On Dördüncü Reşha

[Huseyni]

Mu’cize-i Kübradan birkaç katreyi tazammun eden

On Dördüncü Reşha
​

BİRİNCİ KATRE: Nübüvvet-i Ahmediyeyi (a.s.m.) ispat eden deliller ne tâdât ve ne tahdit edilemez. Ehl-i tahkik ve yüksek insanlarca, beyanları hakkında yapılan tasnifler pek çoktur. Acz ve kusurum ile Şuâat adlı eserimde o şemsin bazı şuâları beyan edildiği gibi, Lemeat adlı ikinci bir eserimde Kur’ân’ın i’câz dereceleri, kırka iblâğ edilmiştir. Ve o vücuh-u i’câzdan belâgat-i nazmiyeye ait bir vecih de İşârâtü’l-İ’câz nâm eserimde beyan edilmiştir. İştihası olanlara o üç kitabı tavsiye ediyorum.

İKİNCİ KATRE: Geçen derslerden anlaşıldığı üzere, Hâlık-ı Arz ve Semâvâtın, nev-i beşerin ıslâh ve terbiyesi için inzâl ettiği Kur’ân’ın pek çok vazife ve makamları vardır.

Evet, Kur’ân kâinatın bir tercüme-i ezeliyesidir. Ve kâinatın kendi lisanlarıyla okudukları âyât-ı tekviniyenin tercümanıdır. Ve şu kitab-ı âlemin tefsiri olduğu gibi, arz, semâvat sahifelerinde müstetir Esmâ-i Hüsnânın definelerini keşşaftır. Ve şu âlem-i şehadete âlem-i gaybdan bir lisandır. Ve âlem-i İslâmın güneşi olduğu gibi, âlem-i âhiretin de haritasıdır. Ve Cenâb-ı Hakkın zâtına, sıfâtına, esmâsına,

Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan sonsuz şeref ve yücelik sahibi Allah	Hâlık-ı Arz ve Semâvât: gökleri ve yeri yaratan Allah
Lemeat: parıltılar; 1921 yılında Telif edilen ve bazı Nur risalelerinin özetleri hükmünde olan bir eserdir, Sözler’in sonuna konulmuştur	Nübüvvet-i Ahmediye: Hz. Muhammed’in (a.s.m.) peygamberliği
acz: acizlik, güçsüzlük	arz: yer, dünya
belâgat-i nazmiye: dizilişe ait belâgat; şiirin düzgün, kusursuz, yerinde, hâlin ve makamın icabına göre söylenmesi	beyan: açıklama, izah
define: hazine	delil: kanıt
ehl-i tahkik: gerçeği araştıran ve delilleriyle bilen âlimler	eser: emek sonucu ortaya konan ürün
esmâ-i hüsnâ: Allah’ın güzel isimleri	iblâğ edilmek: belli bir seviyeye ulaştırılmak, çıkarılmak
inzâl etme: indirme, Peygambere (a.s.m.) gönderme	ispat: kanıt göstererek birşeyin gerçek yönünü ortaya çıkarma
iştah: istek, arzu	i’câz: mu’cize oluş, bir benzerini yapmakta başkalarını aciz bırakma
katre: damla	keşşaf: bilinmeyen bir şeyi keşeden, buluş yapan, ortaya çıkaran
kitab-ı âlem: âlem kitabı, kâinat	kâinat: evren
lisan: dil	makam: derece
mûcize-i kübra: büyük mu’cize; burada Kur’ân kastedilmektedir	müstetir: gizli, örtülü
nev-i beşer: insanlar, insanlık türü	nâm: ad, isim
reşha: sızıntı, damla	semâvat: gökler
sıfât: nitelikler, özellikler	tahdit: sınırlama
tasnif: sınıflandırma, ayırma	tavsiye etmek: bir şeyin yapılmasını veya yapılmamasını öğütlemek
tazammun etmek: içermek, içine almak	tefsir: açıklama, yorum
terbiye: belli bir amaca erişecek şekilde geliştirme, olgunlaştırma	tercüman: çeviren, çevirici
tercüme-i ezeliye: ezelden gelen tercüme	tâdât: sayma
vecih: yön, taraf	vücuh-u i’câz: mu’cizelik yönleri
zât: bir kimsenin kendisi	âlem-i gayb: gayb âlemi, görünmeyen âlem
âlem-i âhiret: âhiret âlemi, öteki dünya	âlem-i İslâm: İslâm dünyası
âlem-i şehadet: görünen âlem	âyât-ı tekviniye: yaratılışa ait âyetler, deliller
İşârâtü’l-İ’câz: Kur’ân’ın mu’cizeliğine dair Üstad Bediüzzaman’ın yazdığı bir tefsir	ıslâh: düzeltme, iyileştirme
Şuâat: ışınlar, ışık hüzmeleri; Hz. Muhammed’in (a.s.m.) peygamberliğinin isbatına dair bir eser olup, 1921 yılında Üstad Said Nursî tarafından telif edilmiştir	şems: güneş
şuâ: ışın, güçlü ışık huzmesi

 

[Huseyni]

Cevap: On Dördüncü Reşha - Sayfa: 299


şuûnatına bir burhan ve bir tercümandır. Ve keza, nev-i beşerin şeriat kitabı, hikmet kitabı, dua kitabı, dâvet kitabı, ibadet kitabı, emir kitabı, zikir kitabı, fikir kitabı olmakla, zahiren bir kitap şeklinde ise de, ihtiva ettiği fünun ve ulûm cihetiyle binlerce kitap hükmündedir.

ÜÇÜNCÜ KATRE: Tekrarat-ı Kur’âniyedeki i’câzın bir lem’asını beyan zımnında altı noktadan ibarettir.

Birinci nokta: Kur’ân bir zikir kitabı, bir dua kitabı, bir dâvet kitabı olduğuna nazaran, sûrelerinde vukua gelen tekrar, belâgatça ayn-ı isabet ve ayn-ı hikmettir. Çünkü, zikir ve duadan maksat sevaptır ve merhamet-i İlâhiyeyi celb etmektir. Malûmdur ki, bu gibi hususlarda fazlasıyla tekrar lâzımdır ki, o nisbette sevap kazanılsın ve merhamet celb edilsin. Hem de zikrin tekrarı kalbi tenvir eder. Duanın tekrarı bir takrirdir. Dâvet dahi, tekrarı nisbetinde tesiri, tekidi vardır.

İkinci nokta: Kur’ân bütün beşerin tabakatına hitap ve deva olduğu için, zeki-gabî, takî-şakî, zâhid-gayr-ı zâhid, bütün insan tabakaları şu hitab-ı İlâhiyeye mazhar ve bu eczâhane-i Rahmâniyeden ilâç almaya hakları vardır. Halbuki, Kur’ân’ı tamamen ve daima okumak herkese müyesser değildir. Bunun için, lüzumlu olan maksatlar, hüccetler bilhassa uzun sûrelerde tekrar edilmiştir ki, herbir sûre hemen hemen bir küçük Kur’ân hükmünde olsun ki, herkes suhuletle istediği vakit istediği sûreyi okumakla tam Kur’ân’ın sevabını kazanabilsin. Evet, 1 وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْاٰنَ لِلذِّكْرِ olan âyet-i kerime bu hakikatı ispat ediyor.

Not

Dipnot-1 “And olsun ki düşünülmesi, anlaşılması ve ezberlenmesi için Biz Kur’ân’ı kolaylaştırdık.” Kamer Sûresi, 54:32.

ayn-ı hikmet: hikmetin kendisi	ayn-ı isabet: tam isabet, tam yerinde
belâgat: sözün düzgün, kusursuz, yerinde, hâlin ve makamın icabına göre söylenmesi	beyan: açıklama, izah
beşer: insan	bilhassa: özellikle
burhan: güçlü delil	celb etmek: çekmek
cihet: yön	devâ: ilâç, çare
dâvet: çağırma, çağrı	eczâhane-i Rahmâniye: Rahmân’ın eczanesi “Kur’ân müminler için rahmet ve şifadır”
esmâ: isimler	fünun: fenler, bilimler
gabî: anlayışı kıt, zekâsı az	gayr-ı zâhid: dünyanın zevk ve süslerine dalan ve kulluk görevini ihmal eden
hakikat: her bir şeyin aslı, gerçek	hikmet: ilim, irfan; her şeyin asıl gayesini ve faydasını gösteren ilim
hitap: konuşma	hitâb-ı İlâhiye: Allah’ın sözü, konuşması
husus: konu, madde	hüccet: kanıt, delil
hükmünde: birşeyle aynı hükmü taşımak	ibaret: meydana gelen, oluşan
ihtiva etmek: içermek	i’câz: mu’cize oluş, bir benzerini yapmakta başkalarını aciz bırakma
katre: damla	keza: bunun gibi
lem’a: parıltı	lâzım: gerekli
lüzûm: gerek, ihtiyaç	malûm: bilinen, belli
mazhar: erişme, nail olma; ayna	merhamet: şefkat, rahmet
merhamet-i İlâhiye: Allah’ın merhameti, rahmeti	müyesser: kolaylaştırılmış, kolay gelen nasip
nazaran: bakarak, –göre	nev-i beşer: insanlar, insanlık türü
nisbet: kıyas, oran	suhulet: kolaylık
sûre: Kur’ân-ı Kerimin ayrıldığı 114 bölümden her biri	tabakat: tabakalar
takrir: yerleştirme, sağlamlaştırma	takî: Allah’tan korkan, emir ve yasaklarını gözeten
tekid: vurgu, sağlamlaştırma, kuvvetlendirme	tekrarat-ı Kur’âniye: Kur’ân’daki tekrarlar; Kur’ân’da tekrar edilen bazı kıssa ve âyetler
tenvir etmek: aydınlatmak, nurlandırmak	ulûm: ilimler
vukua gelme: gerçekleşme	zahiren: dış görünüş itibariyle
zikir: Allah’ı anma	zâhid: dünya zevklerinden ve süslerinden uzak durup ibadet ve takvâ içinde yaşayan
zımnında: içinde	âyet-i kerime: Kur’ân’ın herbir cümlesi
şakî: haydut, yol kesici; mutsuz, günahkâr	şeriat: Allah tarafından bildirilen hükümlerin hepsi
şuûnat: Cenâb-ı Hakkın yüce sıfatlarının mahiyetlerinde bulunan ve onları tecelliye sevk eden Zâtına ait mukaddes nitelikler, özellikler

 

[Huseyni]

Cevap: On Dördüncü Reşha - Sayfa: 300


Üçüncü nokta: Cismanî ihtiyaçlar vakitlerin ihtilâflarıyla tebeddül eder, noksan ve fazlalaşır. Meselâ, havaya olan ihtiyaç her anda var. Suya olan ihtiyaç, midenin harareti zamanlarında olur. Gıdaya olan hâcet, her günde olur. Ziyaya olan ihtiyaç, alelekser haftada bir defa lâzımdır. Ve hâkezâ...

Kezalik mânevî ihtiyaçlar da vakitleri muhtelif ve mütefavittir. Her anda Allah kelimesine ihtiyaç vardır. Her vakit Besmeleye, her saatte Lâ ilâhe illallâh’a ihtiyaç vardır. Ve hâkezâ...

Binaenaleyh, âyetlerin, kelimelerin tekrarı, ihtiyaçların tekrarından ileri geliyor. Ve keza, o gibi hükümlere olan ihtiyacın şiddetine işarettir.

Dördüncü nokta: Bilirsiniz ki, Kur’ân bu metin din-i azîmin esasatını ve İslâmiyetin erkânını tesis ettiği gibi, içtimâat-ı beşeriyeyi tebdil eden bir kitaptır. Mâlumdur ki, müessis olan zât, vaz ettiği esasları güzelce yerleştirmek için tekrarlara çok ihtiyacı olur. Evet, tekrar edilen şey sabit kalır, takarrur eder, unutulmaz.

Ve keza, Kur’ân beşerin muhtelif tabakalarından kalî veya hâli yapılan suallere lâzım olan cevapları veren umumî bir mürşîd-i mûcîbdir. Malûm ya, sual tekerrür ederse cevap da tekerrür eder.

Beşinci nokta: Bilirsiniz ki, Kur’ân pek büyük meselelerden bahseder. Ve kalbleri iman ve tasdike dâvet eder. Ve çok ince hakikatlerden bahis açar. Akılları, mârifete, dikkate tahrik eder. Binaenaleyh o mesâilin, o ince hakaikin, kalblerde, efkârda tesbit ve takriri için suver-i muhtelifede türlü türlü üslûplarla tekrara ihtiyaç vardır.

Altıncı nokta: Bilirsiniz ki, her âyet için bir zahir var, bir bâtın var; bir had var, bir muttala’ var. Ve herbir kıssa için çok vecihler, hükümler, faideler, maksatlar vardır. Binaenaleyh, muayyen bir âyet her yerde öbür münasip bir vecih için, bir faide için zikredilebilir. Bu itibarla, zahiren tekrar görünse bile hakikatte tekrar değildir.

Lâ ilâhe illallâh: Allah’tan başka ilâh yoktur	alelekser: çoğunlukla, genellikle
bahsetmek: bir konu üzerinde söz söylemek, konuşmak	besmele: Bismillahirrahmanirrahim’in kısaltılmış ifadesi
beşer: insanoğlu	binaenaleyh: bundan dolayı
bâtın: görünmeyen taraf	cismanî: bedenle ilgili
din-i azîm: büyük din	efkâr: fikirler
erkân: rükünler, esaslar	esas: temel
esasat: esaslar, prensipler	had: sınır, kapsam
hakaik: hakikatler, gerçekler	hakikat: gerçek
hararet: ısı, sıcaklık	hâcet: ihtiyaç
hâkezâ: böylece, bunun gibi	hâlî: hâl ile
hüküm: karar	ihtilâf: farklı farklı olma
itibarla: özellikle	içtimaat-ı beşeriye: insanlığın toplum hayatı
keza: bunun gibi	kezâlik: bunun gibi, böylece
kâlî: sözle	kıssa: ibretli hikâye
malûm: bilinen, belli	mesâil: meseleler
metin: sağlam, kuvvetli	muayyen: belirlenmiş, kararlaştırılmış
muhtelif: çeşitli	muttala’: anlam çerçevesi
mânevi: mânâya ait, maddî olmayan	mârifet: Allah’ı tanıma, bilme
müessis: tesis edici, kurucu	münasip: uygun
mürşid-i mucîb: sorulara cevap verip irşad eden, aydınlatıcı cevap veren	mütefavit: çeşitli, farklı farklı
sual: soru	suver-i muhtelife: çeşitli sûreler
tahrik etmek: harekete geçirmek	takarrur etmek: karar kılmak, sağlamca yerleşmek
takrir: yerleştirme, sağlamlaştırma	tebdil etmek: değiştirmek
tebeddül etmek: değişmek	tekerrür etme: tekrarlanma
tesbit: sağlam şekilde yerleştirme	tesis etmek: kurmak
umumî: genel	vaz etmek: koymak
vecih: yön, taraf	zahir: açık, görünen
zahiren: dış görünüş itibariyle	zikredilmek: anılmak, belirtilmek
ziya: ışık	zât: kişi, kimse
âyet: Kur’ân’ın her bir cümlesi	üslûp: ifade ve söyleşi tarzı

 

[Huseyni]

Cevap: On Dördüncü Reşha - Sayfa: 301


DÖRDÜNCÜ KATRE: Kur’ân’ın felsefî mesâil-i kevniyenin bir kısmında ihmal ile, bir kısmında ipham ile, öteki kısmında icmal ile işaret ettiği derece-i i’câzı altı nükte zımnında izah ediyoruz.

Birinci nükte:

S: Niçin Kur’ân da hikmet ve felsefe gibi kâinattan bahsetmiyor?

C: Felsefe hakikattan udûl etmiş, kâinata mânâ-yı ismiyle bakarak, kâinatı kâinat hesabına istihdam ediyor. Kur’ân ise, Haktan hak ile nâzil olmuş, hakikate gidiyor. Mevcudata mânâ-yı harfiyle bakarak Hâlıkının hesabına istihdam ediyor.

S: Ulvî ve süflî ecramın mahiyetleri, şekilleri, hareketleri hakkında fennin verdiği beyanat gibi beyan lâzımken müphem bırakılmıştır.

C: Bu gibi meselelerde ipham daha mühimdir. Ve icmal daha cemîl ve güzeldir. Çünkü, Kur’ân, istitradî ve tebeî olarak; Cenâb-ı Hakkın zâtına, sıfâtına istidlâl için kâinattan bahsediyor. İstidlâlin birinci şartı, delilin neticeden daha zahir ve malûm olması lâzımdır. Eğer fencilerin iştihası gibi “Şemsin sükûnuna, arzın hareketine bakmakla Allah’ın azametini anlayınız” demiş olsaydı, delil müddeadan daha hafî olurdu. Ve insanların ekserisi, ekser zamanlarda fehmedemediklerinden inkâra zehab ederlerdi. Halbuki, irşad ve hidayet zamanlarında cumhurun derece-i fehimleri nazara alınarak ona göre söz söylemek icab eder. Maahaza, ekseriyete yapılan mürâattan, ekalliyette kalanın mahrumiyeti neş’et etmez. Çünkü onlar da istifade ediyorlar. Amma mesele mâkûse olursa, ekseriyet mahrum kalır, istifade edemez. Çünkü fehimleri kasırdır.

Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan sonsuz şeref ve yücelik sahibi Allah	Hakk: doğru, gerçek. Cenâb-ı Allah’ın ismi
Hâlık: herşeyi yaratan Allah	arz: yer, dünya
azamet: büyüklük, yücelik	bahsetmek: bir konu üzerinde söz söylemek, konuşmak
beyan: açıklama, izah	beyanat: açıklamalar, izahlar
cemil: güzel	cumhur: çoğunluk
delil: kanıt	derece-i fehim: anlayış derecesi
derece-i i’câz: mu’cizelik derecesi	ecram: gök cisimleri
ekalliyet: azınlık	ekser: çoğunluk
ekseriyet: çoğunluk	fehim: anlayış, kavrayış
fehmetmek: anlamak	felsefî: felsefeyle ilgili, felsefeye ait
fen: bilim	fenci: bilimle uğraşan
hafî: gizli	hakikat: asıl, gerçek
hidayet: doğru ve hak olan yol, İslâmiyet	hikmet: eşyanın faydalarını gösteren ilim
icab: gerektirme, lüzum	icmal: özet
ihmal: önemsememe, terk etme	inkâr: reddetme, kabul etmeme
ipham: gizleme, üstü kapalı bırakma	irşad: doğru yolu gösterme, uyarma
istidlâl: delil getirme, akıl yürütme	istihdam etmek: çalıştırmak, kullanmak
istitradî: asıl konunun dışında söz gelişi anlatılan başka bir konu	kasır: eksik, noksan
katre: damla	kâinat: evren
maahaza: bununla beraber, bununla birlikte	mahiyet: bir şeyin aslı, öz nitelik, özellik
mahrum: yoksun	mahrumiyet: yoksun kalma
malûm: bilinen, belli	mesâil-i kevniye: yaratılışla ilgili meseleler
mevcudat: var edilenler, varlıklar	mâkûse: ters
mânâ-yı harfî: harf gibi; birşeyin kendisini değil de san’atkârını, ustasını, sahibini bildirip tanıtan mânâsı	mânâ-yı ismî: isim gibi; bir şeyin bizzat kendisine bakan ve kendisini tanıtan mânâsı
müddeâ: iddia edilen şey	müphem: kapalı
mürâât: gözetme, koruma	nazara almak: göz önünde bulundurmak
neş’et etmek: çıkmak, yetişmek	nâzil olmak: inmek
nükte: ince anlam	süflî: alçak, küçük
sükûn: hareketsiz durma, sabit olma	sıfât: nitelikler, özellikler
tebeî: başka birşeye tabi olan, ikinci derecede	udûl: ayrılma, yoldan çıkma, sapma, vazgeçme
ulvî: yüksek, büyük	zahir: açık, görünen
zehab: yanlış düşünce, zihnen bir yola sapmak	zât: kendi
zımn: iç	şems: güneş

 

[Huseyni]

Cevap: On Dördüncü Reşha - Sayfa: 302


Ve saniyen: Belâgat-ı irşadiyenin şe’nindendir ki, avâmın nazarına, âmmenin hissine, cumhurun fehmine göre hareket yapılsın ki, nazarları tevahhuş, fikirleri kabulden imtinâ etmesin. Binaenaleyh, cumhura olan hitabın en beliği, zahir, basit, sehl olmasıdır ki âciz olmasınlar. Muhtasar olsun ki melûl olmasınlar. Mücmel olsun ki, lüzumlu olmayan tafsilden nefret etmesinler.

Ve salisen: Kur’ân mevcudatın ahvalinden ancak Hâlıkları için bahseder. Mevcudatın zâtlarına ait değildir. Bu itibarla, Kur’ân’ca en mühim, kâinatın Hâlıka nâzır olan ahvalidir. Fen ise, Hâlıkı işe katmıyor, kâinatın ahvalinden bizâtihâ bahsediyor. Ve keza, Kur’ân bütün insanlara hitap eder. Ve ekseriyetin fehmini mürâat eder ki, tahkikî bir mârifet sahibi olsunlar. Fen ise, yalnız fencilerle konuşur, avâmı nazara almıyor; avâm taklitte kalıyor. Bu itibarla, fennin tafsilâtını ihmal veya ipham, maslahat-ı âmme ve menfaat-i umumiyeye nazaran, ayn‑ı isabet ve ayn-ı hikmettir.

Ve rabian: Kur’ân bütün zamanları tenvir ve bütün insanları irşad eden bir kitaptır. Bu itibarla, irşadın belâgatı icabınca, ekseriyeti, nazarlarında bedihî olan meselelere karşı mükâbereye, mugalâtaya ika ve icbar etmemek lâzımdır. Ve onlarca mahsus, meşhud, mâruf olan birşeyi lüzumsuz yerde tağyir etmemek lâzımdır. Ve keza, vazife-i asliyece ekseriyete lâzım olmayan şeyin ihmal veya icmâli lâzımdır. Mesele, şemsin zâtından, mâhiyetinden bahsetmek değildir. Ancak, âlemi tenvir etmekle hilkatin nizam merkezi ve âleme mihver olması gibi harika şeyleri ihtiva eden vazifesinden bahsetmekle, Hâlıkın azamet-i kudretini efkâr-ı âmmeye ibraz etmektir.

Hâlık: herşeyi yaratan Allah	ahval: haller
avâm: halk tabakası, sıradan insanlar	ayn-ı hikmet: hikmetin kendisi
ayn-ı isabet: doğruluğun kendisi	azamet-i kudret: Allah’ın kudretinin büyüklüğü
bedihî: açık, aşikâr	beliğ: maksada en uygun olan
belâgat: sözün düzgün, kusursuz, hâlin ve makamın icabına göre söylenmesi	belâgât-ı irşadiye: doğru yolu göstermek için sözün muhataba ve amaca uygun olarak söylenmesi
binaenaleyh: bundan dolayı	bizâtihâ: kendileri için
cumhur: çoğunluk	efkâr-ı âmme: halkın fikir ve düşünceleri, kamuoyu
ekseriyet: çoğunluk	fehim: anlayış, kavrayış
fen: bilim	fenci: bilimle uğraşan, bilim adamı
hilkat: yaratılış	hitab: konuşma
hitap etmek: konuşmak	ibraz etmek: göstermek
icab: gerektirme, lüzum	icbar: zorlama
icmâl: özet, kısaltılmış	ihmal: önemsememe, göz ardı etme
ihtiva etmek: içermek	ika: düşürme
imtinâ: çekinme, yapmama	ipham: gizleme, üstü kapalı bırakma
irşad: doğru yolu gösterme	itibar: özellik
itibarla: özellikle	keza: bunun gibi
kâinat: evren	lâzım: gerekli
maslahat-ı âmme: herkesin faydası	melûl: usanmış
menfaat-i umumiye: herkesin yararı, umumun menfaati	mevcudat: var edilenler, varlıklar
meşhud: görünen, bilinen	mihver: eksen, yörünge
mugalâta: demagoji; aldatmak maksadıyla yanlış sözler söyleme	muhtasar: kısa, özet
mâhiyet: öz nitelik, özellik	mârifet: Allah’ı tanıma, bilme
mâruf: bilinen, tanınmış, belli, meşhur	mücmel: kısa, kısaca
mükâbere: büyüklük taslayarak bile bile doğruyu kabul etmeme, inkâr etme	mürâat etmek: gözetmek
nazar: bakış, bakış açısı, düşünce	nazara almak: göz önünde bulundurmak
nazaran: bakarak, –göre	nizam: düzen
nâzır: bakan	rabian: dördüncü olarak
salisen: üçüncü olarak	saniyen: ikinci olarak
sehl: kolay	tafsil: ayrıntı
tafsilât: ayrıntılar	tahkikî: delillerle doğrulanmış, araştırmaya dayanan şekilde
taklit: hakikatini araştırmadan kabul etme	tağyir: değiştirme
tenvir: aydınlatma	tenvir etmek: aydınlatmak, ışıklandırmak
tevahhuş: korkma, ürküntü	vazife-i asliye: asıl görev
zahir: açık, görünen	âciz: güçsüz, elinden bir şey gelmeyen
âlem: dünya, evren	âmme: umum
şems: güneş	şe’n: bir şeye ait ve lâyık olan şey; belirleyici nitelik

 

[Huseyni]

Cevap: On Dördüncü Reşha - Sayfa: 303


İkinci nükte:

1 وَجَعَلْنَا الشَّمْسَ سِرَاجًا

S: Niçin şems sirac ile tavsif edilmiştir? Halbuki ehl-i fence şems arza tâbi değildir ki ona sirac olsun. Belki arz ile seyyarat kendisine tâbi olan bir merkezdir.

C: Sirac tâbiri şöyle bir tasvire işarettir ki: Âlem bir saray gibidir. Mevcudatı, o sarayın müştemilâtı, tezyinatı makamında olduğu gibi, şems de, o saray halkını tenvir eden İlâhî bir lüküstür. Ve keza, sirac tâbiri, Cenâb-ı Hakkın rububiyetinden doğan vüs’at-i rahmetine ve o rahmet içinde derece-i in’am ve ihsanına bir ihtar ve azamet-i saltanatı içinde vahdaniyetine bir ilândır ki, müşriklerin mâbud ittihaz ettikleri kocaman şems, âlem sarayında lüküs vazifesiyle muvazzaf, musahhar bir memur ve bir hizmetkârdır. Malûmdur ki, lâmba hizmetini gören câmid birşeyin ibadete, yani mâbud olmaya hiç liyakati var mıdır?

Üçüncü nükte: Kur’ân’ın takip ettiği makasıd-ı esasiye ve anâsır-ı asliye, ubudiyetle tevhid, risalet, haşir, adalet olmak üzere dörttür. Diğer bahsettiği meseleler ancak bu maksatlara vesilelerdir. Bu itibarla, vesilelerde yapılacak tafsilât, ol babdaki kavâide muhaliftir. Çünkü mâlâyaniyle iştigal, maksadı geri bırakıyor. Bunun içindir ki, bazı mesâil-i kevniyede Kur’ân-ı Mu’cizü’l-Beyan ihmal veya ipham veya icmal yapmıştır. Ve keza, Kur’ân’ın muhataplarından kısm-ı ekseri avâmdır. Avâm sınıfının hakaik-i İlâhiyenin ince ve müşkül kısmına fehimleri

Not

Dipnot-1 “Güneşi de bir lamba yaptık.” Nuh Sûresi, 71:16.

Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan sonsuz şeref ve yücelik sahibi Allah	Kur’ân-ı Mucizü’l Beyan: açıklaması ve ifadesi mu’cize olan Kur’ân
adalet: hak sahibine hakkını verme, haksızı terbiye etme ve cezalandırma	anâsır-ı asliye: temel unsurlar, ana maddeler
arz: yer, dünya	avâm: halk tabakası, sıradan insanlar
azamet-i saltanat: egemenliğin büyüklüğü	bâb: bölüm, kısım
câmid: cansız, katı	derece-i in’am: nimetlendirme derecesi
ehl-i fen: bilim adamları	fehim: anlayış, kavrayış
hakaik-i İlâhiye: Allah’ın zât ve sıfatlarına ait gerçekler	haşir: insanın öldükten sonra tekrar âhirette diriltilerek Allah’ın huzurunda toplanması
hizmetkâr: hizmetçi	icmal: özet; özetleme
ihmal: önemsememe, terketme	ihsan: bağış, ikram, lütuf
ihtar: hatırlatma, ikaz	ilân: duyuru
ipham: gizleme	itibar: özellik
ittihaz etmek: edinmek, kabullenmek	iştigal: meşgul olma, uğraşma
kavâid: kurallar	keza: bunun gibi
kısm-ı ekser: büyük kısım	liyakat: lâyık olma
makam: derece, yer	makasıd-ı esasiye: esas maksatlar, asıl gayeler
malûm: bilinen, belli	mesâil-i kevniye: kâinatla, yaratılışla ilgili meseleler
mevcudat: var edilenler, varlıklar	muhalif: aykırı, zıt
muhatap: kendisiyle konuşulan	musahhar: boyun eğen, emre uyan
muvazzaf: vazifeli	mâbud: kendisine ibadet edilen, tapılan
mâlâyani: faydasız, mânâsız, boş	müşkül: anlaşılması zor
müşrik: Allah’a ortak koşan	müştemilât: içindekiler
nükte: ince anlam	rahmet: şefkat ve merhamet
risalet: peygamberlik, nübüvvet	rububiyet: Rablık; herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması
seyyarat: gezegenler	sirac: kandil, lâmba
tafsilât: ayrıntı	tasvir: anlatmak, ifade etmek
tavsif: nitelendirme	tenvir: aydınlatma
tevhid: birleme; her şeyi bir olan Allah’a verme, ona ait kılma	tezyinat: süslemeler
tâbi: bağlı, uyan	tâbir: ifade, adlandırma
ubudiyet: kulluk	vahdâniyet: Allah’ın benzersiz ve bir oluşu ve ortağının bulunmayışı
vesile: aracı, vasıta	vüs’at-i rahmet: rahmetin genişliği, bolluğu
âlem: dünya, evren	İlâhî: Allah tarafından olan
şems: güneş

 

[Huseyni]

Cevap: On Dördüncü Reşha - Sayfa: 304


kàdir değildir. Ancak, temsil ve icmallerle fehimlerine yakınlaştırmak lâzımdır. Bunun içindir ki, Kur’ân, kesretle temsilleri zikrediyor. Ve istikbalde keşfedilecek bazı mesâilde de icmal yapıyor.

Dördüncü nükte: Bu nükte mütercim tarafından tayyedilmiştir.

Beşinci nükte: Müellif-i muhteremi tarafından tayyedilmiştir.

ALTINCI KATRE: Kur’ân başka kelâmlar ile mukayese edilmez. Aralarında münasebet yoktur. Evet, kelâmın ulviyetine, kuvvetine, hüsnüne, cemâline kuvvet veren mütekellim, muhatap, maksat, makam olmak üzere dört şeydir. Ediplerin zannettikleri gibi yalnız makam değildir. Demek, bir kelâmın derece-i kuvvetini anlamak istediğin zaman, fâiline, muhatabına, gayesine, mevzuuna bak. Bunların dereceleri nisbetinde kelâmın derecesi anlaşılır.

Evet, meselâ, o kelâm emir veya nehiy olursa, irade ve kudreti tazammun, ettiğinden, derecesine göre tezâuf ediyor. Meselâ, Kur’ân’ın 1 يَاۤ اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَكِ وَيَا سَمَاۤءُ اَقْلِعِى âyetiyle, semâ ve arza verdiği emrin tazammun ettiği yüksek ve kat’î irade ve kudret ile derhal semâî sehab çekilir, arz da suyunu yutar.

Ve keza, arz ve semâya

2 اِئْتِيَا طَوْعًا اَوْ كَرْهًا âyetiyle verilen emri itaatle kabul etmelerinden, o emirdeki irade ve kudretin derece-i kuvveti ve dolayısıyla kelâmın derece-i ulviyeti tebarüz eder. Fakat, insanların câmidâta verdikleri emirler, mütekellimîndeki irade ve kudretin zaafiyeti nisbetinde ruhsuz, hayalî hezeyanlardan farkları yoktur.

İ’lem eyyühe’l-aziz: Cenâb-ı Hakk’ın “A’lem, Ekber, Erham, Ahsen” gibi esmâ ve sıfat ve ef’alinde kullanılan ism-i tafdil tevhide naks değildir. Çünkü

Not

Dipnot-1 “Ey yer, suyunu yut. Ey gök, suyunu kes.” Hûd Sûresi, 11:44.
Dipnot-2 “Ey yeryüzü ve gökyüzü! İsteseniz de, istemeseniz de, ikiniz birden emrime uyun.” Fussilet Sûresi, 41:11.

Ahsen: en güzel, Allah	A’lem: en iyi bilen, Allah
Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan sonsuz şeref ve yücelik sahibi Allah	Ekber: en büyük, Allah
Erham: en merhametli, Allah	arz: yer, dünya
cemal: güzellik	câmidât: cansız varlıklar
derece-i kuvvet: güç derecesi	derece-i ulviyet: yücelik derecesi
edip: edebiyatçı, yazar	ef’al: fiiller
emir: buyruk	esmâ: isimler, Allah’ın isimleri
fehim: anlayış, kavrayış	fâil: bir işi yapan; fiilin sahibi
gaye: amaç	hayalî: hayale dayalı
hezeyan: boş söz, saçmalama	hüsün: güzellik
icmal: özet; özetleme	irade: dileme, istek
ism-i tafdil: “en üstün, daha üstün, daha iyi” gibi karşılaştırma ve üstünlük ifâde eden sözler	istikbal: gelecek
i’lem eyyühe’l-aziz: ey aziz kardeşim bil ki!	kadir: gücü yeten
kelâm: söz	kesret: çokluk
keşfetmek: açığa çıkarmak, bulmak	kudret: güç ve iktidar
lâzım: gerekli	makam: konum
mesâil: meseleler	muhatap: kendisi ile konuşulan, hitap edilen
mukayese: kıyaslama	müellif-i muhterem: saygıdeğer yazar
münasebet: bağlantı, bağ	mütekellim: konuşan
mütekellimîn: konuşanlar, söyleyenler	mütercim: tercüme eden, bir dilden bir diğerine çeviren
naks: eksiklik, noksanlık	nehiy: yasak
nisbet: kıyas, oran	nükte: ince anlam
sehab: bulut	semâ: gök, gökyüzü
semâî: gökle ilgili, gökyüzüne ait	tayyedilmek: atlanmak
tazammun: kapsama, içine alma	tazammun etmek: içermek, içine almak
tebarüz: belli olma, görünme	temsil: benzetme, örnek
tevhid: birleme; her şeyin bir olan Allah’a verilmesi, Ona ait kılınması	tezâuf: katlanarak artmak
ulviyet: yücelik	zaafiyet: zayıflık, güçsüzlük
zikretmek: anlatmak, belirtmek	âyet: Kur’ân’ın her bir cümlesi

 

[Huseyni]

Cevap: On Dördüncü Reşha - Sayfa: 305


maksat, bizzat ve hakikî bir mevsufu gayr-ı hakikî veya aklî bir imkânla veya vehmî bir mevsufa tafdil etmektir.

Ve keza, izzet-i İlâhiyeye de münâfi değildir. Çünkü, maksat, sıfât ve ef’âl-i İlâhîye ile mahlûkatın sıfât ve ef’âli arasında bir muvazene yapmak değildir. Yani, ikisini bir seviyede tuttuktan sonra, bunu ona tafdil etmek değildir ki, sıfât-ı İlâhiyeye bir naks olsun.

Evet, masnuattaki kemâlât, Cenâb-ı Hakkın kemâlinden in’ikâs eden bir gölge olduğuna nazaran, masnuat, sıfât-ı İlâhiye ile muvazene hakkına malik değildir.

​

Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan sonsuz şeref ve yücelik sahibi Allah	aklî: akılla ilgili, akla uygun
bizzat: doğrudan	ef’âl: fiiler
ef’âl-i İlâhîye: İlâhî fiiller	gayr-ı hakikî: gerçek olmayan
hak: doğru, gerçek	hakikî: asıl, gerçek
imkân: mümkün olma, olabilirlik	in’ikâs etmek: yansımak
izzet-i İlâhiye: Allah’ın her şeyden üstün ve yüce olması	kemâl: mükemmellik
kemâlât: mükemmellikler, üstün değerler	keza: bunun gibi
mahlûkat: yaratıklar	masnuat: san’at eseri varlıklar
mevsuf: nitelendirilen, vasıflandırılan	muvazene: denk tutma, karşılaştırma
mâlik: sahip	münâfi: aykırı, zıt
naks: eksiklik, noksanlık	nazaran: bakarak, –göre
sıfât-ı İlâhiye: Allah’ın sıfatları, mukaddes özellikleri, nitelikleri	tafdil etmek: üstün tutmak
vehmî: varsayılan, olmadığı halde var gibi düşünülen