İkinci Kısım – Hüccetullahi’l-Bâliğa Risalesi – Birinci Hüccet-i İmâniye

Bir kısmı arzımızdan bin defa büyük ve o büyüklerden bir kısmı top güllesinden yetmiş derece sür’atli yüz binler ecram-ı semâviyeyi direksiz, düşürmeden durduran ve birbirine çarpmadan fevkalhad çabuk ve beraber gezdiren; yağsız, söndürmedenmütemadiyen o hadsiz lâmbaları yandıran ve hiçbir gürültü ve ihtilâl çıkartmadan onihayetsiz büyük kütleleri idare eden ve güneş ve kamerin vazifeleri gibi, hiç isyan ettirmeden o pek büyük mahlûkları vazifelerle çalıştıran ve iki kutbun dairesindeki hesap rakamlarına sıkışmayan bir nihayetsiz uzaklık içinde, aynı zamanda, aynı kuvvet ve aynı tarz ve aynı sikke-i fıtrat ve aynı surette, beraber, noksansız tasarrufeden ve o pek büyük mütecaviz kuvvetleri taşıyanları, tecavüz ettirmeden kanununa itaat ettiren ve o nihayetsiz kalabalığın enkazları gibi, göğün yüzünü kirletecek süprüntülere meydan vermeden, pek parlak ve pek güzel temizlettiren ve birmuntazam ordu manevrası gibi manevrayla gezdiren ve arzı döndürmesiyle, ohaşmetli manevranın başka bir surette hakikî ve hayalî tarzlarını her gece ve her sene sinema levhaları gibi seyirci mahlûkatına gösteren bir tezahür-ü rububiyet ve orububiyet faaliyeti içinde görünen teshir, tedbir, tedvir, tanzim, tanzif, tavziftenmürekkep bir hakikat, bu azameti ve ihatatı ile o semâvât Hâlıkının vücub-u vücuduna ve vahdetine ve mevcudiyeti, semâvâtın mevcudiyetinden daha zâhirbulunduğuna bilmüşahede şehadet eder mânâsıyla Birinci Makamın Birinci Basamağında

لاَۤ إِلٰهَ إِلاَّ اللهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ: اَلسَّمَاوَاتُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا، بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ إِحَاطَةِ حَقِيقَةِ: اَلتَّسْخِيرِ، وَالتَدْبِيرِ، وَالتَّدْوِيرِ، وَالتَّنْظِيمِ، وَالتَّنْظِيفِ، وَالتَّوْظِيفِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ 1

denilmiştir.

[NOT]Dipnot-1 Allah’tan başka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-Vücud ki, vüs’at ve mükemmeliyetibilmüşahede görünen teshir ve tedbir ve tedvir (döndürme) ve tanzim ve tanzif vetavzif hakikatlerinin azamet-i ihatasının şehadetiyle, semâvât bütün içindekilerle beraber Onun vahdet içindeki vücub-u vücuduna delâlet eder.[/NOT]

[TABLE]
[TR]
[TD]Hâlık: yaratıcı, herşeyi yaratan Allah[/TD]
[TD]Vâcibü’l-Vücud: varlığı zorunlu olan, var olmak için hiçbir sebebe muhtaç olmayan, Allah[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]arz: yer, dünya[/TD]
[TD]azamet: büyüklük, haşmet[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]bilmüşahede: gözle görüldüğü gibi[/TD]
[TD]ecrâm-ı semâviye: gök cisimleri[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fevkalhad: olağanüstü[/TD]
[TD]hadsiz: sınırsız[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hakikat: doğru gerçek[/TD]
[TD]hakikî: gerçek, doğru[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]haşmetli: görkemli, heybetli[/TD]
[TD]ihata: kapsama, kuşatma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihtilâl: karışıklık[/TD]
[TD]kamer: ay[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mahlukât: yaratılmışlar[/TD]
[TD]mahlûk: yaratılmış[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mevcudiyet: var olma hali[/TD]
[TD]muntazam: düzenli, intizamlı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mürekkep: –den oluşmuş, birleşik[/TD]
[TD]mütecaviz: saldırgan, haddi aşan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mütemadiyen: sürekli olarak, aralıksız[/TD]
[TD]nihayetsiz: sınırsız, sonsuz[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]rububiyet: Rablık; herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması[/TD]
[TD]semâvât: gökler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sikke-i fıtrat: yaratılış sikkesi, damgası[/TD]
[TD]suret: biçim, şekil[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tanzif: temizleme, temizletme[/TD]
[TD]tanzim: düzenleme, düzene koyma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tasarruf etmek: dilediği gibi kullanmak[/TD]
[TD]tavzif: görevlendirme, vazifelendirme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tedbir: idare etme, ihtiyacını karşılama[/TD]
[TD]tedvir: çekip çevirme, idare etme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]teshir: boyun eğdirme, emrine verme[/TD]
[TD]tezahür-ü Rububiyet: Allah’ın bütün varlık âlemini kuşatan egemenliği, idare ve terbiyesinin kendisini göstermesi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vahdet: birlik[/TD]
[TD]vücub-u vücud: Allah’ın varlığının zorunlu oluşu, var olmak için bir sebebe muhtaç olmaması[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zâhir: açık, âşikar[/TD]
[TD]şehadet etmek: şahit olmak, tanık ol[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

Sonra şimşeğe bakar ve ra’dı (gök gürültüsü) dinler, görür ki, pek acip ve garip hizmetlerde çalıştırılıyorlar.

Sonra gözünü çeker, aklına bakar, kendi kendine der ki:

“Atılmış pamuk gibi bu câmid, şuursuz bulut elbette bizleri bilmez ve bize acıyıp imdadımıza kendi kendine koşmaz ve emirsiz meydana çıkmaz ve gizlenmez. Belkigayet kadîr ve rahîm bir Kumandanın emriyle hareket eder ki, bir iz bırakmadan gizlenir ve def’aten meydana çıkar, iş başına geçer. Ve gayet faal ve müteâl ve gayetcilveli ve haşmetli bir Sultanın fermanıyla ve kuvvetiyle vakit be vakit cevv âlemini doldurup boşaltır ve mütemadiyen hikmetle yazar ve paydosla bozar tahtasına vemahv ve ispat levhasına ve haşir ve kıyamet suretine çevirir. Ve gayet lütufkâr veihsanperver ve gayet keremkâr ve rubûbiyetperver bir Hâkim-i Müdebbirin tedbiriyle rüzgâra biner ve dağlar gibi yağmur hazinelerini bindirir, muhtaç olan yerlere yetişir. Güya onlara acıyıp ağlayarak, gözyaşlarıyla onları çiçeklerle güldürür, güneşinşiddet-i ateşini serinlendirir ve sünger gibi bahçelerine su serper ve zemin yüzünü yıkar, temizler.”

Hem o meraklı yolcu kendi aklına der: Bu câmid, hayatsız, şuursuz, mütemadiyençalkanan, kararsız, fırtınalı, dağdağalı, sebatsız, hedefsiz şu havanın perdesiyle vezâhirî sûretiyle vücuda gelen yüz binler hakîmâne ve rahîmâne ve san’atkârâne işler ve ihsanlar ve imdatlar bilbedahe ispat eder ki, bu çalışkan rüzgârın ve bu cevvalhizmetkârın kendi başına hiçbir hareketi yok; belki gayet kadîr ve alîm ve gayethakîm ve kerîm bir Âmirin emriyle hareket eder. Güya herbir zerresi, herbir işi bilir ve o Âmirin herbir emrini anlar ve dinler bir nefer gibi, hava içinde cereyan eden herbiremr-i Rabbânîyi dinler, itaat eder ki, bütün hayvanatın teneffüsüne ve yaşamasına venebatatın telkihine ve büyümesine ve hayatına lüzumlu maddelerin yetiştirilmesine ve bulutların sevk ve idaresine ve

[TABLE]
[TR]
[TD]Hakîm-i Müdebbir: ilmiyle herşeyin sonunu görüp idare eden, ona göre hikmetle iş yapan Allah[/TD]
[TD]acip: hayret verici, şaşırtıcı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]alîm: her şeyi hakkıyla bilen, ilmi herşeyi kuşatan, sonsuz ilim sahibi[/TD]
[TD]bilbedâhe: apaçık bir şekilde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cereyan etmek: akmak, gezinmek[/TD]
[TD]cevv: hava, gök boşluğu[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cevvâl: dâimâ hareket halinde olan, çalışkan[/TD]
[TD]cilveli: güzel ve hoş bir şekilde görünme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]câmid: cansız, katı[/TD]
[TD]dağdağalı: karışık, gürültülü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]def’aten: birden bire, âni[/TD]
[TD]emr-i Rabbânî: herşeyi terbiye edip idaresi ve tasarrufu altında bulunduran Allah’ın emri[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]faal: çalışkan, hareketli[/TD]
[TD]ferman: buyruk[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]gayet: son derece[/TD]
[TD]hakîm: hikmet sahibi; herşeyi hikmetle, belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde yapan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hakîmâne: hikmetle, bir maksat ve gayeye yönelik bir şekilde[/TD]
[TD]hayvanat: hayvanlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]haşir: âhirette diriltilerek Allah’ın huzurunda toplanma[/TD]
[TD]haşmetli: görkemli, heybetli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması[/TD]
[TD]hizmetkâr: hizmetçi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihsan: bağış, ikram[/TD]
[TD]ihsanperver: bağışta bulunmayı pek seven[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]imdat: yardım[/TD]
[TD]kadîr: herşeye gücü yeten, herşeyi yapabilen, sonsuz güç ve kudret sahibi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]keremkâr: cömert olan; ikramda bulunan[/TD]
[TD]kerîm: ikram sahibi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lütufkâr: iyilik, ihsan ve ikramda bulunan[/TD]
[TD]mahv: yok olma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mütemadiyen: sürekli olarak[/TD]
[TD]müteâl: yüce, yüksek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nebatat: bitkiler[/TD]
[TD]nefer: asker, er[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]rahîm: merhametli, şefkatli[/TD]
[TD]rahîmâne: merhametli bir şekilde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]rubûbiyetperver: ihtiyaca cevap vermeyi ve terbiye etmeyi seven[/TD]
[TD]san’atkârâne: san’atlı bir biçimde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sebatsız: sabit olmayan, kararlılık göstermeyen, istikrarsız[/TD]
[TD]suret: biçim, şekil[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]telkih: aşılama[/TD]
[TD]vakit be vakit: her an, her zaman, an be an[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vücuda gelmek: meydana gelmek, var olmak[/TD]
[TD]zemin: yer, dünya[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zâhirî: görünürde[/TD]
[TD]Âmir: emreden, idare eden Allah[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şiddet-i ateş: ateşin şiddetliliği[/TD]
[TD]şuursuz: bilinçsiz[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

1 âyetini maddeten tefsir ediyor.

Sonra ra’dı dinler ve berke (şimşeğe) bakar, görür ki: Bu iki hâdise-i acîbe-i cevviyetam tamına

يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِاْلاَبْصَارِ 2 ve وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ 3

âyetlerini maddeten tefsir etmekle beraber, yağmurun gelmesini haber verip, muhtaçlara müjde ediyorlar.

Evet, hiçten, birden harika bir gürültüyle cevvi konuşturmak ve fevkalâde bir nur venar ile zulmetli cevvi ışıkla doldurmak ve dağvarî pamukmisâl ve dolu ve kar ve su tulumbası hükmünde olan bulutları ateşlendirmek gibi hikmetli ve garabetli vaziyetlerle baş aşağı gafil insanın başına tokmak gibi vuruyor, “Başını kaldır, kendini tanıttırmak isteyen fa’al ve kudretli bir Zâtın hârika işlerine bak. Sen başıboş olmadığın gibi, bu hâdiseler de başıboş olamazlar. Herbirisi çok hikmetli vazifeler peşinde koşturuluyorlar. Bir Müdebbir-i Hakîm tarafından istihdam olunuyorlar” diyeihtar ediyorlar.

İşte bu meraklı yolcu, bu cevvde, bulutu teshirden, rüzgârı tasriften, yağmurutenzilden ve hâdisât-ı cevviyeyi tedbirden terekküp eden bir hakikatın yüksek veâşikâr şehadetini işitir, “Âmentü billâh” der.

Birinci Makamın İkinci Mertebesinde

لاَ إِلٰهَ إِلاَّ اللهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ: اَلْجَوُّ بِجَمِيعِ مَا فِيهِ، بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ إِحَاطَةِ حَقِيقَةِ: اَلتَّسْخِيرِ، وَالتَّصْرِيفِ، وَالتَّنْزِيلِ، وَالتَّدْبِيرِ، الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ. 4

[NOT]Dipnot-1 “İnsanlar ümitsizliğe düştüklerinde yağmuru indiren ve rahmetini her tarafa yayan da Odur. O, kullarını gözetip koruyan ve her türlü övgüye lâyık olandır.” Şûrâ Sûresi, 42:28.

Dipnot-2 “Şimşeğin parıltısı ise neredeyse gözleri alıverir.” Nur Sûresi, 24:43.

Dipnot-3 “Gök gürültüsü Onu hamd ederek, tesbih eder.” Ra’d Sûresi, 13:13.

Dipnot-4 Allah’tan başka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-Vücud ki, vüs’at ve mükemmeliyeti bilmüşahede görünen teshir ve tasrif ve tenzil ve tedbir hakikatlerinin azamet-i ihatasının şehadetiyle, cevv-i semâ bütün içindekilerle beraber Onun vücub-u vücuduna delâlet eder.[/NOT]

[TABLE]
[TR]
[TD]Müdebbir-i Hakîm: herşeyi hikmetle yaratan ve herşeyi idare eden Allah[/TD]
[TD]berk: şimşek, yıldırım[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cevv: hava, gök boşluğu[/TD]
[TD]dağvarî: dağ gibi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fa’al: dilediği şeyi dilediği gibi ve mükemmel bir şekilde devamlı yapan[/TD]
[TD]fevkalâde: olağanüstü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]gafil: duyarsız, sorumsuz, âhiretten ve Allah’ın emir ve yasaklarından habersiz davranan kimse[/TD]
[TD]garabet: gariplik, hayret vericilik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hakikat: doğru gerçek[/TD]
[TD]hikmetli: yerli yerinde, anlamlı ve bir gayeye yönelik olarak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hâdise-i acîbe-i cevviye: gök boşluğundaki şaşırtıcı olay, hâdise[/TD]
[TD]hâdisât-ı cevviye: gökyüzündeki olaylar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihtar etmek: hatırlatmak[/TD]
[TD]istihdam: çalıştırma, kullanma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kudretli: güç ve iktidar sahibi[/TD]
[TD]nar: ateş[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]pamukmisâl: pamuk gibi[/TD]
[TD]ra’d: gök gürültüsü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tasrif: bir şeyi bir yöne çevirmek, yönlendirmek, istediği şekilde kullanma ve idare etme[/TD]
[TD]tedbir: çekip çevirme, idare etme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tefsir etmek: açıklamak, yorumlamak[/TD]
[TD]tenzil: indirme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]terekküp etmek: birleşmek, meydana gelmek, oluşmak[/TD]
[TD]teshir: boyun eğdirme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zulmet: karanlık[/TD]
[TD]Âmentü billâh: “Allah’a iman ettim”[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âşikâr: apaçık[/TD]
[TD]şehadet: şahitlik, tanıklık[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

çekirdeklerden, su katrelerinden yetiştiriliyor. Her bahara, bir vagon gibi, hazine-i gaybdan yüz bin nevi et’ime ve levazımat, kemâl-i intizamla yüklenip zîhayata gönderiliyor. Ve bilhassa o erzak paketleri içinde yavrulara gönderilen süt konserveleri ve validelerinin şefkatli sinelerinde asılan şekerli süt tulumbacıklarını göndermek, o kadar şefkat ve merhamet ve hikmet içinde görünüyor ki, bilbedahe bir Rahmân-ı Rahîmin gayet müşfikane ve mürebbiyâne bir cilve-i rahmeti ve ihsanı olduğunu ispat eder.

Elhasıl; bu sahife-i hayatiye-i bahariye haşr-i âzamın yüz bin nümunelerini ve misallerini göstermekle,

فَانْظُرْ اِلٰۤى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللهِ كَيْفَ يُحْيِى اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ 1
âyetini maddeten gayet parlak tefsir ettiği gibi; bu âyet dahi, bu sahifenin mânâlarınımu’cizâne ifade eder. Ve arzın, bütün sahifeleriyle, büyüklüğü nisbetinde ve kuvvetinde Lâ ilâhe illâ hû dediğini anladı.

İşte, küre-i arzın yirmiden ziyade büyük sahifelerinden birtek sahifenin yirmi vechinden birtek vechinin muhtasar şehadetiyle, o yolcunun sâir vecihlerin sahifelerindeki müşahedatı mânâsında olarak ve o müşahedatları ifade için, Birinci Makamın Üçüncü Mertebesinde böyle denilmiş:

لاَۤ إِلٰهَ إِلاَّ اللهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ: اْلاَرْضُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا، وَمَا عَلَيْهَا، بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ إِحَاطَةِ حَقِيقَةِ: اَلتَّسْخِيرِ، وَالتَّدْبِيرِ، وَالتَّرْبِيَةِ، وَالْفَتَّاحِيَّةِ وَتَوْزِيعِ الْبُذُورِ وَالْمُحَافَظَةِ وَاْلاِدَارَةِ وَاْلاِعَاشَةِ، لِجَمِيعِ ذَوِى الْحَيَاةِ، وَالرَّحْمَانِيَّةِ وَالرَّحِيمِيَّةِ الْعَامَّةِ الشَّامِلَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ2

[NOT]Dipnot-1 “Şimdi bak Allah’ın rahmet eserlerine: Yeryüzünü ölümünün ardından nasıl diriltiyor? Bunu yapan, elbette ölüleri de öylece diriltecektir; O herşeye hakkıyla kàdirdir.” Rûm Sûresi, 30:50.

Dipnot-2 Allah’tan başka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-Vücud ki, umumiyet ve şümul ve mükemmeliyeti bilmüşahede görünen, bütün zevilhayatın iaşesi için tohumların teshir ve tedbir ve terbiye ve feth ve tevzi ve muhafaza ve idaresi ve Rahmâniyet ve Rahîmiyet hakikatlerinin azamet-i ihatasının şehadetiyle, arz bütün içindekiler ve üzerindekilerle Onun vahdet içindeki vücub-u vücuduna delâlet eder.[/NOT]

[TABLE]
[TR]
[TD]Lâ ilâhe illâ Hû: Ondan başka ilâh yoktur[/TD]
[TD]Rahmân-ı Rahîm: rahmet ve merhameti herşeyi kuşatan ve herbir varlıkta tecellîsi görünen, Allah[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]arz: dünya[/TD]
[TD]bilbedâhe: apaçık bir şekilde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cilve-i rahmet: rahmetin cilvesi, görüntüsü[/TD]
[TD]elhasıl: özetle, kısaca[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]erzak: rızıklar[/TD]
[TD]et’ime: yiyecekler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hazine-i gayb: görünmeyen âlemdeki hazine[/TD]
[TD]haşr-i âzam: öldükten sonra âhirette tekrar diriltilip Allah’ın huzurunda toplanma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hikmet: faydalı, anlamlı, bir gayeye yönelik olarak ve tam yerli yerinde[/TD]
[TD]ihsan: bağış, ikram[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]katre: damla[/TD]
[TD]kemâl-i intizam: tam ve mükemmel bir düzen[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]küre-i arz: yerküre, dünya[/TD]
[TD]levâzımât: gerekli olan şeyler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhtasar: kısa, özet[/TD]
[TD]mu’cizâne: mu’cize şeklinde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mürebbiyâne: terbiye ederek ve yetiştirerek[/TD]
[TD]müşahedat: gözlemler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müşfikane: şefkatli bir şekilde[/TD]
[TD]nevi: çeşit, tür[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sahife-i hayatiye-i bahariye: baharın hayat sayfası[/TD]
[TD]sine: göğüs, kalb[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tefsir: açıklama, yorum[/TD]
[TD]vecih: şekil, yön[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ziyade: çok[/TD]
[TD]zîhayat: canlı, hayat sahibi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şehadet: şahitlik, tanıklık[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

denilen bir dağdan, mütemadiyen küçük bir deniz gibi tükenmeden akıyor. Altı aydaki sarfiyatı dağ şeklinde toplansa ve buzlansa, o dağdan daha büyük olur. Halbuki o dağdan ona ayrılan yer ve mahzen, altı kısımdan bir kısım olmaz. Varidatı ise, o mıntıka-i hârrede pek az gelen ve susamış toprak çabuk yuttuğu için mahzene az giden yağmur, elbette o muvazene-i vâsiayı muhafaza edemediğinden, o Nil-i mübarek âdet-i arziye fevkinde bir gaybî cennetten çıkıyor diye rivayeti gayetmanidar ve güzel bir hakikati ifade ediyor.

İşte, deniz ve nehirlerin denizler gibi hakikatlerinin ve şehadetlerinin binden birisini gördü. Ve umumu bil’icmâ denizlerin büyüklüğü nisbetinde bir kuvvetle Lâ ilâhe illâ Hû der ve bu şehadete denizler mahlûkatı adedince şahitler gösterir diye anladı. Ve denizlerin ve nehirlerin umum şehadetlerini irade ederek ifade etmek mânâsında,Birinci Makamın Dördüncü Mertebesinde,

لاَۤ إِلٰهَ إِلاَّ اللهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ: جَمِيعُ الْبِحَارِ، وَاْلاَنْهَارِ، بِجَمِيعِ مَا فِيهَا، بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ إِحَاطَةِ حَقِيقَةِ: اَلتَّسْخِيرِ وَالْمُحَافَظَةِ وَاْلاِدِّخَارِ وَاْلاِدَارَةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ 1 denilmiş.

Sonra, dağlar ve sahralar, seyahat-ı fikriyede bulunan o yolcuyu çağırıyorlar “Sahifelerimizi de oku” diyorlar. O da bakar, görür ki: Dağların küllî vazifeleri veumumî hizmetleri o kadar azametli ve hikmetlidirler; akılları hayret içinde bırakır. Meselâ, dağların zeminden emr-i Rabbânî ile çıkmaları ve zeminin içinde, inkılâbat-ı dahiliyeden neş’et eden heyecanını ve gazabını ve hiddetini, çıkmalarıyla teskinederek, zemin o dağların fışkırmasıyla ve menfeziyle teneffüs edip, zararlı olan sarsıntılardan ve zelzele-i muzırradan kurtulup, vazife-i devriyesinde sekenesininistirahatlerini bozmuyor. Demek, nasıl ki sefineleri sarsıntıdan vikaye vemuvazenelerini muhafaza için onların direkleri üstünde kurul-muş;

[NOT]Dipnot-1 Allah’tan başka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-Vücud ki, genişlik ve intizamı gözle görünenteshir ve muhafaza ve iddihar ve idare hakikatlerindeki ihatanın büyüklüğününşehadetiyle, denizler ve nehirler bütün içindekilerle beraber Onun birlik içindeki vücub-u vücuduna delâlet eder. [/NOT]

[TABLE]
[TR]
[TD]Cebel-i Kamer: Kamer Dağı[/TD]
[TD]Lâ ilâhe illâ Hû: Ondan başka ilâh yoktur[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Nil-i mübarek: bereketli Nil nehri[/TD]
[TD]azametli: büyük, haşmetli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]bil’icmâ: toplu halde, oy birliğiyle[/TD]
[TD]emr-i Rabbânî: herşeyi terbiye edip idaresi ve tasarrufu altında bulunduran Allah’ın emri[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fevkinde: üstünde[/TD]
[TD]gaybî: bilinmeyen, gayb âlemine ait[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]gazab: öfke, hiddet[/TD]
[TD]hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]inkılâbat-ı dahiliye: iç hareketler, değişimler[/TD]
[TD]irade etmek: istemek, dilemek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istirahat: dinlenme, rahatlama[/TD]
[TD]küllî: büyük, kapsamlı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mahlukât: yaratılmışlar[/TD]
[TD]mahzen: depo[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]menfez: delik[/TD]
[TD]muhafaza: koruma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muvazene: denge[/TD]
[TD]muvazene-i vâsia: geniş alandaki denge[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mânidar: mânâlı, anlamlı[/TD]
[TD]mütemadiyen: sürekli olarak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mıntıka-i hârre: sıcak bölge[/TD]
[TD]neş’et eden: doğan, meydana gelen[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nisbet: kıyas, ölçü[/TD]
[TD]sahra: ova, geniş düzlük alan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sarfiyat: giderler, harcamalar, kullanımlar[/TD]
[TD]sefine: gemi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sekene: sakinler, ikamet edenler[/TD]
[TD]seyahat-ı fikriye: düşünce ile yapılan yolculuk[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]teshir: emre boyun eğdirme[/TD]
[TD]teskin etmek: yatıştırmak, sakinleştirmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]umum: bütün, genel[/TD]
[TD]umumî: genel, herkese ait[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]varidat: kaynaklar, gelirler[/TD]
[TD]vazife-i devriye: dönme görevi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vikaye: koruma[/TD]
[TD]zelzele-i muzırra: zarar veren sarsıntı, sallantı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zemin: yer, dünya[/TD]
[TD]âdet-i arziye: yer kanunu[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şehadet: şahitlik, tanıklık

[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

Sonra, o yolcu dağda ve sahrada fikriyle gezerken, eşcar ve nebatat âleminin kapısı fikrine açıldı. Onu içeriye çağırdılar, “Gel, dairemizde de gez, yazılarımızı da oku” dediler. O da girdi, gördü ki, gayet muhteşem ve müzeyyen bir meclis-i tehlil ve tevhid ve bir halka-i zikir ve şükür teşkil etmişler. Bütün eşcar ve nebatatın envâları, bil’icmâ, beraber; Lâ ilâhe illâllâ Hû diyorlar gibi lisan-ı hallerinden anladı. Çünkü bütün meyvedar ağaç ve nebatlar; mîzanlı ve fesahatli yapraklarının dilleriyle ve süslü cezaletli çiçeklerinin sözleriyle ve intizamlı ve belâğatli meyvelerinin kelimeleriyle beraber, müsebbihâne şehadet getirdiklerine ve Lâ ilâhe illâ Hû dediklerine delâlet ve şehadet eden üç büyük küllî hakikati gördü.

Birincisi: Pek zâhir bir surette kastî bir in’âm ve ikram ve ihtiyarî bir ihsan veimtinan mânâsı ve hakikati herbirisinde hissedildiği gibi, mecmuunda ise, güneşinzuhurundaki ziyası gibi görünüyor.

İkincisi: Tesadüfe havalesi hiçbir cihet-i imkânı olmayan kastî ve hakîmâne birtemyiz ve tefrik, ihtiyarî ve rahîmâne bir tezyin ve tasvir mânâsı ve hakikati, o hadsizenvâ ve efratta gündüz gibi âşikâre görünüyor ve bir Sâni-i Hakîmin eserleri ve nakışları olduklarını gösterir.

Üçüncüsü: O hadsiz masnuatın yüz bin çeşit ve ayrı ayrı tarz ve şekilde olansuretleri, gayet muntazam, mizanlı, ziynetli olarak, mahdut ve mâdud ve birbirininmisli ve basit ve câmid ve birbirinin aynı veya az farklı ve karışık olan çekirdeklerden, habbeciklerden o iki yüz bin nevilerin farikalı ve intizamlı, ayrı ayrı, muvazeneli,hayattar, hikmetli, yanlışsız, hatâsız bir vaziyette umum efradının

[TABLE]
[TR]
[TD]Lâ ilâhe illâ Hû: Ondan başka ilâh yoktur[/TD]
[TD]Sâni-i Hakîm: herşeyi hikmetle ve san’atlı bir şekilde yaratan Allah[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]aşikâre: açıkça[/TD]
[TD]belâğat: düzgün, kusursuz, yerinde ve halin ve makamın icabına göre söz söyleme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]bil’icmâ: toplu halde, oy birliğiyle[/TD]
[TD]cezâlet: akıcı ve güçlü ifade, güzel anlatım[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cihet-i imkân: mümkün olma yönü[/TD]
[TD]câmid: cansız, katı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]delâlet: delil olma, işaret etme[/TD]
[TD]efrad: fertler, bireyler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]envâ: neviler, türler[/TD]
[TD]eşcar: ağaçlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]farika: ayırıcı özellik; birbirine benzememe özelliği[/TD]
[TD]fesâhat: dilin doğru, düzgün, açık ve akıcı şekilde kullanılması[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]gayet: son derece[/TD]
[TD]hadsiz: sınırsız[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hakikat: doğru gerçek[/TD]
[TD]hakîmâne: hikmetle, bir maksat ve gayeye yönelik olarak, mânâlı ve tam yerli yerinde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]halka-i zikr: zikir halkası[/TD]
[TD]hayattar: canlı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması[/TD]
[TD]ihsan: bağış, ikram[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihtiyarî: irade ile ilgili, tercih ve istekle[/TD]
[TD]imtinan: nimetlendirme, nimet verme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]intizam: düzenlilik[/TD]
[TD]in’am: nimet verme, nimetlendirme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kastî: bilerek ve isteyerek yapma[/TD]
[TD]küllî: kapsamlı, geniş[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lisan-ı hal: hal ve beden dili[/TD]
[TD]mahdut: sınırlı, sınırlanmış[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]masnuat: san’at eseri varlıklar[/TD]
[TD]meclis-i tehlil: “Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur” mânâsındaki “lâ ilâhe illallah” sözünü söyleyen meclis[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mecmu: bütün, genel[/TD]
[TD]meyvedar: meyveli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]misl: benzer[/TD]
[TD]mizan: ölçü, denge[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muntazam: düzenli, intizamlı[/TD]
[TD]muvazene: denge[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mâdud: sayılı, sınırlı[/TD]
[TD]müsebbihâne: tesbih ederek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müzeyyen: süslenmiş[/TD]
[TD]nebat: bitki[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nebatat: bitkiler[/TD]
[TD]nevi: çeşit, tür[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]rahîmâne: merhametli bir şekilde[/TD]
[TD]suret: biçim, şekil[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tasvir: şekil ve suret verme[/TD]
[TD]tefrik: ayırma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]temyiz: ayırt etme[/TD]
[TD]tevhid: birleme; herşeyin bir olan Allah’a ait olduğunu bilme ve inanma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tezyin: süsleme[/TD]
[TD]teşkil etmek: oluşturmak, meydana getirmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]umum: bütün, genel[/TD]
[TD]ziya: ışık, parlaklık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ziynetli: süslü[/TD]
[TD]zuhur: belirme, görünme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zâhir: açık, âşikar[/TD]
[TD]şehadet: şahitlik, tanıklık[/TD]
[/TR]
[/TABLE]

birer kelime-i Sübhânî ve mânidar birer harf-i Rahmânî hükmünde Sânilerini tavsifedip hamd ü senâ ediyorlar vaziyetinde gördü. Güya o hayvanların ve kuşların duyguları ve kuvâları ve cihazları ve âzâları ve âletleri, manzum ve mevzun kelimelerdir ve muntazam ve mükemmel sözlerdir. Onlar, bunlarla Hallâk ve Rezzaklarına şükür ve vahdâniyetine şehadet getirdiklerine kat’î delâlet eden üç muazzam ve muhit hakikatleri müşahede etti.

Birincisi: Hiçbir cihetle serseri tesadüfe ve kör kuvvete ve şuursuz tabiata havalesi mümkün olmayan, hiçten hakîmâne icad ve san’at perverâne ibdâ ve ihtiyar kârâneve alîmâne halk ve inşa ve yirmi cihetle ilim ve hikmet ve iradenin cilvesini gösteren ruhlandırmak ve ihyâ etmek hakikatidir ki, zîruhlar adedince şahitleri bulunan birburhan-ı bâhir olarak, Zât-ı Hayy-ı Kayyûmun vücub-u vücuduna ve sıfât-ı seb’asına ve vahdetine şehadet eder.

İkincisi: O hadsiz masnularda birbirinden simaca farikalı ve şekilce ziynetli ve miktarca mizanlı ve suretçe intizamlı bir tarzdaki temyizden, tezyinden, tasvirden öyleazametli ve kuvvetli bir hakikat görünür ki, Kàdir-i Külli Şey ve Âlim‑i Külli Şeyden başka hiçbir şey, bu her cihetle binlerle harikaları ve hikmetleri gösteren ihatalı fiile sahip olamaz ve hiçbir imkân ve ihtimali yok.

Üçüncüsü: Birbirinin misli ve aynı veya az farklı ve birbirine benzeyen mahsur vemahdut yumurtalardan ve yumurtacıklardan ve nutfe denilen su katrelerinden o hadsiz hayvanların yüz binler çeşit tarzlarda ve birer mu’cize-i hikmet

[TABLE]
[TR]
[TD]Alîm-i Külli Şey: herşeyi bilen ve herşey ilmi dahilinde olan Allah[/TD]
[TD]Hallâk: çokça ve sürekli olarak yaratan Allah[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Kadîr-i Külli Şey: herşeye gücü yeten, sonsuz kudret sahibi Allah[/TD]
[TD]Rezzak: bütün canlıların rızıklarını veren Allah[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Sâni: her şeyi san’atla yaratan Allah[/TD]
[TD]Zât-ı Hayy-ı Kayyûm: hayatı ezelî ve ebedî olup her canlıya hayat veren ve Kendi varlığı için hiçbir sebebe bağlı olmayıp her şeyi ayakta tutan Zât, Allah[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]alîmâne: herşeyi çok iyi bilerek[/TD]
[TD]azametli: büyük, yüce[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]burhan-ı bâhir: açık güçlü delil[/TD]
[TD]cihet: şekil, yön[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cilve: görüntü, yansıma[/TD]
[TD]delâlet etmek: delil olmak, işaret etmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]farika: ayırıcı özellik; birbirine benzememe özelliği[/TD]
[TD]hadsiz: sınırsız[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hakikat: doğru gerçek[/TD]
[TD]hakîmâne: hikmetle, bir maksat ve gayeye yönelik olarak, mânâlı ve tam yerli yerinde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]halk: yaratma[/TD]
[TD]hamd ü senâ: şükretme ve övme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]harf-i Rahmânî: rahmet ve merhameti sonsuz olan Allah’tan gelen ve Ona ait harf[/TD]
[TD]hikmet: fayda, gaye; herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde yaratılması[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ibdâ: eşsiz yaratma; Cenâb-ı Hakkın âletsiz, maddesiz, zamansız, mekânsız yaratması[/TD]
[TD]icad: var etme, yaratma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihtiyarkârâne: en iyisini seçerek[/TD]
[TD]ihya etmek: diriltmek, hayat vermek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihâtalı: kuşatıcı, kapsamlı[/TD]
[TD]intizamlı: düzenli, tertipli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]inşa: vücuda getirme, yaratma, bina etme, yapma[/TD]
[TD]kaside-i Rabbânî: birer kaside gibi yaratıcılarının terbiye ve idaresini öven her bir bitki ve hayvan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]katre: damla[/TD]
[TD]kelime-i Sübhânî: Allah’ın her türlü noksanlıktan uzak olduğunu dile getiren kelime[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kuvâ: duygular, hisler[/TD]
[TD]mahdut: sınırlı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mahsur: sınırlanmış, sınırlı[/TD]
[TD]manzum: düzenli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]masnu: san’at eseri varlık[/TD]
[TD]mevzun: ölçülü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]misl: benzer[/TD]
[TD]mizanlı: ölçülü, dengeli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muazzam: azametli, çok büyük[/TD]
[TD]muhit: kuşatıcı, kapsamlı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muntazam: düzenli, intizamlı[/TD]
[TD]mu’cize-i hikmet: hikmet mu’cizesi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mânidar: mânâlı, anlamlı[/TD]
[TD]müşahede etmek: gözlemlemek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nutfe: memelilerin yaratıldığı su, meni[/TD]
[TD]san’atperverâne: san’atkârcasına[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]simaca: görünüş bakımından[/TD]
[TD]suret: biçim, şekil[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sıfât-ı seb’a: yedi sıfat[/TD]
[TD]tasvir: şekil ve suret verme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tavsif etmek: özelliklerini anlatmak[/TD]
[TD]temyiz: ayırt etme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tezyin: süsleme[/TD]
[TD]vahdet: birlik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vahdâniyet: Allah’ın bir ve benzersiz oluşu ve ortağının bulunmayışı[/TD]
[TD]vücub-u vücud: Allah’ın varlığının zorunlu oluşu, var olmak için bir sebebe muhtaç olmaması[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ziynetli: süslü[/TD]
[TD]zîruh: ruh sahibi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âzâ: uzuvlar, organlar[/TD]
[TD]şehadet: şahitlik, tanıklık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şuursuz: bilinçsiz[/TD]
[/TR]
[/TABLE]