar birbirinin makamlarını taklit edebilirler, muvakkaten insanları iğfal ederler; fakat daimi iğfal edemezler. Çünkü, ehl-i dikkat nazarında, alâ külli hal, etvar ve ahvâli içindeki tasannuatlar ve tekellüfatlar sahtekârlığını gösterecek, hilesi devam etmeyecek.

Eğer sahtekârlıkla taklide çalışan, ötekinden gayet uzaksa, meselâ âdi bir adam İbn-i Sina gibi bir dâhiyi ilimde taklit etmek istese ve bir çoban bir padişahın vaziyetini takınsa, elbette hiç kimseyi aldatamayacak, belki kendi maskara olacak. Herbir hali bağıracak ki, “Bu sahtekârdır!”

İşte—hâşâ, yüz bin defa hâşâ—Kur’ân beşer kelâmı farz edildiği vakit, nasıl bir yıldız böceği bin sene tekellüfsüz, hakikî bir yıldız olarak rasat ehline görünsün?

[NOT]Dipnot-1 “Senin kelâmın böyle midir?’ Allah buyurdu: ‘Ben bütün lisanların kuvvetine mâlikim.” Süyûtî, ed-Dürrü’l-Mensûr, 3:536.

Dipnot-2 “Allah adına yalan söyleyenden daha zalim kim vardır?” Zümer Sûresi, 39:32.[/NOT]

Aleyhisselâm: Allah’ın selâmı onun üzerine olsun (bk. s-l-m)	Hazret-i Mûsâ: (bk. bilgiler)
ahvâl: haller, davranışlar	alâ külli hal: ister istemez, her durumda (bk. k-l-l)
beşer: insan	beşer kelâmı: insan sözü (bk. k-l-m)
cihet: yön	cins: tür, çeşit
dâhi: son derece zeki; dehâ ve hikmet sahibi	düstur: prensip, kural
ehl-i dikkat: dikkat sahibi kimseler	etvâr: tavırlar, hal ve hareketler
evvelâ: ilk olarak	farz etmek: varsaymak
haddinden tecavüz etmek: çizgiyi aşmak, çok ileri gitmek	hadsiz: sınırsız
hak: doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hâşâ: asla, kesinlikle öyle değil	iğfal: gaflete düşürerek kandırma, aldatma (bk. ğ-f-l)
kelâm: söz (bk. k-l-m)	maskara: gülünç
muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)	muhal: imkansız
muvaffak: başarılı	muvakkaten: geçici olarak
nam: ad	nazar: bakış, dikkat (bk. n-ẓ-r)
nur: ışık (bk. n-v-r)	rasat ehli: gözlemci, gözetleyen
saniyen: ikinci olarak	suret: şekil, görüntü (bk. ṣ-v-r)
tahammül: dayanma, katlanma	tasannuat: yapmacık hareketler (bk. ṣ-n-a)
tekellüfat: zoraki davranışlar	tekellüfsüz: zahmetsiz
ulü’l-azm: azamet, ciddiyet, sabır ve sebat sahibi büyük peygamberler; Hz. Âdem, Hz. Mûsâ, Hz. İsa, Hz. Nuh, Hz. İbrahim ve peygamberimiz Hz. Muhammed’e verilen sıfat	âdi: basit, sıradan
İbn-i Sina: (bk. bilgiler)

[Anonim]

Hem bir sinek, bir sene tamamen tavus suretini tasannusuz temâşâ ehline göstersin? Hem sahtekâr, âmi bir nefer, namdar, âli bir müşirin tavrını takınsın, makamında otursun, çok zaman öyle kalsın, hilesini ihsas etmesin? Hem müfteri, yalancı, itikadsız bir adam, müddet-i ömründe daima en sadık, en emin, en mutekid bir zâtın keyfiyetini ve vaziyetini en müdakkik nazarlara karşı telâşsız göstersin, dâhilerin nazarında tasannuu saklansın? Bu ise yüz derece muhaldir; ona hiçbir zîakıl mümkün diyemez. Ve öyle de farz etmek, bedihî bir muhali vaki farz etmek gibi bir hezeyandır.

Aynen öyle de, Kur’ân’ı kelâm-ı beşer farz etmek, lâzım gelir ki, âlem-i İslâmın semâsında bilmüşahede pek parlak ve daima envâr-ı hakaiki neşreden bir yıldız-ı hakikat, belki bir şems-i kemâlât telâkki edilen Kitab-ı Mübînin—hâşâ—mahiyeti bir yıldız böceği hükmünde tasannucu bir beşerin hurafatlı bir düzmesi olsun. Ve en yakınında olanlar ve dikkatle ona bakanlar farkında bulunmasın. Ve onu daima âli ve menba-ı hakaik bir yıldız bilsin. Bu ise yüz derece muhal olmakla beraber, sen ey Şeytan, yüz derece şeytanette ileri gitsen, buna imkân verdiremezsin, bozulmamış hiçbir aklı kandıramazsın. Yalnız mânen pek uzaktan baktırmakla aldatıyorsun; yıldızı, yıldız böceği gibi küçük gösteriyorsun.

Salisen: Hem, Kur’ân’ı beşer kelâmı farz etmek, lâzım gelir ki, âsârıyla, tesirâtıyla, netâiciyle âlem-i insaniyetin bilmüşahede en ruhlu ve hayatfeşan, en hakikatli ve saadetresan, en cemiyetli ve mucizbeyan, âli meziyetleriyle yaldızlı bir Furkanın gizli hakikati—hâşâ—muavenetsiz, ilimsiz birtek insanın sahtekâr, âdi fikrinin tasniâtı olsun ve yakından onu temâşâ eden ve merakla dikkat eden büyük zekâlar, ulvî dehâlar onda hiçbir zaman, hiçbir cihette sahtekârlık ve tasannu eserini görmesin; daima ciddiyeti, samimiyeti, ihlâsı bulsun.

Furkan: doğru ile yanlışı birbirinden ayıran Kur’ân (bk. f-r-ḳ)	Kitâb-ı Mübîn: herşeyi açıkça beyan eden kitap, Kur’ân-ı Kerim (bk. k-t-b; b-y-n)
bedihî: ap açık	beşer: insan
beşer kelâmı: insan sözü (bk. k-l-m)	bilmüşahede: gözle görüldüğü gibi (bk. ş-h-d)
cemiyetli: geniş kapsamlı (bk. c-m-a)	cihet: yön, taraf
dehâ: olağanüstü zeka ve akıl sahibi kimse	dâhi: son derece zeki; dehâ ve hikmet sahibi
emin: güvenilir (bk. e-m-n)	envâr-ı hakaik: hakikat nurları (bk. n-v-r; ḥ-ḳ-ḳ)
farz etmek: varsaymak	hakikatli: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hayatfeşan: hayat saçan (bk. ḥ-y-y)	hezeyan: saçmalama
hurafat: batıl inanışlar; mânâsız sözler	hâşâ: asla, kesinlikle öyle değil
ihlâs: içtenlik, samimiyet; ibadet ve davranışlarda sadece Allah’ın rızasını gözetme (bk. ḫ-l-ṣ)	ihsas: hissettirme
itikadsız: inançsız	kelâm-ı beşer: insan sözü (bk. k-l-m)
keyfiyet: özellik, nitelik	mahiyet: özellik, nitelik, esas
menba-ı hakaik: hakikatlerin kaynağı (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	muavenetsiz: yardımsız
muhal: olması imkansız şey	mutekid: inanmış, dindar
mu’cizbeyan: açıklama ve anlatış tarzı mu’cize olan (bk. a-c-z; b-y-n)	mânen: mânevî olarak (bk. a-n-y)
müdakkik: dikkatli, inceden inceye araştıran	müddet-i ömür: ömür süresi
müfteri: iftiracı	müşir: mareşal
namdar: şan ve şöhret sahibi	nazar: bakış, dikkat (bk. n-ẓ-r)
nefer: asker, er	netâic: neticeler, sonuçlar
neşretmek: yaymak	saadetresan: mutluluğa ulaştıran
sadık: doğru, dürüst (bk. ṣ-d-ḳ)	salisen: üçüncü olarak
suret: şekil, görüntü (bk. ṣ-v-r)	tasannu: yapmacık hareket, zorla birşeyi daha iyi göstermeye çalışma (bk. ṣ-n-a)
tasniât: uydurmalar	telâkki etmek: kabul etmek
temâşâ eden: hayranlıkla seyreden	temâşâ ehli: gözlemci, gözetleyen
tesirât: tesirler, etkiler	ulvî: yüksek
vaki: olmuş	yıldız-ı hakikat: hakikat yıldızı (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
zîakıl: akıl sahibi (bk. ẕî)	âlem-i insaniyet: insanlık âlemi (bk. a-l-m)
âlem-i İslâm: İslâm dünyası (bk. a-l-m; s-l-m)	âli: yüce, yüksek
âmi: basit, sıradan	âsâr: eserler
şems-i kemâlât: kemâlât güneşi, her türlü mükemmelliğin kaynağı (bk. k-m-l)

[Yazar]

Yazılar