Yirmi Dördüncü Söz

[Anonim]

• Üçüncüsü: Ebnâ-yı cinsine imdat için gönderilen nebâtâta karşı hüsn-ü istikbali herkesin başında izhar etmektir.
• Dördüncüsü: Nev-i hayvânâtın nebâtâta derece-i aşka vasıl olan şiddet-i ihtiyacını, nebâtâtın güzel yüzlerine karşı, mübarek başları üstünde beyan etmektir.
• Beşincisi: Mâlikü’l-Mülk-i Zü’l-Celâli ve’l-Cemâli ve’l-İkramın bârgâh-ı merhametine en lâtif bir tesbihi, en lâtif bir şevk içinde, gül gibi en lâtif bir yüzde takdim etmektir.

İşte, şu beş gayeler gibi başka mânâlar da vardır. Şu mânâlar ve şu gayeler, bülbülün, Hak Sübhânehu ve Teâlânın hesabına ettiği amelin gayesidir. Bülbül kendi diliyle konuşur; biz şu mânâları onun hazin sözlerinden fehmediyoruz. Melâike ve ruhaniyatın fehmettikleri gibi kendisi kendi nağamâtının mânâsını tamamen bilmese de fehmimize zarar vermez. “Dinleyen söyleyenden daha iyi anlar” meşhurdur. Hem bülbül şu gayeleri tafsilâtıyla bilmemesinden, olmamasına delâlet etmiyor. Lâakal, saat gibi sana evkatını bildirir. Kendisi bilmiyor, ne yapıyor. Bilmemesi, senin bildiğine zarar vermez.

Amma o bülbülün cüz’î maaşı ise, o tebessüm eden ve gülen güzel gül çiçeklerinin müşahedesiyle aldığı zevk ve onlarla muhavere ve konuşmak ve dertlerini dökmekle aldığı telezzüzdür. Demek onun nağamât-ı hazînesi, hayvanî teellümattan gelen teşekkiyat değil, belki atâyâ-yı Rahmâniyeden gelen bir teşekkürattır.

Bülbüle nahli, fahli, ankebut ve nemli, yani arı ve vasıta-i nesil erkek hayvan ve örümcek ve karınca ve hevâm ve küçük hayvanların bülbüllerini kıyas et. Herbirinin amellerinin bülbül gibi çok gayeleri var. Onlar için de birer maaş-ı cüz’î hükmünde birer zevk-i mahsus, hizmetlerinin içinde derc edilmiştir. O zevk ile san’at-ı Rabbâniyedeki mühim gayelere hizmet ediyorlar. Nasıl ki bir sefine-i sultaniyede bir nefer dümencilik edip bir cüz’î maaş alır. Öyle de, hizmet-i Sübhâniyede bulunan bu hayvânâtın birer cüz’î maaşları vardır.

Hak Sübhânehu ve Teâlâ: Hakkın ta kendisi, her türlü kusur ve eksiklikten uzak ve yüce olan Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ; s-b-ḥ)	Mâlikü’l-Mülk-i Zü’l-Celâli ve’l-Cemâli ve’l-İkram: bütün mülkün sahibi, sonsuz haşmet, güzellik ve ikram sahibi Allah (bk. m-l-k; ẕü; c-l-l; c-m-l; k-r-m)
amel: iş, fiil	ankebut: örümcek
atâyâ-yı Rahmâniye: sonsuz merhamet sahibi Cenâb-ı Hakkın bağış ve hediyeleri (bk. r-ḥ-m)	beyan etmek: açıklamak (bk. b-y-n)
bârgâh-ı merhamet: merhamet makamı (bk. r-ḥ-m)	cüz’î: az, küçük (bk. c-z-e)
delâlet: delil olma, işaret etme	derc etmek: yerleştirmek
derece-i aşk: aşk derecesi	ebnâ-yı cins: kendi cinsinden olanlar
evkat: vakitler	fahl: aygır; neslin devamını sağlayan erkek hayvan
fehm: anlayış	fehmetmek: anlamak
hayvanî: hayvanca (bk. ḥ-y-y)	hayvânât: hayvanlar (bk. ḥ-y-y)
hazin: hüzünlü	hevâm: böcekler
hizmet-i Sübhâniye: kusur ve eksiklikten yüce olan Allah’ın hizmeti (bk. s-b-ḥ)	hüsn-ü istikbal: güzel karşılama (bk. ḥ-s-n)
imdat: yardım	izhar etmek: göstermek (bk. ẓ-h-r)
lâakal: en azından	lâtif: güzel, hoş (bk. l-ṭ-f)
maaş-ı cüz’î: az bir maaş (bk. c-z-e)	melâike: melekler (bk. m-l-k)
muhavere: karşılıklı konuşma	mübarek: hayırlı, bereketli (bk. b-r-k)
müşahede: görme, gözlem (bk. ş-h-d)	nahl: arı
nağamât: nağmeler, hoş sesler	nağamât-ı hazîne: hüzünlü nağmeler
nebâtât: bitkiler	nefer: asker, er
neml: karınca	nev-i hayvânât: hayvan türü
ruhaniyat: ruhanîler, maddî yapısı olmayan varlıklar (bk. r-v-ḥ)	san’at-ı Rabbâniye: Rabbânî sanat (bk. ṣ-n-a; r-b-b)
sefine-i sultaniye: hükümdarlık gemisi (bk. s-l-ṭ)	tafsilât: ayrıntılar
takdim: sunma (bk. ḳ-d-m)	teellümat: elemler, acılar
telezzüz: lezzetlenme	tesbih: Allah’ı her türlü kusurdan yüce tutarak şanına layık ifadelerle anma (bk. s-b-ḥ)
teşekkiyat: şikâyetler	teşekkürat: teşekkürler (bk. ş-k-r)
vasıl olan: ulaşan	vasıta-i nesil: üreme vasıtası
zevk-i mahsus: özel zevk	şiddet-i ihtiyaç: ihtiyacın şiddeti (bk. ḥ-v-c)

[Anonim]

Bülbül bahsine bir tetimme: Sakın zannetme ki, bu ilân ve dellâllık ve tesbihatın nağamâtıyla tegannî bülbüle mahsustur. Belki ekser envâın herbir nev’inin bülbül misali bir sınıfı var ki, o nev’in en lâtif hissiyatını, en lâtif bir tesbih ile, en lâtif sec’alarla temsil edecek birer lâtif ferdi veya efradı bulunur. Hususan sinek ve böceklerin bülbülleri hem çoktur, hem çeşit çeşittirler ki, onlar, bütün kulağı bulunanların, en küçük hayvandan en büyüğüne kadar olanların başlarında, tesbihatlarını güzel sec’alarla onlara işittirip onları mütelezziz ediyorlar.

Onlardan bir kısmı leylîdir. Gecede sükûta dalan ve sükûnete giren bütün küçük hayvanların kaside-hân enisleri, gecenin sükûnetinde ve mevcudatın sükûtunda, onların tatlı sözlü nutuk-hanlarıdır. Ve o meclis-i halvette olan zikr-i hafînin dairesinde birer kutuptur ki, herbirisi onu dinler, kendi kalbleriyle Fâtır-ı Zülcelâllerine bir nevi zikir ve tesbih ederler.

Diğer bir kısmı neharîdir. Gündüzde, ağaçların minberlerinde, bütün zîhayatların başlarında, yaz ve bahar mevsimlerinde, yüksek âvazlarıyla, lâtif nağamatla, sec’alı tesbihatla Rahmânü’r-Rahîmin rahmetini ilân ediyorlar. Güya bir zikr-i cehrî halkasının bir reisi gibi, işitenlerin cezbelerini tahrik ediyorlar ki, o vakit işitenlerin herbirisi lisan-ı mahsusuyla ve bir âvâz-ı hususî ile Fâtır-ı Zülcelâlinin zikrine başlar.

Demek, herbir nevi mevcudatın, hattâ yıldızların da bir serzâkiri ve nurefşan bir bülbülü var. Fakat bütün bülbüllerin en efdali ve en eşrefi ve en münevveri ve en bâhiri ve en azîmi ve en kerîmi ve sesçe en yüksek ve vasıfça en parlak ve zikirce en etemm ve şükürce en eamm ve mahiyetçe en ekmel ve suretçe en ecmel, kâinat bostanında, arz ve semâvâtın bütün mevcudatını lâtif seceâtıyla, leziz nağamâtıyla, ulvî tesbihatiyle vecde ve cezbeye getiren, nev-i beşerin andelib-i zîşânı ve benî Âdemin bülbül-ü zü’l-Kur’ân’ı, Muhammed-i Arabîdir.

Fâtır-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi ve herşeyi harika üstün sanatıyla yaratan Allah (bk. f-ṭ-r; ẕü; c-l-l)	Muhammed-i Arabî: Arapların içinden çıkan peygamberimiz Muhammed (a.s.m.) (bk. ḥ-m-d)
Rahmânü’r-Rahîm: dünya ve ahirette yarattıklarına sonsuz rahmet, şefkat ve merhametiyle muamele eden Allah (bk. r-ḥ-m)	andelib-i zîşân: şan sahibi bülbül (bk. ẕî)
arz: yer, dünya	azîm: büyük, yüce (bk. a-ẓ-m)
bahis: konu	benî Âdem: Âdemoğulları, insanlar
bostan: bahçe	bâhir: açık, berrak
bülbül-ü zü’l-Kur’ân: Kur’ân sahibi, okuyan bülbül	cezbe: kendinden geçme hali
dellâllık: ilan edicilik	eamm: daha umumi ve daha genel
ecmel: en güzel (bk. c-m-l)	efdal: en üstün, en faziletli (bk. f-ḍ-l)
efrad: fertler (bk. f-r-d)	ekmel: en mükemmel (bk. k-m-l)
ekser: pekçok (bk. k-s̱-r)	enis: dost, arkadaş
envâ: türler, çeşit	etemm: tastamam, eksiksiz
eşref: en şerefli, en üstün	hissiyat: duygular, hisler
hususan: özellikle	ilân etmek: duyurmak
kaside-hân: şiir okuyan	kerîm: cömert, ikram sahibi (bk. k-r-m)
kutup: önder, rehber	kâinat: evren, bütün yaratılmışlar (bk. k-v-n)
leylî: gececi	leziz: lezzetli
lisan-ı mahsus: kendine özel lisan	lâtif: güzel, hoş (bk. l-ṭ-f)
mahiyet: nitelik, özellik	mahsus: özgü
meclis-i halvet: zikir meclisi	mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)
minber: taht, kürsü	misali: gibi, benzeri (bk. m-s̱-l)
münevver: nurlu (bk. n-v-r)	mütelezziz etme: lezzetlendirme
nağamât: nağmeler, hoş sesler	neharî: gündüzcü
nev-i beşer: insanlık	nev’: tür, çeşit
nurefşan: nur saçan (bk. n-v-r)	nutuk-han: nutuk okuyan
rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)	reis: başkan
sec’a/seceât: belli bir ritim ve tempo ile çıkan ses/sesler	semâvât: gökler (bk. s-m-v)
serzâkir: zikredenlerin başı	suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)
sükûnet: durgunluk, hareketsizlik (bk. s-k-n)	sükût: sessizlik
tahrik etmek: harekete geçirmek	tegannî: şarkı söyleme
tesbih/tesbihat: Allah’ı her türlü kusurdan yüce tutarak şanına layık ifadelerle anma (bk. s-b-ḥ)	tetimme: ek
ulvî: yüce, yüksek	vasıf: özellik (bk. v-ṣ-f)
vecd: coşku	zikir: Allah’ı anma
zikr-i cehrî: yüksek sesle yapılan zikir	zikr-i hafî: gizli zikir
zîhayat: canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)	âvaz: yüksek ses
âvâz-ı hususî: kendine özel ses

[Anonim]

عَلَيْهِ وَعَلٰۤى اٰلِهِ وَاَمْثاَلِهِ اَفْضَلُ الصَّلاَةِ وَاَجْمَلُ التَّسْلِيمَاتِ 1

Elhasıl: Kâinat sarayında hizmet eden hayvânat, kemâl-i itaatle evâmir-i tekvîniyeye imtisal edip, fıtratlarındaki gayeleri güzel bir vech ile ve Cenâb-ı Hakkın namıyla izhar ederek, hayatlarının vazifelerini bedî bir tarzla, Cenâb-ı Hakkın kuvvetiyle işlemekle ettikleri tesbihat ve ibadat, onların hedâyâ ve tahiyyâtlarıdır ki, Fâtır-ı Zülcelâl ve Vâhib-i Hayat dergâhına takdim ediyorlar.

Üçüncü kısım ameleler, nebâtat ve cemâdattır. Onların cüz-ü ihtiyarîleri olmadığı için, maaşları yoktur. Amelleri hâlisen livechillâhtır ve Cenâb-ı Hakkın iradesiyle ve ismiyle ve hesabıyla ve havl ve kuvvetiyledir.

Fakat nebâtâtın gidişatlarından hissolunuyor ki, onların vezâif-i telkih ve tevlidde ve meyvelerin terbiyesinde bir çeşit telezzüzatları var; fakat hiç teellümâta mazhar değiller. Hayvan, muhtar olduğu için, lezzetle beraber elemi de var. Cemâdat ve nebâtâtın amellerinde ihtiyar gelmediği için, eserleri de, ihtiyar sahibi olan hayvanların amellerinden daha mükemmel oluyor. İhtiyar sahibi olanların içinde, arı emsali gibi vahiy ve ilhamla tenevvür edenlerin amelleri, cüz-ü ihtiyarîsine itimad edenlerin amellerinden daha mükemmeldir.

Yeryüzünün tarlasında nebâtâtın herbir taifesi, lisan-ı hâl ve istidat diliyle Fâtır-ı Hakîmden sual ediyorlar, dua ediyorlar ki, “Yâ Rabbenâ! Bize kuvvet ver ki, yeryüzünün herbir tarafında taifemizin bayrağını dikmekle saltanat-ı rububiyetini lisanımızla ilân edelim. Ve rû-yi arz mescidinin herbir köşesinde Sana ibadet etmek için bize tevfik ver. Ve meşhergâh-ı arzın herbir tarafında Senin Esmâ-i Hüsnânın nakışlarını, Senin bedî ve antika san’atlarını kendi lisanımızla teşhir etmek için bize bir revaç ve seyahate iktidar ver” derler.

[NOT]Dipnot-1 Salâvâtın en üstünü ve selâmetin en güzeli onun, âlinin ve ona benzeyenlerin üzerine olsun.[/NOT]

Esmâ-i Hüsnâ: Allah’ın en güzel isimleri (bk. s-m-v; ḥ-s-n)	Fâtır-ı Hakîm: herşeyi hikmetle ve harika üstün sanatıyla yaratan Allah (bk. f-ṭ-r; ḥ-k-m)
Fâtır-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi ve herşeyi üstün sanatıyla yoktan yaratan Allah (bk. f-ṭ-r; ẕü; c-l-l)	Vâhib-i Hayat: hayat bağışlayan Allah (bk. ḥ-y-y)
Yâ Rabbenâ: ey Rabbimiz (bk. r-b-b)	amel: iş, fiil
amele: işçi	bedî: güzel, benzersiz (bk. b-d-a)
cemâdat: cansız varlıklar	cüz-ü ihtiyarî: çok az irade serbestliği (bk. c-z-e; ḫ-y-r)
dergâh: makam, huzur	dua etmek: yalvarmak, yakarmak (bk. d-a-v)
elem: acı, üzüntü	elhasıl: özetle, sonuç olarak
emsali: benzeri (bk. m-s̱-l)	evâmir-i tekvîniye: yaratılışla ilgili emirler (bk. k-v-n)
fıtrat: yaratılış (bk. f-ṭ-r)	gidişat: hal, vaziyet
havl: güç, kuvvet	hayvânat: hayvanlar
hedâyâ: hediyeler	hâlisen: katıksız, samimi olarak (bk. ḫ-l-ṣ)
ibadat: ibadetler (bk. a-b-d)	ihtiyar: irade, seçme gücü (bk. ḫ-y-r)
iktidar: güç, kudret (bk. ḳ-d-r)	imtisal etme: uyma
irade: istek, tercih, dileme (bk. r-v-d)	istidat: kabiliyet, yetenek (bk. a-d-d)
itimad etmek: güvenmek	izhar etme: gösterme (bk. ẓ-h-r)
kemâl-i itaat: tam ve mükemmel itaat (bk. k-m-l)	kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)
lisan: dil	lisan-ı hâl: hal ve davranış dili
livechillâh: Allah için	mazhar: sahip olma (bk. ẓ-h-r)
mescid: namaz kılınan yer	meşhergâh-ı arz: yeryüzü sergisi
muhtar: ihtiyar ve irade sahibi (bk. ḫ-y-r)	nakış: işleme, dokuma (bk. n-ḳ-ş)
nam: ad	nebâtat: bitkiler
revaç: kıymet, değer	rû-yi arz: yeryüzü
saltanat-ı rububiyet: Allah’ın rablık saltanatı (bk. s-l-ṭ; r-b-b)	sual etmek: istemek
tahiyyat: selamlar ve dualar (bk. ḫ-y-y)	taife: topluluk
takdim etmek: sunmak (bk. ḳ-d-m)	teellümât: elemler, acı çekmeler
telezzüzat: lezzet almalar	tenevvür etme: nurlanma (bk. n-v-r)
tesbihat: Allah’ı her türlü kusurdan yüce tutarak şanına layık ifadelerle anma (bk. s-b-ḥ)	tevfik: muvaffakiyet, başarı
teşhir etmek: sergilemek	vahiy/ilham: Allah tarafından varlıklara bir takım duygu ve kabiliyetlerin verilmesi (bk. v-ḥ-y)
vecih: şekil, tarz	vezâif-i telkih ve tevlid: aşılama ve doğurma vazifeleri

[Anonim]

Fâtır-ı Hakîm, onların mânevî dualarını kabul edip ki, bir taifenin tohumlarına kıldan kanatçıklar verir; her tarafa uçup gidiyorlar, taifeleri namına esmâ-i İlâhiyeyi okutturuyorlar (ekser dikenli nebâtat ve bir kısım sarı çiçeklerin tohumları gibi). Ve bir kısmına da, insana lâzım veya hoşuna gidecek güzel et veriyor, insanı ona hizmetkâr edip her tarafa ekiyor. Bazı taifelerine de, hazmolmayacak sert bir kemik üstünde hayvanlar yutacak bir et veriyor ki, hayvanlar onu çok taraflara dağıtıyorlar. Bazılara da çengelcikleri verip her temas edene yapışıyor; başka yerlere giderek taifesinin bayrağını dikerler, Sâni-i Zülcelâlin antika san’atını teşhir ediyorlar. Ve bir kısmına da-acı düvelek denilen nebâtat gibi-saçmalı tüfek gibi bir kuvvet verir ki, vakti geldiği zaman onun meyvesi olan hıyarcık düşer, saçmalar gibi birkaç metre yerlere tohumcuklarını atar, zer’ eder, Fâtır-ı Zülcelâlin zikir ve tesbihini kesretli lisanlarla söylettirmeye çalışırlar. Ve hâkezâ, kıyas et.

Fâtır-ı Hakîm ve Kadîr-i Alîm, kemâl-i intizamla, herşeyi güzel yaratmış, güzel teçhiz etmiş, güzel gayelere tevcih etmiş, güzel vazifelerle tavzif etmiş, güzel tesbihat yaptırıyor, güzel ibadet ettiriyor.
Ey insan! İnsan isen, şu güzel işlere tabiatı, tesadüfü, abesiyeti, dalâleti karıştırma, çirkin etme, çirkin yapma, çirkin olma.

Dördüncü kısım insandır. Şu kâinat sarayında bir nevi hademe olan insanlar hem melâikeye benzer, hem hayvânâta benzer. Melâikeye, ubûdiyet-i külliyede, nezaretin şümulünde, marifetin ihatasında, Rububiyetin dellâllığında meleklere benzer. Belki insan daha câmi’dir. Fakat insanın şerîre ve iştihalı bir nefsi bulunduğundan, melâikenin hilâfına olarak, pek mühim terakkiyat ve tedenniyâta mazhardır. Hem insan, amelinde nefsi için bir haz ve zâtı için bir hisse aradığı için, hayvana benzer.
Öyle ise insanın iki maaşı var: Biri cüz’îdir, hayvanîdir, muacceldir. İkincisi

Fâtır-ı Hakîm: herşeyi hikmetle ve harika üstün sanatıyla yaratan Allah (bk. f-ṭ-r; ḥ-k-m)	Fâtır-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi ve herşeyi üstün sanatıyla yoktan yaratan Allah (bk. f-ṭ-r; ẕü; c-l-l)
Kadîr-i Alîm: herşeyi bilen ve herşeye gücü yeten Allah (bk. ḳ-d-r; a-l-m)	Sâni-i Zülcelâl: herşeyi san’atlı bir şekilde yaratan, sonsuz haşmet ve yücelik sahibi Allah (bk. ṣ-n-a; ẕü; c-l-l)
abesiyet: faydasızlık ve gayesizlik	amel: iş, fiil
câmi’: toplayıcı, kapsamlı (bk. c-m-a)	cüz’î: az, küçük, ferdî (bk. c-z-e)
dalâlet: hak yoldan ayrılma, sapkınlık (bk. ḍ-l-l)	dellâllık: ilancılık, rehberlik
ekser: pekçok (bk. k-s̱-r)	esmâ-i İlâhiye: Allah’ın isimleri (bk. s-m-v; e-l-h)
hademe: hizmetçi	hayvanî: canlıya ait (bk. ḥ-y-y)
hayvânât: hayvanlar	haz: zevk, hoşlanma
hilâf: ters, zıt	hizmetkâr: hizmetçi
hâkezâ: bunun gibi	ihata: kuşatma, içine alma
iştihalı: fazla arzulu ve istekli	kemâl-i intizam: tam bir düzenlilik (bk. k-m-l; n-ẓ-m)
kesretli: çok (bk. k-s̱-r)	kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)
lisan: dil	marifet: Allah’ı bilme, tanıma (bk. a-r-f)
mazhar: sahip olma (bk. ẓ-h-r)	melâike: melekler (bk. m-l-k)
muaccel: peşin, hemen verilen	mühim: önemli
nebâtât: bitkiler	nefis: insanı maddî zevk ve isteklere sevk eden kuvvet (bk. n-f-s)
nevi: tür, çeşit	nezaret: gözetim (bk. n-ẓ-r)
rububiyet: Rablık; Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması (bk. r-b-b)	tabiat: canlı cansız varlıklar, maddî alem; materyalist düşünce (bk. ṭ-b-a)
taife: topluluk, grup	tavzif etmek: görevlendirmek
tedenniyât: alçalmalar, gerilemeler	terakkiyat: ilerlemeler, yükselmeler
tesbih/tesbihat: Allah’ı her türlü kusurdan yüce tutarak şanına layık ifadelerle anma (bk. s-b-ḥ)	tevcih etmek: yöneltmek
teçhiz etmek: donatmak	teşhir etmek: sergilemek
ubûdiyet-i külliye: geniş kapsamlı kulluk (bk. a-b-d; k-l-l)	zer’ etmek: ekmek, dikmek
zikir: Allah’ı anma	zât: kendisi
şerîr: şerli, kötülük yapan	şümul: kapsamlılık

[Anonim]

melekîdir, küllîdir, müecceldir. Şimdi, insanın vazifesiyle maaşı ve terakkiyat ve tedenniyâtı, geçen yirmi üç adet Sözlerde kısmen geçmiştir. Hususan On Birinci ve Yirmi Üçüncüde daha ziyade beyan edilmiş.

Onun için şurada ihtisar ederek kapıyı kapıyoruz. Erhamürrâhimînden, rahmet kapılarını bize açmasını ve şu Sözün tekmiline tevfikini refik eylemesini niyaz ile kusurumuzun ve hatamızın affını talep ile hatmediyoruz.

BEŞİNCİ DAL

Beşinci Dalın Beş Meyvesi var.

BİRİNCİ MEYVE: Ey nefisperest nefsim, ve ey dünyaperest arkadaşım! Muhabbet şu kâinatın bir sebeb-i vücududur. Hem şu kâinatın rabıtasıdır, hem şu kâinatın nurudur, hem hayatıdır. İnsan kâinatın en câmi’ bir meyvesi olduğu için, kâinatı istilâ edecek bir muhabbet, o meyvenin çekirdeği olan kalbine derc edilmiştir. İşte, şöyle nihayetsiz bir muhabbete lâyık olacak, nihayetsiz bir kemâl sahibi olabilir.

İşte, ey nefis ve ey arkadaş! İnsanın havfa ve muhabbete âlet olacak iki cihaz, fıtratında derc olunmuştur. Alâküllihal, o muhabbet ve havf, ya halka veya Hâlıka müteveccih olacak. Halbuki, halktan havf ise elîm bir beliyyedir; halka muhabbet dahi belâlı bir musibettir.
Çünkü, sen öylelerden korkarsın ki, sana merhamet etmez veya senin istirhamını kabul etmez. Şu halde havf, elîm bir belâdır.

Muhabbet ise, sevdiğin şey, ya seni tanımaz, Allahaısmarladık demeyip gider (gençliğin ve malın gibi); ya muhabbetin için seni tahkir eder. Görmüyor musun ki, mecazî aşklarda yüzde doksan dokuzu, mâşukundan şikâyet eder. Çünkü, Samed âyinesi olan bâtın-ı kalble sanem-misal dünyevî mahbuplara perestiş etmek, o mahbupların nazarında sakildir ve istiskal eder, reddeder. Zira, fıtrat, fıtrî ve lâyık olmayan şeyi reddeder, atar. (Şehvânî sevmekler bahsimizden hariçtir.)

Erhamürrâhimîn: merhametlilerin en merhametlisi olan Allah (bk. r-ḥ-m)	Hâlık: herşeyi yaratan Allah (bk. ḫ-l-ḳ)
Samed: Kendisi hiçbir şeye muhtaç olmayan, ama herşey Ona muhtaç olan Allah (bk. ṣ-m-d)	alâküllihal: ister istemez, her durumda (bk. k-l-l)
bahis: konu	beliyye: belâ
beyan etmek: açıklamak (bk. b-y-n)	bâtın-ı kalb: kalbin içi
cihaz: organ, duyu	câmi’: kapsamlı (bk. c-m-a)
derc: yerleştirme	dünyaperest: dünyaya aşırı derecede düşkün
dünyevî: dünya ile ilgili	elîm: elemli, acılı
fıtrat: yaratılış (bk. f-ṭ-r)	fıtrî: yaratılışla ilgili olan (bk. f-ṭ-r)
hariç: dışında	hatmetmek: bitirmek, son vermek
havf: korku	hususan: özellikle
ihtisar etmek: kısaltmak	istilâ etmek: kuşatmak
istirham: merhamet dileme (bk. r-ḥ-m)	istiskal: soğuk muameleyle hoşlanmadığını göstermek, küçümsemek
kemâl: mükemmellik, kusursuzluk (bk. k-m-l)	kâinat: evren, yaratılmış her şey (bk. k-v-n)
küllî: geniş ve kapsamlı (bk. k-l-l)	mahbup: sevgili (bk. ḥ-b-b)
mecâzî: gerçek olmayan (bk. c-v-z)	melekî: melek gibi, meleğe ait (bk. m-l-k)
merhamet: acıma, şefkat (bk. r-ḥ-m)	muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)
musibet: felaket, dert	mâşuk: aşık olunan
müeccel: sonraya bırakılan	müteveccih: yönelmiş
nazar: bakış, görüş (bk. n-ẓ-r)	nefis: kişinin kendisi (bk. n-f-s)
nefisperest: nefsin arzu ve isteklerine çok düşkün olan (bk. n-f-s)	nihayetsiz: sonsuz
niyaz: duâ, istek	nur: ışık, aydınlık (bk. n-v-r)
perestiş: tapma derecesinde aşırı değer verme	rabıta: bağ
rahmet: merhamet, şefkat (bk. r-ḥ-m)	refik: arkadaş (bk. r-f-ḳ)
sakil: ağır	sanem-misal: put gibi (bk. m-s̱-l)
sebeb-i vücud: varlık sebebi (bk. s-b-b; v-c-d)	tahkir etmek: aşağılamak
talep: isteme (bk. ṭ-l-b)	tedenniyât: alçalmalar, gerilemeler
tekmil: tamamlama (bk. k-m-l)	terakkiyat: yükselmeler, ilerlemeler
tevfik: muvaffakiyet, başarı	ziyade: çok, fazla
âlet: araç, vasıta	âyine: ayna
şehvânî: şehvetle ilgili

[Anonim]

Demek, sevdiğin şeyler ya seni tanımıyor, ya seni tahkir ediyor, ya sana refakat etmiyor, senin rağmına mufarakat ediyor. Madem öyledir; bu havf ve muhabbeti öyle birisine tevcih et ki, senin havfın lezzetli bir tezellül olsun, muhabbetin zilletsiz bir saadet olsun.

Evet, Hâlık-ı Zülcelâlinden havf etmek, Onun rahmetinin şefkatine yol bulup iltica etmek demektir. Havf bir kamçıdır, Onun rahmetinin kucağına atar. Malûmdur ki, bir valide, meselâ bir yavruyu korkutup sinesine celb ediyor. O korku, o yavruya gayet lezzetlidir. Çünkü şefkat sinesine celb ediyor. Halbuki, bütün validelerin şefkatleri, rahmet-i İlâhiyenin bir lem’asıdır. Demek havfullahta azîm bir lezzet vardır.

Madem havfullahın böyle lezzeti bulunsa, muhabbetullahta ne kadar nihayetsiz lezzet bulunduğu malûm olur. Hem Allah’tan havf eden, başkaların kasavetli, belâlı havfından kurtulur. Hem, Allah hesabına olduğu için, mahlûkata ettiği muhabbet dahi firaklı, elemli olmuyor.

Evet, insan evvelâ nefsini sever. Sonra akaribini, sonra milletini, sonra zîhayat mahlûkları, sonra kâinatı, dünyayı sever. Bu dairelerin herbirisine karşı alâkadardır; onların lezzetleriyle mütelezziz ve elemleriyle müteellim olabilir. Halbuki, şu hercümerç âlemde ve rüzgâr deveranında hiçbir şey kararında kalmadığından, biçare kalb-i insan her vakit yaralanıyor. Elleri yapıştığı şeylerle, o şeyler gidip ellerini paralıyor, belki koparıyor. Daima ıztırap içinde kalır. Yahut gafletle sarhoş olur.
Madem öyledir, ey nefis, aklın varsa bütün o muhabbetleri topla, hakikî sahibine ver, şu belâlardan kurtul. Şu nihayetsiz muhabbetler, nihayetsiz bir kemâl ve cemâl sahibine mahsustur. Ne vakit hakikî sahibine verdin; o vakit bütün eşyayı Onun namıyla ve Onun âyinesi olduğu cihetle ıztırapsız sevebilirsin. Demek, şu muhabbet doğrudan doğruya kâinata sarf edilmemek gerektir. Yoksa muhabbet, en leziz bir nimet iken, en elîm bir nikmet olur.
Bir cihet kaldı ki, en mühimi de odur ki: Ey nefis, sen muhabbetini kendi nefsine

Hâlık-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi yaratıcı Allah (bk. ḫ-l-ḳ; ẕü; c-l-l)	akarib: akrabalar, yakınlar
alâkadar: alakalı, ilgili	azîm: büyük (bk. a-ẓ-m)
biçare: çaresiz	celb etmek: çekmek
cemâl: güzellik (bk. c-m-l)	cihet: yön, taraf
deveran: dönüş	elem: acı, keder
elîm: elemli, acılı	evvelâ: öncelikle
eşya: şeyler, varlıklar	firak: ayrılık (bk. f-r-ḳ)
gaflet: umursamazlık, âhiretten ve Allah’ın emir ve yasaklarından habersiz davranma (bk. ğ-f-l)	hakikî: gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
havf: korku	havfullah: Allah korkusu
hercümerç: karışıklık, dağınıklık	iltica etmek: sığınmak
kalb-i insan: insan kalbi	kararında: yerinde
kasavet: sıkıntı, keder	kemâl: kusursuzluk, mükemmellik (bk. k-m-l)
kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)	lem’a: parıltı
leziz: lezzetli	mahlûk: yaratık (bk. ḫ-l-ḳ)
mahlûkat: yaratılmışlar (bk. ḫ-l-ḳ)	mahsus: has, özgü
malûm: bilinen (bk. a-l-m)	mufarakat: ayrılma (bk. f-r-ḳ)
muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)	muhabbetullah: Allah sevgisi (bk. ḥ-b-b)
mühim: önemli	müteellim: elemlenme, acı çekme
mütelezziz: lezzetlenen	nam: ad
nefis: kişinin kendisi, canı (bk. n-f-s)	nihayetsiz: sınırsız
nikmet: azap, ceza; nimetin tersi	rahmet: merhamet, şefkat (bk. r-ḥ-m)
rahmet-i ilâhiye: Allah’ın rahmeti (bk. r-ḥ-m; e-l-h)	rağmına: zıddına, inadına
refakat: arkadaşlık (bk. r-f-ḳ)	saadet: mutluluk
sarf etmek: harcamak	sine: göğüs, kalb
tahkir etmek: aşağılamak	tevcih etmek: yöneltmek
tezellül: alçalma	zilletsiz: alçalmadan
zîhayat: canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)	âyine: ayna
ıztırap: aşırı elem, sıkıntı

[Anonim]

sarf ediyorsun. Sen kendi nefsini kendine mâbud ve mahbup yapıyorsun. Herşeyi nefsine feda ediyorsun. Adeta bir nevi rububiyet veriyorsun. Halbuki muhabbetin sebebi ya kemâldir—zira kemâl zâtında sevilir—yahut menfaattir, yahut lezzettir, veyahut hayriyettir; ya bunlar gibi bir sebep tahtında muhabbet edilir. Şimdi, ey nefis, birkaç Sözde kat’î ispat etmişiz ki, asıl mahiyetin kusur, naks, fakr, aczden yoğrulmuştur ki; zulmet, karanlığın derecesi nisbetinde nurun parlaklığını gösterdiği gibi, zıddiyet itibarıyla sen onlarla Fâtır-ı Zülcelâlin kemâl, cemâl, kudret ve rahmetine âyinedarlık ediyorsun. Demek, ey nefis, nefsine muhabbet değil, belki adavet etmelisin yahut acımalısın veyahut, mutmainne olduktan sonra, şefkat etmelisin. Eğer nefsini seversen—çünkü senin nefsin lezzet ve menfaatin menşeidir; sen de lezzet ve menfaatin zevkine meftunsun—o zerre hükmünde olan lezzet ve menfaat-i nefsiyeyi nihayetsiz lezzet ve menfaatlere tercih etme. Yıldız böceği gibi olma. Çünkü o bütün ahbabını ve sevdiği eşyayı karanlığın vahşetine gark eder, nefsinde bir lem’acıkla iktifa eder. Zira, nefsî olan lezzet ve menfaatinle beraber, bütün alâkadar olduğun ve bütün menfaatleriyle intifa ettiğin ve saadetleriyle mes’ut olduğun mevcudâtın ve bütün kâinatın menfaatleri, nimetleri, iltifatına tâbi bir Mahbûb-u Ezelîyi sevmekliğin lâzımdır—tâ, hem kendinin, hem bütün onların saadetleriyle mütelezziz olasın, hem kemâl-i mutlakın muhabbetinden aldığın nihayetsiz bir lezzeti alasın.

Zaten sana, sende senin nefsine olan şedit muhabbetin, Onun zâtına karşı muhabbet-i zâtiyedir ki, sen sûiistimal edip kendi zâtına sarf ediyorsun. Öyle ise, nefsindeki ene’yi yırt, Hüve’yi göster. Ve kâinata dağınık bütün muhabbetlerin, Onun esmâ ve sıfâtına karşı verilmiş bir muhabbettir; sen sûiistimal etmişsin, cezasını da çekiyorsun. Çünkü, yerinde sarf olunmayan bir muhabbet-i gayr-ı meşruanın cezası, merhametsiz bir musibettir. Rahmânü’r-Rahîm ismiyle, hurilerle

Fâtır-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi olan ve herşeyi üstün sanatıyla yaratan Allah (bk. f-ṭ-r; ẕü; c-l-l)	Hüve: O, Allah
Mahbûb-u Ezelî: varlığının başlangıcı olmayan ve bütün yaratılmışlar tarafından sevilen Allah (bk. ḥ-b-b; e-z-l)	Rahmânü’r-Rahîm: dünya ve ahirette yarattıklarına sonsuz rahmet, şefkat ve merhametiyle muamele eden Allah (bk. r-ḥ-m)
acz: acizlik, güçsüzlük (bk. a-c-z)	adavet: düşmanlık
ahbap: sevgililer, dostlar (bk. ḥ-b-b)	alâkadar: alakalı, ilgili
cemâl: güzellik (bk. c-m-l)	ene: ben
esmâ: isimler (bk. s-m-v)	fakr: fakirlik (bk. f-ḳ-r)
gark etmek: boğmak	hayriyet: hayırlılık (bk. ḫ-y-r)
huri: Cennet kızı	iktifa etmek: yetinmek
iltifat: lütufla hitap ve muamele etme	intifa etmek: faydalanmak, yararlanmak
kat’î: kesin	kemâl: mükemmellik (bk. k-m-l)
kemâl-i mutlak: her yönüyle mükemmel (bk. k-m-l; ṭ-l-ḳ)	kudret: güç, iktidar (bk. ḳ-d-r)
kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)	lem’acık: küçük parıltı
mahbup: sevgili (bk. ḥ-b-b)	mahiyet: asıl, esas, nitelik
meftun: düşkün, tutkun	menfaat: çıkar, kişisel yarar
menfaat-i nefsiye: nefsin menfaatleri (bk. n-f-s)	menşe: kaynak
mes’ut: mutlu	mevcudât: varlıklar (bk. v-c-d)
muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)	muhabbet-i gayr-ı meşrua: dine uygun olmayan sevgi (bk. ḥ-b-b; ş-r-a)
muhabbet-i zâtiye: Allah’ın zâtını sevme (bk. ḥ-b-b)	musibet: belâ, sıkıntı
mutmainne olmak: nefsin iyilikle kötülüğü ayırt eden, huzur ve sükûna ermiş, faziletlerle donanmış mertebesi (bk. n-f-s)	mâbud: kendisine ibadet edilen (bk. a-b-d)
mütelezziz: lezzetlenen	naks: eksiklik
nefis: kişinin kendisi; insanı daima kötülüğe, maddî zevk ve isteklere sevk eden kuvvet (bk. n-f-s)	nefsî: nefisle ilgili (bk. n-f-s)
nihayetsiz: sınırsız	nisbet: ölçü (bk. n-s-b)
rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)	rububiyet: rablık (bk. r-b-b)
saadet: mutluluk	sarf etmek: harcamak
sûistimal: kötüye kullanma	sıfat: özellik, vasıf (bk. v-ṣ-f)
tahtında: altında	tâbi: bağlı, uyan
vahşet: ürküntü, yalnızlık	zerre: atom, en küçük parça
zira: çünkü	zulmet: karanlık (bk. ẓ-l-m)
zât: öz	zıddiyet: karşıtlık, mübayenet ve farklılık
âyinedarlık: aynalık	şedit: şiddetli

[Anonim]

müzeyyen Cennet gibi senin bütün arzularına câmi’ bir meskeni senin cismanî hevesâtına ihzar eden; ve sair esmâsıyla senin ruhun, kalbin, sırrın, aklın ve sair letâifin arzularını tatmin edecek ebedî ihsânâtını o Cennette sana müheyyâ eden; ve herbir isminde mânevî çok hazine-i ihsan ve kerem bulunan bir Mahbûb-u Ezelînin, elbette bir zerre muhabbeti kâinata bedel olabilir; kâinat Onun bir cüz’î tecellî-i muhabbetine bedel olamaz. Öyle ise, o Mahbûb-u Ezelînin kendi habîbine söylettirdiği şu ferman-ı ezelîyi dinle, ittibâ et:

قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ اللهُ 1

İKİNCİ MEYVE: Ey nefis! Ubûdiyet, mukaddeme-i mükâfat-ı lâhika değil, belki netice-i nimet-i sabıkadır. Evet, biz ücretimizi almışız; ona göre hizmetle ve ubûdiyetle muvazzafız.
Çünkü, ey nefis, hayr-ı mahz olan vücudu sana giydiren Hâlık-ı Zülcelâl, sana iştihalı bir mide verdiğinden, Rezzâk ismiyle, bütün mat’umâtı bir sofra-i nimet içinde senin önüne koymuştur.
Sonra sana hassasiyetli bir hayat verdiğinden, o hayat dahi bir mide gibi rızık ister. Göz, kulak gibi bütün duyguların, eller gibidir ki, rû-yi zemin kadar geniş bir sofra-i nimeti, o ellerin önüne koymuştur.

Sonra, mânevî çok rızık ve nimetler isteyen insaniyeti sana verdiğinden, âlem‑i mülk ve melekût gibi geniş bir sofra-i nimet, o mide-i insaniyetin önüne ve aklın eli yetişecek nisbette sana açmıştır.
Sonra, nihayetsiz nimetleri isteyen ve hadsiz rahmetin meyveleriyle tagaddî eden ve insaniyet-i kübrâ olan İslâmiyeti ve imanı sana verdiğinden, daire-i mümkinat ile beraber Esmâ-i Hüsnâ ve sıfât-ı mukaddesenin dairesine şamil bir sofra-i nimet ve saadet ve lezzet sana fethetmiştir.

[NOT]Dipnot-1 “De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız, bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” Âl-i İmrân Sûresi, 3:31.[/NOT]

Esmâ-i Hüsnâ: Allah’ın en güzel isimleri (bk. s-m-v; ḥ-s-n)	Hâlık-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi yaratıcı Allah (bk. ḫ-l-ḳ; ẕü; c-l-l)
Mahbûb-u Ezelî: varlığının başlangıcı olmayan ve bütün yaratılmışlar tarafından sevilen Allah (bk. ḥ-b-b; e-z-l)	Rezzak: bütün canlıların rızıklarını veren Allah (bk. r-z-ḳ)
cismanî: vücutla alakalı	câmi’: kapsamlı, içine alan (bk. c-m-a)
cüz’î: az, küçük (bk. c-z-e)	daire-i mümkinat: imkân alemi; yaratılanların tamamının teşkil ettiği âlem (bk. m-k-n)
ebedî: sonsuz (bk. e-b-d)	esmâ: isimler (bk. s-m-v)
fermân-ı ezelî: ezelî buyruk (bk. e-z-l)	fethetmek: açmak
habîb: sevgili (bk. ḥ-b-b)	hadsiz: sınırsız
hassasiyetli: duyarlı, hassas	hayr-ı mahz: sırf hayırdan ibaret (bk. ḫ-y-r)
hazine-i ihsan ve kerem: iyilik ve bağış hazinesi (bk. ḥ-s-n; k-r-m)	hevesât: hevesler, arzular
ihsânât: iyilikler, bağışlar (bk. ḥ-s-n)	ihzar: hazırlama (bk. ḥ-ḍ-r)
insaniyet-i kübrâ: en büyük insanlık (bk. k-b-r)	ittibâ etmek: uymak
iştiha: iştah, fazla istek ve arzu	kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)
letâif: insanın mânevî yapısındaki ince duygular (bk. l-ṭ-f)	mat’umât: yenecek şeyler
mesken: ev, mekân (bk. s-k-n)	mide-i insaniyet: insanlık midesi, insanî değerlerle doyan mide
muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)	mukaddeme-i mükâfat-ı lâhika: sonradan verilecek olan mükafatın başlangıcı (bk. ḳ-d-m)
muvazzaf: vazifeli	mânevî: mânâya ait (bk. a-n-y)
müheyyâ etme: hazırlama	müzeyyen: süslü (bk. z-y-n)
nefis: kişinin kendisi (bk. n-f-s)	netice-i nimet-i sabıka: geçmişte verilmiş nimetin sonucu (bk. n-a-m)
nihayetsiz: sonsuz	nisbet: ölçü, oran (bk. n-s-b)
rahmet: merhamet, şefkat, ihsan (bk. r-ḥ-m)	rû-yi zemin: yeryüzü
saadet: mutluluk	sair: diğer
sofra-i nimet: nimet sofrası (bk. n-a-m)	sıfât-ı mukaddese: mukaddes sıfatlar (bk. v-ṣ-f; ḳ-d-s)
tagaddî etmek: beslenmek	tecellî-i muhabbet: sevginin yansıması (bk. c-l-y; ḥ-b-b)
ubûdiyet: Allah’a kulluk (bk. a-b-d)	zerre: atom, maddenin en küçük parçası
âlem-i mülk ve melekût: varlığın dış ve iç yüzü (bk. a-l-m; m-l-k)	şamil: içine alan, kapsayıcı

[Anonim]

Sonra, imanın bir nuru olan muhabbeti sana vermekle, gayr-ı mütenâhi bir sofra-i nimet ve saadet ve lezzet sana ihsan etmiştir.

Yani, cismâniyetin itibarıyla küçük, zayıf, âciz, zelil, mukayyet, mahdut bir cüzsün. Onun ihsanıyla, cüz’î bir cüzden, küllî bir küll-ü nuranî hükmüne geçtin. Zira, hayatı sana vermekle, cüz’iyetten bir nevi külliyete; ve insaniyeti vermekle hakikî külliyete; ve İslâmiyeti vermekle ulvî ve nuranî bir külliyete; ve marifet ve muhabbeti vermekle muhit bir nura seni çıkarmış.

İşte, ey nefis, sen bu ücreti almışsın. Ubûdiyet gibi lezzetli, nimetli, rahatlı, hafif bir hizmetle mükellefsin. Halbuki buna da tembellik ediyorsun. Eğer yarım yamalak yapsan da, güya eski ücretleri kâfi gelmiyormuş gibi, çok büyük şeyleri mütehakkimâne istiyorsun. Ve hem “Niçin duam kabul olmadı?” diye nazlanıyorsun.

Evet, senin hakkın naz değil, niyazdır. Cenâb-ı Hak, Cenneti ve saadet-i ebediyeyi, mahz-ı fazl ve keremiyle ihsan eder. Sen daima rahmet ve keremine iltica et, Ona güven ve şu fermanı dinle:

قُلْ بِفَضْلِ اللهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذٰ لِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعوُنَ 1

Eğer desen: “Şu küllî, hadsiz nimetlere karşı nasıl şu mahdut ve cüz’î şükrümle mukabele edebilirim?”

Elcevap: Küllî bir niyetle, hadsiz bir itikadla. Meselâ, nasıl ki bir adam, beş kuruş kıymetinde bir hediye ile bir padişahın huzuruna girer. Ve görür ki, herbiri milyonlara değer hediyeler, makbul adamlardan gelmiş, orada dizilmiş. Onun kalbine gelir: “Benim hediyem hiçtir, ne yapayım?” Birden der: “Ey seyyidim! Bütün şu kıymettar hediyeleri kendi namıma sana takdim ediyorum. Çünkü sen onlara lâyıksın. Eğer benim iktidarım olsaydı, bunların bir mislini sana hediye ederdim.”
İşte, hiç ihtiyacı olmayan ve raiyetinin derece-i sadakat ve hürmetlerine alâmet

[NOT]Dipnot-1 “Onlara söyle ki: Allah’ın lütfuyla ve rahmetiyle—ancak bununla ferahlansınlar. Bu, onların dünyada toplayıp durduklarından daha hayırlıdır.” Yûnus Sûresi, 10:58.[/NOT

alâmet: işaret	cismâniyet: bedenle, maddî vücutla ilgili oluş
cüz: parça (bk. c-z-e)	cüz’iyet: parça olma hali, küçüklük (bk. c-z-e)
cüz’î: fert, birey (bk. c-z-e)	derece-i sadakat: bağlılık derecesi (bk. ṣ-d-ḳ)
ferman: emir, buyruk	gayr-ı mütenâhi: sonu olmayan
hadsiz: sayısız	hakikî: gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hürmet: saygı (bk. ḥ-r-m)	ihsan: bağış, iyilik (bk. ḥ-s-n)
iktidar: güç, kuvvet (bk. ḳ-d-r)	iltica etmek: sığınmak
insaniyet: insanlık	itikad: inanç
kerem: cömertlik, ikram, bağış (bk. k-r-m)	kâfi: yeterli
küll-ü nuranî: nurlu bir küll, bütün varlıklarla ilgisi olan bir kapsamlılık (bk. k-l-l; n-v-r)	külliyet: büyüklük, genellik (bk. k-l-l)
küllî: kapsamlı, insanlık gibi bir tür hükmünde (bk. k-l-l)	kıymettar: kıymetli, değerli
mahdut: sınırlanmış	mahz-ı fazl ve kerem: cömertlik ve ikramın ta kendisi (bk. f-ḍ-l; k-r-m)
makbul: kabul görmüş, değer ve itibar sahibi	marifet: Allah’ı bilme, tanıma (bk. a-r-f)
misil: benzer, eşdeğer (bk. m-s̱-l)	muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)
muhit: herşeyi içine alan, kuşatan	mukabele etmek: karşılık vermek
mukayyet: kayıt altında, bağlı	mükellef: yükümlü
mütehakkimâne: zorbaca (bk. ḥ-k-m)	nam: ad
nevi: tür, çeşit	niyaz: dua, yalvarma, yakarma
nur: ışık, aydınlık (bk. n-v-r)	nuranî: nurlu, aydınlık (bk. n-v-r)
rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)	raiyet: halk
saadet: mutluluk	saadet-i ebediye: sonsuz mutluluk (bk. e-b-d)
seyyidim: efendim	sofra-i nimet: nimet sofrası (bk. n-a-m)
takdim etmek: sunmak (bk. m-s̱-l)	ubûdiyet: Allah’a kulluk (bk. a-b-d)
ulvî: yüce	zelil: hor, hakir
zira: çünkü	âciz: güçsüz (bk. a-c-z)

[Anonim]

olarak hediyelerini kabul eden o padişah, o biçarenin o büyük ve küllî niyetini ve arzusunu ve o güzel ve yüksek itikad liyakatini, en büyük bir hediye gibi kabul eder.

Aynen öyle de, âciz bir abd, namazında “Ettahiyyâtü lillâh” der. Yani, “Bütün mahlûkatın hayatlarıyla Sana takdim ettikleri hediye-i ubûdiyetlerini, ben kendi hesabıma, umumunu Sana takdim ediyorum. Eğer elimden gelseydi, onlar kadar tahiyyeler Sana takdim edecektim. Hem Sen onlara, hem daha fazlasına lâyıksın.” İşte şu niyet ve itikad, pek geniş bir şükr-ü küllîdir.

Nebâtâtın tohumları ve çekirdekleri, onların niyetleridir. Meselâ, kavun, kalbinde, nüveler suretinde bin niyet eder ki, “Yâ Hâlıkım! Senin Esmâ-i Hüsnânın nakışlarını yerin birçok yerlerinde ilân etmek isterim.” Cenâb-ı Hak, gelecek şeylerin nasıl geleceklerini bildiği için, onların niyetlerini bilfiil ibadet gibi kabul eder. “Mü’minin niyeti amelinden hayırlıdır”1 şu sırra işaret eder.

Hem

سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ عَدَدَ خَلْقِكَ وَرِضَاۤءَ نَفْسِكَ وَزِنَةَ عَرْشِكَ وَمِدَادَ كَلِمَاتِكَ وَنُسَبِّحُكَ بِجَمِيعِ تَسْبِيحَاتِ اَنْبِيَاۤئِكَ وَاَوْلِيَاۤئِكَ وَمَلٰۤئِكَتِكَ 2

gibi hadsiz adetle tesbih etmenin hikmeti şu sırdan anlaşılır.

Hem nasıl bir zabit bütün neferâtının yekûn hizmetlerini kendi namına padişaha takdim eder. Öyle de, mahlûkata zabitlik eden ve hayvânat ve nebâtâta kumandanlık yapan ve mevcudat-ı arziyeye halifelik etmeye kabil olan ve kendi hususî âleminde kendini herkese vekil telâkki eden insan,
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ 3 der, bütün halkın ibadetlerini ve istiânelerini kendi namına Mâbûd-u Zülcelâle takdim eder.

[NOT]Dipnot-1 bk. el-Münâvî, Feyzü’l-Kadîr, 6:291.

Dipnot-2 “Mahlûkatının sayısınca, Zâtına lâyık şekilde, Arşının ağırlığınca ve kelimelerinin mürekkebi miktarınca hamdinle Seni her türlü noksandan tenzih ederiz.” (Müslim, Zikir: 79; Ebû Dâvud, Vitir: 24; Tirmizi, Daavât: 103; Nesâî, Sehv: 94; Müsned, 1:258, 353, 6:325, 430.)
Bütün peygamberlerinin, evliyalarının ve meleklerinin tesbihatlarıyla Seni kusurdan tenzih ederiz.

Dipnot-3 “Ancak Sana kulluk eder, ancak Senden yardım dileriz.” Fatiha Sûresi, 1:5.[/NOT]

Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan, şeref ve azamet sahibi yüce Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	Esmâ-i Hüsnâ: Allah’ın güzel isimleri (bk. s-m-v; e-l-h)
Hâlık: herşeyi yaratan Allah (bk. ḫ-l-ḳ)	Mâbûd-u Zülcelâl: sonsuz haşmet ve heybet sahibi ve herşeyin kendisine ibadet ettiği Allah (bk. a-b-d; ẕü; c-l-l)
abd: kul (bk. a-b-d)	amel: iş, fiil, davranış
bilfiil: fiilen, gerçekte (bk. f-a-l)	biçare: çaresiz
hadsiz: sayısız	halife: yeryüzünde Allah namına hareket eden insan (bk. ḫ-l-f)
hayvanât: hayvanlar (bk. ḥ-y-y)	hediye-i ubûdiyet: kulluk hediyesi (bk. a-b-d)
hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)	hususî: özel
istiâne: yardım dileme	itikad: inanç
kabil: kabiliyetli	küllî: büyük, kapsamlı (bk. k-l-l)
liyakat: layık olma	mahlûkat: yaratıklar (bk. ḫ-l-ḳ)
mevcudât-ı arziye: dünyadaki varlıklar (bk. v-c-d)	mü’min: inanan (bk. e-m-n)
nakış: işleme, dokuma (bk. n-ḳ-ş)	nam: ad
nebâtât: bitkiler	neferât: askerler, erler
nüve: çekirdek	suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)
tahiyye: selam, hediye (bk. ḥ-y-y)	takdim etmek: sunmak (bk. ḳ-d-m)
telâkki etmek: kabul etmek	tesbih: Allah’ı her türlü kusurdan yüce tutarak şanına layık ifadelerle anma (bk. s-b-ḥ)
umum: bütün	yekûn: bütün, toplam
zabit: subay	âciz: güçsüz (bk. a-c-z)
âlem: dünya (bk. a-l-m)	şükr-ü küllî: umumî ve kapsamlı bir şükür (bk. ş-k-r; k-l-l)

[Anonim]

Hem

سُبْحَانَكَ بِجَمِيعِ تَسْبِيحَاتِ جَمِيعِ مَخْلوُقَاتِكَ وَبِاَلْسِنَةِ جَمِيعِ مَصْنُوعَاتِكَ 1

der, bütün mevcudatı kendi hesabına söylettirir.

Hem 2 اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَاۤئِنَاتِ وَمُرَكَّبَاتِهَاder, herşey namına bir salâvat getirir. Çünkü herşey nur-u Ahmedî (a.s.m.) ile alâkadardır. İşte, tesbihatta, salâvatlarda hadsiz adetlerin hikmetini anla.
ÜÇÜNCÜ MEYVE: Ey nefis! Az bir ömürde hadsiz bir amel-i uhrevî istersen; ve herbir dakika-i ömrünü bir ömür kadar faideli görmek istersen; ve âdetini ibadete ve gafletini huzura kalb etmeyi seversen, Sünnet-i Seniyyeye ittibâ et. Çünkü, bir muamele-i şer’iyeye tatbik-i amel ettiğin vakit, bir nevi huzur veriyor, bir nevi ibadet oluyor, uhrevî çok meyveler veriyor.

Meselâ birşeyi satın aldın. İcab ve kabul-ü şer’îyi tatbik ettiğin dakikada, o âdi alışverişin bir ibadet hükmünü alır. O tahattur-u hükm-ü şer’î, bir tasavvur-u vahiy verir. O dahi, Şârii düşünmekle, bir teveccüh-ü İlâhî verir. O dahi bir huzur verir. Demek, Sünnet-i Seniyyeye tatbik-i amel etmekle, bu fâni ömür, bâki meyveler verecek bir hayat-ı ebediyeye medar olacak olan faideler elde edilir.

فَاٰمِنوُا بِاللهِ وَرَسُولِهِ النَّبِىِّ اْلاُمِّىِّ الَّذِى يُؤْمِنُ بِاللهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ 3

fermanını dinle. Şeriat ve Sünnet-i Seniyyenin ahkâmları içinde cilveleri intişar eden Esmâ-i Hüsnânın herbir isminin feyz-i tecellîsine bir mazhar-ı câmi’ olmaya çalış.

[NOT]Dipnot-1 Bütün mahlûkatının bütün tesbihatlarıyla ve bütün masnuatının lisanlarıyla Seni tesbih eder, kusurdan tenzih ederiz.

Dipnot-2 Allahım! Kâinatın zerreleri ve o zerrelerin mürekkebâtı adedince Muhammed’e rahmet et.

Dipnot-3 “Siz de Allah’a ve Resulüne iman edin ki, o ümmî peygamber de Allah’a ve Onun sözlerine iman etmiştir. Ve ona uyun-tâ ki doğru yolu bulmuş olasınız.” A’râf Sûresi, 7:158.[/NOT]

Esmâ-i Hüsnâ: Allah’ın güzel isimleri (bk. s-m-v; ḥ-s-n)	Sünnet-i Seniyye: Peygamberimizin söz, fiil ve hareketlerine dayanan yüce prensipler (bk. s-n-n)
ahkâm: hükümler (bk. ḥ-k-m)	amel-i uhrevî: âhirete ait iş (bk. e-ḫ-r)
bâki: sürekli, devamlı (bk. b-ḳ-y)	cilve: görünme, yansıma (bk. c-l-y)
dakika-i ömr: ömür dakikası	ferman: emir, buyruk
feyz-i tecellî: yansımadan doğan feyiz, bereket (bk. f-y-ḍ; c-l-y)	fâni: gelip geçici (bk. f-n-y)
gaflet: umursamazlık, âhiretten ve Allah’ın emir ve yasaklarından habersiz davranma (bk. ğ-f-l)	hadsiz: sayısız
hayat-ı ebediye: sonsuz hayat (bk. ḥ-y-y; e-b-d)	hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)
icab ve kabul-ü şer’î: şeriata göre “verdim” ve “aldım” ifadesi, ilkeleri (bk. c-v-b; ş-r-a)	intişar etme: yayılma
ittibâ etmek: tabi olmak, uymak	kalb etmek: dönüştürmek
mazhar-ı câmi’: kapsamlı bir görüntü yeri (bk. ẓ-h-r; c-m-a)	medar: vesile
mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)	muamele-i şer’iye: dinle ilgili davranış (bk. ş-r-a)
nefis: kişinin kendisi (bk. n-f-s)	nevi: tür, çeşit
nur-u Ahmedî: Peygamberimizin (a.s.m.) nuru (bk. n-v-r; ḥ-m-d)	salâvat: Peygamberimize edilen rahmet ve esenlik duası (bk. ṣ-l-v)
tahattur-u hükm-ü şer’î: dini hükmün hatırlanması (bk. ḥ-k-m; ş-r-a)	tasavvur-u vahiy: vahyi düşünme (bk. ṣ-v-r; v-ḥ-y)
tatbik etmek: uygulamak	tatbik-i amel: işin uygulanması, şeriat ve sünnete uyarlanması
tesbihat: Allah’ı her türlü kusurdan yüce tutarak şanına layık ifadelerle anma (bk. s-b-ḥ)	teveccüh-ü İlâhî: Allah’a yöneliş (bk. e-l-h)
uhrevî: âhirete ait (bk. e-ḫ-r)	âdet: her vakit yapılan iş, davranış
âdi: basit, sıradan	âlâkadar: alakalı, ilgili
Şâri: kanun koyucu, şeriatı gönderen Allah (bk. ş-r-a)	şeriat: İlahî kanun, İslâmiyet (bk. ş-r-a)

[Anonim]

DÖRDÜNCÜ MEYVE: Ey nefis! Ehl-i dünyaya, hususan ehl-i sefahete, hususan ehl-i küfre bakıp, surî ziynet ve aldatıcı gayr-ı meşru lezzetlerine aldanıp taklit etme. Çünkü sen onları taklit etsen, onlar gibi olamazsın. Pek çok sukut edeceksin. Hayvan dahi olamazsın. Çünkü senin başındaki akıl, meş’um bir âlet olur; senin başını daima dövecektir.

Meselâ, nasıl ki bir saray bulunsa, büyük bir dairesinde büyük bir elektrik lâmbası bulunur. O elektrikten teşa’ub etmiş ve onunla bağlı küçük küçük elektrikler, küçük menzillere taksim edilmiş. Şimdi, birisi o büyük elektrik lâmbasının düğmesini çevirip ziyayı kapatsa, bütün menziller derin bir karanlık içine ve bir vahşete düşer.

Ve başka sarayda, büyük elektrik lâmbasıyla merbut olmayan küçük elektrik lâmbaları, her menzilde bulunuyor. O saray sahibi büyük elektrik lâmbasının düğmesini çevirerek kapatsa, sair menzillerde ışıklar bulunabilir, onunla işini görebilir; hırsızlar istifade edemezler.

İşte, ey nefsim! Birinci saray, bir Müslümandır. Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm, onun kalbinde o büyük elektrik lâmbasıdır. Eğer onu unutsa, el’iyâzü billâh, kalbinden onu çıkarsa, hiçbir peygamberi daha kabul edemez. Belki hiçbir kemâlâtın yeri ruhunda kalamaz. Hattâ Rabbini de tanımaz. Mahiyetindeki bütün menziller ve lâtifeler karanlığa düşer. Ve kalbinde müthiş bir tahribat ve vahşet oluyor. Acaba bu tahribat ve vahşete mukabil hangi şeyi kazanıp ünsiyet edebilirsin? Hangi menfaati bulup, o tahribat zararını onunla tamir edersin?

Halbuki, ecnebiler o ikinci saraya benzerler ki, Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâmın nurunu kalblerinden çıkarsalar da, kendilerince bazı nurlar kalabilir—veya kalabilir zannederler. Onların mânevî kemâlât-ı ahlâkiyelerine medar olacak, Hazret-i Mûsâ ve İsâ Aleyhimesselâma bir nevi imanları ve Hâlıklarına bir çeşit itikatları kalabilir.

Ey nefs-i emmâre! Eğer desen, “Ben ecnebi değil, hayvan olmak isterim”; sana kaç defa söylemiştim, hayvan gibi olamazsın. Zira kafandaki akıl olduğu için, o akıl geçmiş elemleri ve gelecek korkuları tokatıyla senin yüzüne, gözüne, başına çarparak dövüyor. Bir lezzet içinde bin elem katıyor. Hayvan ise, elemsiz,

Aleyhimesselâm: Allah’ın selâmı onların üzerine olsun (bk. s-l-m)	Aleyhissalâtü Vesselâm: Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun (bk. ṣ-l-v; s-l-m)
Hazret-i Mûsâ: (bk. bilgiler)	Hazret-i İsâ: (bk. bilgiler)
Hâlık: herşeyi yaratan Allah (bk. ḫ-l-ḳ)	Rab: herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri veren, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulunduran Allah (bk. r-b-b)
ecnebi: yabancı	ehl-i dünya: dünyaya dalıp, âhireti düşünmeyenler
ehl-i küfür: kâfirler, inkârcılar (bk. k-f-r)	ehl-i sefahet: zevk, eğlence ve yasak şeylere düşkün olanlar
elem: acı, keder	el’iyâzü billâh: Allah korusun
gayr-i meşru: helâl olmayan, dine aykırı (bk. ş-r-a)	hususan: özellikle
istifade: yararlanma, faydalanma	itikat: inanç
kemâlât: mükemmellikler, üstün özellikler, faziletler (bk. k-m-l)	kemâlât-ı ahlâkiye: ahlâkî mükemmellikler, üstün özellikler (bk. k-m-l; ḫ-l-ḳ)
lâtife: insanın mânevî yapısındaki ince duygulardan herbiri (bk. l-ṭ-f)	mahiyet: yapı, esas, öz
medar: vesile, sebep	menzil: mekân, oda (bk. n-z-l)
merbut: bağlı	meş’um: kötü, uğursuz
mukabil: karşı	mânevi: mânâya ait (bk. a-n-y)
nefis: kişinin kendisi (bk. n-f-s)	nefs-i emmâre: insanı kötülüğe sevk eden içindeki duygu (bk. n-f-s)
nevi: tür, çeşit	sair: diğer
sukut etmek: alçalmak	surî: görünüşteki
tahribat: yıkılıp bozulmalar	taksim: kısımlara ayırma, paylaştırma
teşa’ub: şubelere ayrılma, bölünme	vahşet: ürküntü, yalnızlık
ziya: ışık	ziynet: süs (bk. z-y-n)
ünsiyet: dostluk, canayakınlık

[Anonim]

güzel bir lezzet alır, zevk eder. Öyle ise, evvelâ aklını çıkar, at, sonra hayvan ol. Hem 1 كَاْلاَنْعَامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ sille-i tedibini gör.

BEŞİNCİ MEYVE: Ey nefis! Mükerreren söylediğimiz gibi, insan, şecere-i hilkatin meyvesi olduğundan, meyve gibi en uzak ve en câmi’ ve umuma bakar ve umumun cihetü’l-vahdetini içinde saklar bir kalb çekirdeğini taşıyan ve yüzü kesrete, fenâya, dünyaya bakan bir mahlûktur. Ubûdiyet ise, onun yüzünü fenâdan bekàya, halktan Hakka, kesretten vahdete, müntehâdan mebdee çeviren bir hayt-ı vuslat, yahut mebde’ ve müntehâ ortasında bir nokta-i ittisaldir.

Nasıl ki, tohum olacak kıymettar bir meyve-i zîşuur, ağacın altındaki zîruhlara baksa, güzelliğine güvense, kendini onların ellerine atsa veya gaflet edip düşse, onların ellerine düşecek, parçalanacak, âdi birtek meyve gibi zayi olacak. Eğer o meyve, nokta-i istinadını bulsa, içindeki çekirdek bütün ağacın cihetü’l-vahdetini tutmakla beraber, ağacın bekàsına ve hakikatinin devamına vasıta olacağını düşünebilse, o vakit o tek meyve içinde birtek çekirdek, bir hakikat-i külliye-i daimeye, bir ömr-ü bâki içinde mazhar oluyor.

Öyle de, insan, eğer kesrete dalıp, kâinat içinde boğulup, dünyanın muhabbetiyle sersem olarak fânilerin tebessümlerine aldansa, onların kucaklarına atılsa, elbette nihayetsiz bir hasârete düşer. Hem fenâ, hem fâni, hem ademe düşer. Hem mânen kendini idam eder. Eğer lisan-ı Kur’ân’dan kalb kulağıyla iman derslerini işitip başını kaldırsa, vahdete müteveccih olsa, ubûdiyetin miracıyla arş-ı kemâlâta çıkabilir, bâki bir insan olur.

Ey nefsim! Madem hakikat böyledir. Ve madem millet-i İbrahimiyedensin (a.s.). İbrahimvâri 2 لاَ اُحِبُّ اْلاٰفِلِينَ de. Ve Mahbûb-u Bâkîye yüzünü çevir. Ve benim gibi şöyle ağla:HAŞİYE-1

[NOT]Dipnot-1 “Hayvanlar gibi, hattâ daha da aşağıdırlar.” A’râf Sûresi, 7:179.

Dipnot-2 “Ben batıp gidenleri sevmem.” En’âm Sûresi, 6:76.

Haşiye-1 Buradaki Farisî beyitler, On Yedinci Sözün İkinci Makamında yazılmakla burada yazılmamıştır.[/NOT]

Farisî: Farsça	Hak: varlığı hak olan ve her hakkın sahibi olan Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
Mahbûb-u Bâkî: sonsuz sevgili olan Allah (bk. ḥ-b-b; b-ḳ-y)	adem: yokluk
arş-ı kemâlât: mükemmellikler, faziletler arşı (bk. a-r-ş; k-m-l)	bekà: süreklilik, devamlılık (bk. b-ḳ-y)
bâki: sürekli, devamlı (bk. b-ḳ-y)	cihetü’l-vahdet: birlik ciheti (bk. v-ḥ-d)
câmi’: kapsamlı (bk. c-m-a)	fenâ: gelip geçicilik (bk. f-n-y)
fâni: gelip geçici, ölümlü (bk. f-n-y)	gaflet: dalgınlık, dikkatsizlik (bk. ğ-f-l)
hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hakikat-i külliye-i daime: devam eden büyük ve geniş hakikat (bk. ḥ-ḳ-ḳ; k-l-l)
hasaret: zarar, ziyan	hayt-ı vuslat: kavuşma bağı
haşiye: dipnot, açıklayıcı not	kesret: çokluk (bk. k-s̱-r)
kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)	lisan-ı Kur’ân: Kur’ân dili
mahlûk: yaratık (bk. ḫ-l-ḳ)	mazhar: sahip olma (bk. ẓ-h-r)
mebde’: başlangıç	meyve-i zîşuur: şuur sahibi, bilinçli meyve (bk. ẕî; ş-a-r)
millet-i İbrahimiye: İbrahim milleti, tevhid inancını benimseyenler	mirac: merdiven, yükseliş (bk. a-r-c)
muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)	mükerreren: tekrar tekrar
müntehâ: en son nokta	müteveccih olma: yönelme
nefis: kişinin kendisi (bk. n-f-s)	nihayetsiz: sonsuz
nokta-i istinad: dayanak noktası (bk. s-n-d)	nokta-i ittisal: bağlantı noktası
sille-i tedib: edeplendirme tokadı	ubûdiyet: kulluk (bk. a-b-d)
umum: genel	vahdet: birlik (bk. v-ḥ-d)
zayi olmak: kaybolup gitmek	zîruh: ruh sahibi (bk. ẕî; r-v-ḥ)
âdi: basit, sıradan	ömr-ü bâki: devamlı ömür (bk. b-ḳ-y)
İbrahimvâri: Hz. İbrahim gibi	şecere-i hilkat: yaratılış ağacı (bk. ḫ-l-ḳ)

[Yazar]

Yazılar