Yirmi Dördüncü Söz

[Anonim]

Yirmi Dördüncü Söz

Şu Söz Beş Daldır. Dördüncü Dala dikkat et. Beşinci Dala yapış, çık, meyvelerini kopar, al.

اَللهُ لاَۤ اِلٰهَ اِلاَّ هُوَ لَهُ اْلاَسْمَاۤءُ الْحُسْنٰى 1

ŞU ÂYET-İ CELÎLENİN şecere-i nuraniyesinin çok hakikatlerinden bir hakikatinin Beş Dalına işaret ederiz.

BİRİNCİ DAL

Nasıl ki bir sultanın kendi hükûmetinin dairelerinde ayrı ayrı ünvanları ve raiyetinin tabakalarında başka başka nam ve vasıfları ve saltanatının mertebelerinde çeşit çeşit isim ve alâmetleri vardır. Meselâ, adliye dairesinde hâkim-i âdil; ve mülkiyede sultan; ve askeriyede kumandan-ı âzam; ve ilmiyede halife—daha buna kıyasen sair isim ve ünvanlarını bilsen anlarsın ki, birtek padişah, saltanatının dairelerinde ve tabaka-i hükûmet mertebelerinde bin isim ve ünvana sahip olabilir. Güya o hâkim, herbir dairede şahsiyet-i mâneviye haysiyetiyle ve telefonuyla mevcut ve hazırdır; bulunur ve bilir. Ve her tabakada kanunuyla, nizamıyla, mümessiliyle meşhud ve nâzırdır; görünür, görür. Ve herbir mertebede, perde arkasında hükmüyle, ilmiyle, kuvvetiyle mutasarrıf ve basîrdir; idare eder, bakar.

Öyle de, Ezel-Ebed Sultanı olan Rabbü’l-Âlemîn için, rububiyetinin mertebelerinde ayrı ayrı, fakat birbirine bakar şe’n ve namları; ve ulûhiyetinin dairelerinde

[NOT]Dipnot-1 “O Allah ki, Ondan başka ibadete lâyık hiçbir ilâh yoktur. En güzel isimler Onundur.” Tâhâ Sûresi, 20:8.[/NOT]

Ezel-Ebed Sultanı: hüküm ve saltanatı ezelden ebede devam eden Sultan, Allah (bk. e-z-l; e-b-d; s-l-ṭ)	Rabbü’l-Âlemîn: âlemlerin Rabbi olan Allah (bk. r-b-b; a-l-m)
alâmet: işaret	basîr: gören (bk. b-ṣ-r)
hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	halife: Müslümanların dini reisi (bk. ḫ-l-f)
haysiyetiyle: özelliğiyle	hâkim: hükmeden, hükümdâr (bk. ḥ-k-m)
hâkim-i âdil: adaletli hâkim (bk. ḥ-k-m; a-d-l)	hükûmet: idare, yönetim (bk. ḥ-k-m)
kumandan-ı âzam: en büyük kumandan (bk. a-ẓ-m)	mertebe: derece
mevcut: var olma (bk. v-c-d)	meşhud: görünen, bilinen (bk. ş-h-d)
mutasarrıf: dilediği gibi idare eden (bk. ṣ-r-f)	mülkiye: yönetim daireleri ve kadroları (bk. m-l-k)
mümessil: temsilci (bk. m-s̱-l)	nizam: düzen, kanun (bk. n-ẓ-m)
nâzır: bakan, gözlemci (bk. n-ẓ-r)	raiyet: halk
rububiyet: Rablık; Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması (bk. r-b-b)	saltanat: egemenlik (bk. s-l-ṭ)
sultan: hükümdâr, yönetici (bk. s-l-ṭ)	tabaka: kat, sınıf
tabaka-i hükûmet: yönetim tabakası (bk. ḥ-k-m)	ulûhiyet: ilâhlık (bk. e-l-h)
vasıf: özellik, sıfat (bk. v-ṣ-f)	âyet-ı celîle: yüce âyet (bk. c-l-l)
şahsiyet-i mâneviye: mânevî kişilik (bk. a-n-y)	şecere-i nuraniye: nurlu ağaç (bk. n-v-r)
şe’n/şuûnat: Cenâb-ı Hakkın yüce sıfatlarının mahiyetinde bulunan ve onları tecellîye sevk eden Zâtına ait mukaddes özellikler (bk. ş-e-n)

[Anonim]

başka başka, fakat birbiri içinde görünür isim ve nişanları; ve haşmetnümâ icraatında ayrı ayrı, fakat birbirine benzer temessül ve cilveleri; ve kudretinin tasarrufâtında başka başka, fakat birbirini ihsas eder ünvanları var. Ve sıfatlarının tecelliyâtında başka başka, fakat birbirini gösterir mukaddes zuhurâtı var. Ve ef’âlinin cilvelerinde çeşit çeşit, fakat birbirini ikmal eder hikmetli tasarrufâtı var. Ve rengârenk san’atında ve mütenevvi masnuâtında çeşit çeşit, fakat birbirini temâşâ eder haşmetli rububiyâtı vardır.

Bununla beraber, kâinatın herbir âleminde, herbir taifesinde Esmâ-i Hüsnâdan bir ismin ünvanı tecellî eder. O isim o dairede hâkimdir; başka isimler orada ona tâbidirler, belki onun zımnında bulunurlar.

Hem mahlûkatın herbir tabakasında, az ve çok, küçük ve büyük, has ve âmm, herbirisinde has bir tecellî, has bir rububiyet, has bir isimle cilvesi vardır. Yani, o isim herşeye muhit ve âmm olduğu halde, öyle bir kast ve ehemmiyetle birşeye teveccüh eder; güya o isim yalnız o şeye hastır.
Hem, bununla beraber, Hâlık-ı Zülcelâl herşeye yakın olduğu halde, yetmiş bine yakın nuranî perdeleri vardır. Meselâ, sana tecellî eden Hâlık isminin, mahlûkıyetindeki cüz’î mertebesinden tut, tâ bütün kâinatın Hâlıkı olan mertebe-i kübrâ ve ünvan-ı âzama kadar ne kadar perdeler bulunduğunu kıyas edebilirsin. Demek, bütün kâinatı arkada bırakmak şartıyla mahlûkıyetin kapısından Hâlık isminin müntehâsına yetişirsin, daire-i sıfâta yanaşırsın.

Madem perdelerin birbirine temâşâ eder pencereleri var. Ve isimler birbiri içinde görünüyor. Ve şuûnât birbirine bakar. Ve temessülât birbiri içine girer. Ve ünvanlar birbirini ihsas eder. Ve zuhurat birbirine benzer. Ve tasarrufat birbirine yardım edip itmam eder. Ve rububiyetin mütenevvi terbiyeleri birbirine imdat edip muavenet eder. Elbette gerektir ki, Cenâb-ı Hakkı bir isim, bir unvanla, bir rububiyetle, ve hâkezâ, tanısa, başka ünvanları, rububiyetleri, şe’nleri

Esmâ-i Hüsnâ: Allah’ın en güzel isimleri (bk. s-m-v; ḥ-s-n)	Hâlık: herşeyi yaratan Allah (bk. ḫ-l-ḳ)
Hâlık-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet ve şeref sahibi yaratıcı, Allah (bk. ḫ-l-ḳ; ẕü; c-l-l)	cilve: görünme, yansıma (bk. c-l-y)
cüz’î: küçük (bk. c-z-e)	daire-i sıfât: sıfat dairesi (bk. v-ṣ-f)
ef’âl: fiiller, işler (bk. f-a-l)	has: özel
haşmet: heybet, görkem	haşmetnümâ: ihtişamlı, görkemli
hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)	hâkezâ: böylece, bunun gibi
hâkim: hüküm sahibi, hükmeden, galip (bk. ḥ-k-m)	ihsas: hissettirme, hatırlatma
ikmal etme: tamamlama (bk. k-m-l)	imdat: yardıma yetişme
itmam: tamamlama	kast: amaç, hedef (bk. ḳ-ṣ-d)
kudret: güç, iktidar (bk. ḳ-d-r)	kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)
mahlûkat: yaratıklar (bk. ḫ-l-ḳ)	mahlûkıyet: yaratılmışlık (bk. ḫ-l-ḳ)
masnuât: sanat eseri varlıklar (bk. ṣ-n-a)	mertebe-i kübrâ: en büyük mertebe (bk. k-b-r)
muavenet: yardım	muhit: kuşatan, kapsayıcı
mukaddes: kutsal, her türlü kusur ve eksiklikten yüce (bk. ḳ-d-s)	müntehâ: en son nokta
mütenevvi: çeşitli	nuranî: nurlu (bk. n-v-r)
rububiyet: Rablık; Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması (bk. r-b-b)	taife: topluluk, grup
tasarrufât: tasarruflar, dilediği gibi kullanma ve yönetme (bk. ṣ-r-f)	tecelliyât: tecellîler, yansımalar (bk. c-l-y)
tecellî: yansıma (bk. c-l-y)	temessül: görüntünün belirmesi (bk. m-s̱-l)
temessülât: görüntülerin belirmesi (bk. m-s̱-l)	temâşâ etmek: bakmak, seyretmek
terbiye: belli bir amaca erişecek şekilde geliştirme, olgunlaştırma (bk. r-b-b)	teveccüh: yönelme
tâbi: uyan	zuhurât: görünümler, meydana çıkmalar (bk. ẓ-h-r)
zımn: iç taraf	âlem: dünya (bk. a-l-m)
âmm: genel	ünvan-ı âzam: en büyük ünvan (bk. a-ẓ-m)
şe’n/şuûnat: Cenâb-ı Hakkın yüce sıfatlarının mahiyetinde bulunan ve onları tecellîye sevk eden Zâtına ait mukaddes özellikler (bk. ş-e-n)

[Anonim]

içinde inkâr etmesin. Belki, herbir ismin cilvesinden sair esmâya intikal etmezse zarar eder. Meselâ, Kadîr ve Hâlık isminin eserini görse, Alîm ismini görmezse, gaflet ve tabiat dalâletine düşebilir. Belki lâzım gelir ki, onun nazarı, daima karşısında Hüve, Hüvallah okusun, görsün. Onun kulağı herşeyden
1 قُلْ هُوَ اللهُ اَحَدٌ dinlesin, işitsin. Onun lisanı Lâ ilâhe illâhû beraber mîzened âlem desin, ilân etsin.

İşte, Kur’ân-ı Mübîn, 2اَللهُ لاَۤ اِلٰهَ اِلاَّ هُوَ لَهُ اْلاَسْمَاۤءُ الْحُسْنٰى fermanıyla, zikrettiğimiz hakikatlere işaret eder.

Eğer o yüksek hakikatleri yakından temâşâ etmek istersen, git, fırtınalı bir denizden, zelzeleli bir zeminden sor. “Ne diyorsunuz?” de. Elbette “Yâ Celîl, yâ Celîl, yâ Azîz, yâ Cebbâr“ dediklerini işiteceksin.

Sonra, deniz içinde ve zemin yüzünde merhamet ve şefkatle terbiye edilen küçük hayvanattan ve yavrulardan sor. “Ne diyorsunuz?” de. Elbette “Yâ Cemîl, yâ Cemîl, yâ Rahîm, yâ Rahîm“ diyecekler.HAŞİYE-1

[NOT]Dipnot-1 “De ki: O Allah birdir.” İhlâs Sûresi, 112:1.

Dipnot-2 “O Allah ki, Ondan başka ibadete lâyık hiçbir ilâh yoktur. En güzel isimler Onundur.” Tâhâ Sûresi, 20:8.

Haşiye-1 Hattâ birgün kedilere baktım. Yalnız yemeklerini yediler, oynadılar, yattılar. Hatırıma geldi: “Nasıl bu vazifesiz canavarcıklara mübarek denilir?” Sonra gece yatmak için uzandım. Baktım, o kedilerden birisi geldi, yastığıma dayandı, ağzını kulağıma getirdi, sarih bir surette “Yâ Rahîm, yâ Rahîm, yâ Rahîm, yâ Rahîm“ diyerek, güya hatırıma gelen itirazı ve tahkiri, taifesi namına reddedip yüzüme çarptı. Aklıma geldi: “Acaba şu zikir bu ferde mi mahsustur, yoksa taifesine mi âmmdır? Ve işitmek yalnız benim gibi haksız bir muterize mi münhasırdır, yoksa herkes dikkat etse bir derece işitebilir mi?” Sonra, sabahleyin başka kedileri dinledim. Çendan onun gibi sarih değil; fakat mütefavit derecede aynı zikri tekrar ediyorlar. Bidâyette hırhırları arkasında “Yâ Rahîm“ fark edilir. Git gide hırhırları, mırmırları aynı “Yâ Rahîm“ olur; mahreçsiz, fasih bir zikr-i hazîn olur. Ağzını kapar, güzel “Yâ Rahîm“ çeker. Yanıma gelen ihvanlara hikâye ettim. Onlar dahi dikkat ettiler, “Bir derece işitiyoruz” dediler. Sonra kalbime geldi: “Acaba şu ismin vech-i tahsisi nedir? Ve niçin şivesiyle zikrederler, hayvan lisanıyla etmiyorlar?” Kalbime geldi: Şu hayvanlar çocuk gibi çok nazdar ve nazik ve insana karışık bir arkadaş olduğundan, çok şefkat ve merhamete muhtaçtırlar. Okşandığı vakit, hoşlarına giden taltifleri gördükleri zaman, o nimete bir hamd olarak, kelbin hilâfına olarak esbabı bırakıp, yalnız kendi Hâlık-ı Rahîminin rahmetini kendi âleminde ilân ile, nevm-i gaflette olan insanları ikaz ve “Yâ Rahîm“ nidâsıyla, kimden medet gelir ve kimden rahmet beklenir, esbap-perestlere ihtar ediyorlar.[/NOT]

Alîm: herşeyi sonsuz ilmiyle bilen Allah (bk. a-l-m)	Azîz: izzet, şeref ve yücelik sahibi Allah (bk. a-z-z)
Cebbâr: azamet ve yücelik sahibi, yarattıklarına istediğini yaptıran Allah (bk. c-b-r)	Celîl: sonsuz derecede haşmet, yücelik ve azamet sahibi Allah (bk. c-l-l)
Cemîl: sonsuz güzellik sahibi olan Allah (bk. c-m-l)	Hâlık: herşeyi var eden, yaratıcı Allah (bk. ḫ-l-ḳ)
Hüvallah: “O Allah’tır”	Hüve: O, Allah
Kadîr: sonsuz güç ve kudret sahibi Allah (bk. ḳ-d-r)	Kur’ân-ı Mübîn: hak ve hakikati açıklayan Kur’ân (bk. b-y-n)
Lâ ilâhe illâ Hû beraber mîzened âlem: bütün âlem hep beraber “Allah’tan başka ilâh yoktur” der (bk. e-l-h)	Rahîm: rahmeti herşeyi kuşatan, sonsuz şefkat ve merhamet sahibi Allah (bk. r-ḥ-m)
bidâyet: başlangıç	cilve: görünme, yansıma (bk. c-l-y)
dalâlet: inançsızlık, hak yoldan sapkınlık (bk. ḍ-l-l)	esmâ: isimler (bk. s-m-v)
fasih: güzel, açık ve düzgün konuşan (bk. f-s-ḥ)	ferman: buyruk
gaflet: umursamazlık; âhirete, Allah’ın emir ve yasaklarına karşı duyarsız davranma hali (bk. ğ-f-l)	güya: sanki
hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hayvanat: hayvanlar (bk. ḥ-y-y
haşiye: dipnot, açıklayıcı not	ihvan: kardeşler
inkâr: kabul etmeme, inanmama (bk. n-k-r)	intikal: geçme, farkına varma
mahreçsiz: harfleri doğru çıkarmadan	mahsus: özel, has
muteriz: itiraz eden	mübarek: bereketli, hayırlı (bk. b-r-k)
münhasır: ait, sınırlı	mütefavit: farklı farklı
nazar: bakış, dikkat (bk. n-ẓ-r)	sair: diğer
sarih: açık	suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)
tabiat: doğa, canlı cansız varlıklar, maddî âlem (bk. ṭ-b-a)	tahkir: hor görme
taife: kavim, grup	temâşâ etmek: seyretmek
vech-i tahsis: tahsis yönü, has kılma sebebi	zelzele: deprem, sarsıntı
zemin: yeryüzü	zikir: Allah’ı anma
zikr-i hazîn: içli zikir, mânevî hüzün veren zikir	zikretmek: bildirmek, anmak
âmm: genel	çendan: gerçi
şefkat: karşılıksız sevgi ve merhamet (bk. ş-f-ḳ)

[Anonim]

Semâyı dinle. Nasıl “Yâ Celîl-i Zülcemâl“ diyor. Ve arza kulak ver. Nasıl “Yâ Cemîl-i Zülcelâl“diyor. Ve hayvanlara dikkat et. Nasıl “Yâ Rahmân, yâ Rezzâk“ diyorlar. Bahardan sor. Bak, nasıl “Yâ Hannân, yâ Rahmân, yâ Rahîm, yâ Kerîm, yâ Lâtif, yâ Atûf, ya Musavvir, yâ Münevvir, yâ Muhsin, yâ Müzeyyin“ gibi çok esmâyı işiteceksin. Ve insan olan bir insandan sor. Bak, nasıl bütün Esmâ-i Hüsnâyı okuyor ve cephesinde yazılı; sen de dikkat etsen okuyabilirsin. Güya kâinat azîm bir musika-i zikriyedir. En küçük nağme, en gür nağamâta karışmakla, haşmetli bir letâfet veriyor. Ve hâkezâ, kıyas et.

Fakat, çendan insan bütün esmâya mazhardır; fakat kâinatın tenevvüünü ve melâikenin ihtilâf-ı ibâdâtını intaç eden tenevvü-ü esmâ, insanların dahi bir derece tenevvüüne sebep olmuştur. Enbiyanın ayrı ayrı şeriatleri, evliyanın başka başka tarikatleri, asfiyanın çeşit çeşit meşrepleri şu sırdan neş’et etmiştir. Meselâ, İsâ Aleyhisselâm, sair esmâ ile beraber, Kadîr ismi onda daha galiptir. Ehl-i aşkta Vedûd ismi ve ehl-i tefekkürde Hakîm ismi daha ziyade hâkimdir.

Aleyhisselâm: Allah’ın selâmı onun üzerine olsun (bk. s-l-m)	Atûf: çok şefkatli, pek merhametli olan Allah (bk. a-ṭ-f)
Celîl-i Zülcemâl: sınırsız güzelliğiyle beraber, sonsuz yücelik ve haşmetiyle sahibi olan Allah (bk. c-l-l; ẕü; c-m-l)	Cemîl-i Zülcelâl: sınırsız yücelik ve haşmetiyle beraber, sonsuz güzel-lik sahibi Allah (bk. c-m-l; ẕü; c-l-l)
Esmâ-yi Hüsnâ: Allah’ın en güzel isimleri (bk. s-m-v; ḥ-s-n)	Hakîm: herşeyi hikmetle, belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde yaratan Allah (bk. ḥ-k-m)
Hannân: rahmetlerinin en hoş cilvesini gösteren Allah (bk. ḥ-n-n)	Hâlık-ı Rahîm: sonsuz şefkat ve merhamet sahibi olan yaratıcı, Allah (bk. ḫ-l-ḳ; r-ḥ-m)
Kadîr: sonsuz güç ve kudret sahibi Allah (bk. ḳ-d-r)	Kerîm: cömertlik ve ikram sahibi olan Allah (bk. k-r-m)
Lâtif: çok lütuf ve ihsanda bulunan Allah (bk. l-ṭ-f)	Muhsin: yarattıklarına bağış ve iyiliklerde bulunan Allah (bk. ḥ-s-n)
Musavvir: herşeyi istediği sıfat ve surette yaratan Allah (bk. ṣ-v-r)	Münevvir: herşeyi maddî ve manevî nurlandıran, sonsuz nur sahibi Allah (bk. n-v-r)
Müzeyyin: herşeyi eşsiz sanatıyla süsleyen, güzelleştiren Allah (bk. z-y-n)	Rahîm: sonsuz şefkat ve merhamet sahibi Allah (bk. r-ḥ-m)
Rezzak: bütün canlıların rızkını veren Allah (bk. r-z-ḳ)	Râhman: çok merhamet sahibi ve şefkatle bütün yaratıkların rızkını veren Allah (bk. r-ḥ-m)
Vedûd: kullarını çok seven ve şefkat eden, Kendisine çok sevgi beslenen Allah (bk. v-d-d)	arz: yer, dünya
asfiya: Hz. Peygamber yolundan giden yüksek ilim ve velâyet sahibi hâlis kullar (bk. ṣ-f-y)	azîm: çok büyük (bk. a-ẓ-m)
ehl-i aşk: kalpleri Allah sevgisiyle dolu olanlar	ehl-i tefekkür: varlıklar üzerinde Allah’ı tanımayı sonuç verecek şekilde düşünenler (bk. f-k-r)
enbiya: peygamberler (bk. n-b-e)	esbab: sebepler (bk. s-b-b)
esbap-perest: Allah’ı unutup sebeplere haddinden fazla değer veren (bk. s-b-b)	esmâ: isimler (bk. s-m-v)
evliya: veliler, Allah dostları (bk. v-l-y)	hamd: şükür, övgü (bk. ḥ-m-d)
haşmetli: görkemli, heybetli	hilâf: ters, aksi
hâkezâ: bunun gibi	hâkim: hüküm sahibi, hükmeden, galip (bk. ḥ-k-m)
ihtar: hatırlatma, uyarma, ikaz	ihtilâf-ı ibâdât: ibadetlerin farklı farklı olması (bk. a-b-d)
intaç eden: sonuç veren	kelb: köpek
kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)	letâfet: hoşluk, güzellik (bk. l-ṭ-f)
mazhar: görünme ve yansıma yeri (bk. ẓ-h-r)	medet: yardım
melâike: melekler (bk. m-l-k)	meşrep: mânevî haz ve feyiz alınan yol, usül
musika-i zikriye: zikir musikîsi	nazdar: nazlı
nazik: ince, zarif	nağamat: nağmeler, güzel sesler
nağme: ahenk, güzel ses	nevm-i gaflet: gaflet uykusu (bk. ğ-f-l)
neş’et: doğma, ortaya çıkma	nidâ: sesleniş
rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)	sair: diğer
semâ: gökyüzü (bk. s-m-v)	sır: gizem, gizli gerçek
taltif: lütuf ve ihsanda bulunma (bk. l-ṭ-f)	tarikat: mânevî yol (bk. ṭ-r-ḳ)
tenevvü: çeşitlilik	tenevvü-ü esmâ: isimlerin çeşitliliği (bk. s-m-v)
ziyade: fazla	âlem: dünya (bk. a-l-m)
çendan: gerçi	İsâ: (bk. bilgiler)
şefkat: karşılıksız sevgi ve merhamet (bk. ş-f-ḳ)	şeriat: yol, İlâhî kanun (bk. ş-r-a)

[Anonim]

İşte, nasıl eğer bir adam hem hoca, hem zâbit, hem adliye kâtibi, hem mülkiye müfettişi olsa, onun herbir dairede birer nisbeti, birer vazifesi, birer hizmeti, birer maaşı, birer mes’uliyeti, birer terakkiyâtı; ve muvaffakiyetsizliğine sebep birer düşman ve rakipleri oluyor. Ve padişaha karşı çok ünvanlarla görünüyor ve görür. Ve çok lisanlarla ondan medet ister ve âmirinin çok ünvanlarına müracaat eder. Ve düşmanların şerrinden kurtulmak için, muavenetini çok suretlerle talep eder.
Öyle de, çok esmâya mazhar ve çok vazifelerle mükellef ve çok düşmanlara müptelâ olan insan, münâcâtında, istiâzesinde çok isimleri zikreder. Nasıl ki, nev-i insanın medâr-ı fahri ve elhak en hakikî insan-ı kâmil olan Muhammed-i Arabî Aleyhissalâtü Vesselâm, Cevşenü’l-Kebîr namındaki münâcâtında bin bir ismiyle dua ediyor, ateşten istiâze ediyor.

İşte, şu sırdandır ki, Sûre-i

قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِكِ النَّاسِ اِلٰهِ النَّاسِ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ 1

de üç ünvan ile istiâzeyi emrediyor ve Bismillâhirrahmânirrahîm’de üç ismiyle istiâneyi gösteriyor.

İKİNCİ DAL

Çok esrarın anahtarlarını tazammun eden iki sırrı beyan eder.

Birinci sır: Evliya ne için usul-i imaniyede ittifak ettikleri halde meşhudatlarında, keşfiyatlarında çok tehalüf ediyorlar. Şuhud derecesinde olan keşifleri bazan hilâf-ı vaki ve muhalif-i hak çıkıyor. Hem niçin ehl-i fikir ve nazar, herbiri kat’î bir burhanla hak telâkki ettikleri efkârlarında, birbirine mütenakız bir surette hakikati görüyorlar ve gösteriyorlar; bir hakikat niçin çok renklere giriyor?

[NOT]Dipnot-1 “De ki: Sığınırım insanların Rabbine, insanların Mâlikine, insanların İlâhına. Sinsice vesvese verenlerin şerrinden…” Nâs Sûresi, 114:1-4.[/NOT]

Aleyhissalâtü Vesselâm: Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun (bk. ṣ-l-v; s-l-m)	Bismillâhirrahmânirrahîm: Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla (bk. s-m-v; r-ḥ-m)
Cevşenü’l-Kebir: Peygamberimize Cebrâil’in (a.s.) getirdiği ve “Zırhı çıkar, bu duâyı oku” dediği meşhur duâ (bk. k-b-r)	Muhammed-i Arabî: Arapların içinden çıkan peygamberimiz Muhammed (a.s.m.) (bk. ḥ-m-d)
beyan: açıklama (bk. b-y-n)	burhan: kesin delil
efkâr: fikirler, düşünceler (bk. f-k-r)	ehl-i fikir ve nazar: fikir ve dikkat sahipleri (bk. f-k-r; n-ẓ-r)
elhak: gerçekten (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	esmâ: isimler (bk. s-m-v)
esrar: sırlar, gizli gerçekler	evliya: veliler, Allah dostları (bk. v-l-y)
hak: doğru, gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hakikî: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hilâf-ı vaki: gerçeğe aykırı
insan-ı kâmil: mükemmel insan (bk. k-m-l)	istiâne: yardım isteme
istiâze: Allah’a sığınma	ittifak: birleşme, birlik
kat’î: kesin	keşfiyat: keşifler, mânevî âlemlerde bazı olayları ve hakikatleri görme (bk. k-ş-f)
kâtib: yazıcı (bk. k-t-b)	lisan: dil
mazhar: görünme ve yansıma yeri (bk. ẓ-h-r)	medet: yardım
medâr-ı fahr: övünç vesilesi	mes’uliyet: sorumluluk
meşhudat: kalb gözüyle görülen şeyler (bk. ş-h-d)	muavenet: yardım
muhalif-i hak: gerçeğe zıt (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	muvaffakiyet: başarı
mükellef: yükümlü	mülkiye müfettişi: devletin idarî işlerini ve heyetlerini denetleyen müfettiş, denetçi (bk. m-l-k)
münâcât: Allah’a yalvarış, dua (bk. n-c-v)	müptelâ: bağımlı, tutulmuş
müracaat: başvurma	mütenakız: birbirine zıt, çelişen
nam: ad	nev-i insan: insanlık
nisbet: bağ (bk. n-s-b)	suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)
talep: isteme (bk. ṭ-l-b)	tazammun eden: içine alan
tehalüf: birbirine zıt olma	telâkki: kabul etme
terakkiyât: ilerlemeler, yükselmeler	usul-i imaniye: iman esasları (bk. e-m-n)
zikretmek: anmak	zâbit: subay
şer: kötülük	şuhud: gözle görme (bk. ş-h-d)

[Anonim]

İkinci sır: Enbiya-yı sâlife, niçin haşr-i cismanî gibi bir kısım erkân-ı imaniyeyi bir derece mücmel bırakmışlar, Kur’ân gibi tafsilât vermemişler; sonra ümmetlerinden bir kısmı, ileride o mücmel olan erkânı inkâra kadar gitmişler? Hem niçin hakikî ârif olan evliyanın bir kısmı yalnız tevhidde ileri gitmişler? Hattâ derece-i hakkalyakîne kadar gittikleri halde, bir kısım erkân-ı imaniye onların meşreplerinde pek az ve mücmel bir surette görünüyor. Hattâ, onun içindir ki, onlara tebaiyet edenler, ileride o erkân-ı imaniyeye lâzım olan ehemmiyeti vermemişler; hattâ bazıları sapmışlar. Madem bütün erkân-ı imaniyenin inkişafıyla hakikî kemâl bulunur, niçin ehl-i hakikat bazısında çok ileri ve bir kısmında çok geri kalmışlar? Halbuki, bütün esmânın mertebe-i âzamlarının mazharı ve bütün enbiyanın serveri olan Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm ve bütün kütüb-ü mukaddesenin reis-i enveri olan Kur’ân-ı Hakîm, bütün erkân-ı imaniyeyi vâzıh bir surette, pek ciddî bir ifadede ve kasdî bir tarzda tafsil etmişlerdir.

Evet, çünkü hakikatte hakikî kemâl-i etemm öyledir. İşte, şu esrarın hikmeti şudur ki:

İnsan çendan bütün esmâya mazhar ve bütün kemâlâta müstaiddir. Lâkin, iktidarı cüz’î, ihtiyarı cüz’î, istidadı muhtelif, arzuları mütefavit olduğu halde, binler perdeler, berzahlar içinde hakikati taharrî eder. Onun için, hakikatin keşfinde ve hakkın şuhudunda berzahlar ortaya düşüyor; bazılar berzahtan geçemiyorlar. Kabiliyetler başka başka oluyor; bazıların kabiliyeti, bazı erkân-ı imaniyenin inkişafına menşe olamıyor. Hem esmânın cilvelerinin renkleri mazhara göre tenevvü ediyor, ayrı ayrı oluyor; bazı mazhar olan zat, bir ismin tam cilvesine medar olamıyor. Hem külliyet ve cüz’iyet, ve zılliyet ve asliyet itibarıyla, cilve-i esmâ

Aleyhissalâtü Vesselâm: Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun (bk. ṣ-l-v; s-l-m)	Kur’ân-ı Hakîm: sayısız hikmetleri içinde bulunduran Kur’ân (bk. ḥ-k-m)
Resul-i Ekrem: Allah’ın en şerefli ve değerli elçisi olan Hz. Muhammed (a.s.m.) (bk. r-s-l; k-r-m)	asliyet: asıl oluş
berzah: geçit	cilve: görünme, yansıma (bk. c-l-y)
cilve-i esmâ: isimlerin görünmesi (bk. c-l-y; s-m-v)	cüz’î: küçük, az (bk. c-z-e)
derece-i hakkalyakîn: bizzat yaşayarak kesin bilgi edinme derecesi (bk. ḥ-ḳ-ḳ; y-ḳ-n)	ehl-i hakikat: hak ve doğruluk üzere olan kimseler (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
enbiya: peygamberler (bk. n-b-e)	enbiya-yı sâlife: geçmişteki peygamberler (bk. n-b-e)
erkân: şartlar, esaslar (bk. r-k-n)	erkân-ı imaniye: imanın esasları (bk. r-k-n; e-m-n)
esmâ: isimler (bk. s-m-v)	esrar: sırlar
evliya: veliler (bk. v-l-y)	hak: doğru, gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hakikî: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
haşr-i cismanî: öldükten sonra bedenlerin ve vücutların dirilişi (bk. ḥ-ş-r)	hikmet: sır, bilimsel izah (bk. ḥ-k-m)
ihtiyar: irade, dileme, tercih (bk. ḫ-y-r)	iktidar: güç, kudret (bk. ḳ-d-r)
inkişaf: açığa çıkma (bk. k-ş-f)	inkâr: kabul etmeme, inanmama (bk. n-k-r)
istidat: yetenek, kabiliyet (bk. a-d-d)	itibarıyla: özelliğiyle
kasdî: bilerek, direkt (bk. ḳ-ṣ-d)	kemâl: mükemmellik (bk. k-m-l)
kemâl-i etem: tam mükemmellik (bk. k-m-l)	kemâlât: mükemmel özellikler, üstünlükler (bk. k-m-l)
keşif: açığa çıkarma (bk. k-ş-f)	külliyet: kapsamlılık (bk. k-l-l)
kütüb-ü mukaddese: kutsal kitaplar; Tevrat, Zebur, İncil, Kur’ân-ı Kerîm (bk. k-t-b; ḳ-d-s)	mazhar: görünme ve yansıma yeri (bk. ẓ-h-r)
medar: dayanak, eksen	menşe: kaynak
mertebe-i âzam: en yüksek derece (bk. a-ẓ-m)	meşrep: mânevî haz ve feyiz alınan yol, usül
muhtelif: çeşitli	mücmel: kısa, özet halinde (bk. c-m-l)
müstaid: istidatlı, yetenekli (bk. a-d-d)	mütefavit: farklı
reis-i enver: en nurlu başkan (bk. n-v-r)	server: reis, baş
suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)	tafsil: ayrıntılı olarak açıklama
tafsilât: ayrıntılar	taharrî: araştırma
tebaiyet: tabi olma, uyma	tenevvü: çeşitlenme
tevhid: birleme; herşeyin bir olan Allah’a ait olduğunu bilme ve inanma (bk. v-ḥ-d)	vâzıh: açık, âşikâr
zılliyet: gölge tarzında tecellî	ârif: bilgide ileri olan (bk. a-r-f)
çendan: gerçi	ümmet: Hz. Peygambere inanıp onun yolundan giden mü’minler
şuhud: görme, şahid olma (bk. ş-h-d)

[Anonim]

başka başka suret alıyor; bazı istidat cüz’iyetten geçemiyor ve gölgeden çıkamıyor. Ve istidada göre bazan bir isim galip oluyor, yalnız kendi hükmünü icra ediyor; o istidatta onun hükmü hükümran oluyor. İşte, şu derin sırra ve şu geniş hikmete, esrarlı, geniş ve hakikatle bir derece karışık bir temsille bazı işaretler ederiz.

Meselâ, Zühre namıyla nakışlı bir çiçek ve kamere âşık hayatlı bir Katre ve güneşe bakan safvetli bir Reşha’yı farz ediyoruz ki, herbirisinin bir şuuru, bir kemâli var ve o kemâle bir iştiyakı bulunuyor.
Şu üç şey de, çok hakikatlere işaret etmekle beraber, nefis ve akıl ve kalbin sülûklerine işaret eder ve üç tabaka ehl-i hakikate misaldir.HAŞİYE-1

Birincisi: Ehl-i fikir, ehl-i velâyet, ehl-i nübüvvetin işârâtıdır.

İkincisi: Cismanî cihazatla kemâline sa’y edip hakikate gidenleri; ve nefsin tezkiyesiyle ve aklın istimâliyle mücahede etmekle hakikate gidenleri; ve kalbin tasfiyesiyle ve iman ve teslimiyetle hakikate gidenlerin misalleridir.

Üçüncüsü: Enâniyeti bırakmayan ve âsâra dalan ve yalnız istidlâliyle hakikate giden; ve ilim ve hikmetle ve akıl ve marifetle hakikati aramaya giden; ve iman ve Kur’ân ile, fakr ve ubûdiyetle hakikate çabuk giden, ayrı ayrı istidatta bulunan üç taifenin hikmet-i ihtilâflarına işaret eden temsillerdir.

İşte, şu üç tabakanın terakkiyâtındaki sırrı ve geniş hikmeti Zühre, Katre, Reşha ünvanları altında bir temsille bir derece göstereceğiz.

Meselâ, güneşin, kendi Hâlıkının izniyle ve emriyle, üç çeşit tecellîsi ve in’ikâsı ve ifâzası var: Birisi çiçeklere, birisi kamere ve seyyarelere, birisi şişe ve su gibi parlaklara verdiği ayrı ayrı in’ikâslarıdır.

Birincisi üç tarzdadır:

Biri, küllî ve umumî bir tecellî ve in’ikâsdır ki, bütün çiçeklere birden ifâzasıdır.
Biri de has bir tecellîdir ki, herbir nev’e göre bir hususî in’ikâsı vardır.

[NOT]Haşiye-1 Her tabakada dahi üç taife var. Temsildeki üç misal, her tabakadaki o üç taifeye, belki dokuz taifeye bakar; yoksa üç tabakaya değil.[/NOT]

Hâlık: herşeyi yaratan Allah (bk. ḫ-l-ḳ)	Katre: damla
Reşha: sızıntı	Zühre: çiçek
cihazat: organlar, duyular	cismanî: maddi yapısı olan
cüz’iyet: küçüklük, parça olma hali (bk. c-z-e)	ehl-i fikir: düşünce sahipleri (bk. f-k-r)
ehl-i hakikat: doğru ve hak yolda olan kimseler (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	ehl-i nübüvvet: peygamberler (bk. n-b-e)
ehl-i velâyet: veliler, Allah dostları (bk. v-l-y)	enâniyet: benlik, gurur
esrar: sırlar	fakr: fakirlik, ihtiyaç hali (bk. f-ḳ-r)
farz etmek: varsaymak	hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
has: özel	haşiye: dipnot, açıklayıcı not
hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)	hikmet-i ihtilâf: anlaşmazlığın sebebi (bk. ḥ-k-m)
hükümran: hükmü geçen, hükmeden (bk. ḥ-k-m)	icra etmek: yerine getirmek
ifâza: feyiz verme, bereketlendirme (bk. f-y-ḍ)	in’ikâs: yansıma
istidat: yetenek, kabiliyet (bk. a-d-d)	istidlâl: delil getirme, akıl yürütme
istimâl: kullanma	iştiyak: çok arzu ve istek
işârât: işaretler	kamer: ay
kemâl: mükemmellik, olgunluk (bk. k-m-l)	marifet: bilgi (bk. a-r-f)
misal: örnek (bk. m-s̱-l)	mücahede: cihad etme, mücadele (bk. c-h-d)
nefis: insanı maddî zevk ve isteklere sevk eden kuvvet (bk. n-f-s)	nev’: tür
safvetli: saf, berrak (bk. ṣ-f-y)	sa’y: çalışma
seyyare: gezegen	suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)
sülûk: yol alma	sır: gizem, gizli gerçek
taife: grup, topluluk	tasfiye: saflaştırma, arındırma (bk. ṣ-f-y)
tecellî: yansıma (bk. c-l-y)	temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)
terakkiyât: ilerlemeler	teslimiyet: kendini Allah’ın iradesine bırakma (bk. s-l-m)
tezkiye: temize çıkarma	ubûdiyet: kulluk (bk. a-b-d)
âsâr: eserler	şuur: bilinç, idrak (bk. ş-a-r)

[Anonim]

Biri de cüz’î bir tecellîdir ki, herbir çiçeğin şahsiyetine göre bir ifazasıdır.

Şu temsilimiz o kavle göredir ki, çiçeklerin süslü renkleri, güneşin ziyasındaki yedi rengin istihâle-i in’ikâsiyesinden neş’et ediyor; ve bu kavle göre çiçekler dahi güneşin bir çeşit âyineleridir.

İkincisi: Güneşin, kamere ve seyyarelere, Fâtır-ı Hakîmin izniyle verdiği nur ve feyizdir. Şu küllî ve geniş feyiz ve nurdan sonra, kamer, o ziyanın gölgesi hükmünde olan nuru, güneşten küllî bir surette istifade eder, sonra hususî bir tarzda denizlere ve havaya ve parlak toprağa ve bir suret-i cüz’iyede denizin kabarcıklarına ve toprağın şeffaflarına ve havanın zerrelerine ifade ve ifâzasıdır.

Üçüncüsü: Güneşin, emr-i İlâhî ile, cevv-i havayı ve denizlerin yüzlerini birer âyine ederek, safî ve küllî ve gölgesiz bir in’ikâsı var. Sonra o güneş, denizin kabarcıklarına ve suyun katrelerine ve havanın reşhalarına ve karın şişeciklerine, herbirine birer cüz’î aksi, birer küçük timsalini veriyor.

İşte, güneşin, herbir çiçeğe ve kamere mukabil herbir katreye, herbir reşhaya, mezkûr üç cihette, ikişer tarikle teveccüh ve ifâzası var:

Birinci tarik: Bil’asale, doğrudan doğruya, berzahsız, hicapsızdır. Şu yol, nübüvvetin tarikini temsil eder.

İkinci yol: Berzahlar tavassut eder. Âyine ve mazharların kabiliyetleri, şemsin cilvelerine birer renk takıyor. Şu yol ise, velâyet mesleğini temsil eder.

İşte, Zühre, Katre, Reşha, herbirisi, evvelki yolda diyebilirler ki: “Ben umum âlem güneşinin bir âyinesiyim.” Fakat ikinci yolda öyle diyemez. Belki “Ben kendi güneşimin âyinesiyim”; veyahut “Nev’ime tecellî eden güneşin âyinesiyim” der. Çünkü güneşi öyle tanıyor. Bütün âleme bakar bir güneşi göremiyor. Halbuki, o şahsın veyahut nev’inin veya cinsinin güneşi, dar berzah içinde mahdut bir kayıt altında ona görünüyor. Halbuki kayıtsız, berzahsız, mutlak güneşin âsârını o mukayyet güneşe veremiyor. Çünkü bütün yeryüzünü ısıtmak, tenvir etmek, umum nebâtat, hayvânâtın hayatlarını tahrik etmek ve seyyârâtı etrafında döndürmek gibi haşmetnümâ eserleri, o dar kayıt ve mahdut berzah içinde gördüğü

Fâtır-ı Hakîm: herşeyi hikmetle ve harika üstün sanatıyla yaratan Allah (bk. f-ṭ-r; ḥ-k-m)	Katre: damla
Reşha: sızıntı	Zühre: çiçek
berzah: geçit	bil’asale: bizzat
cevv-i hava: hava boşluğu	cihet: yön
cilve: görünme, yansıma (bk. c-l-y)	cüz’î: ferdî, küçük (bk. c-z-e)
emr-i İlâhî: Allah’ın emri (bk. e-l-h)	evvelki: önceki
feyz: bolluk, bereket (bk. f-y-ḍ)	hayvânât: hayvanlar (bk. ḥ-y-y)
haşmetnümâ: ihtişamlı, görkemli	hicap: perde
hususî: özel	ifade: faydalandırma
ifâza: feyiz verme, bereketlendirme (bk. f-y-ḍ)	in’ikâs: yansıma
istihâle-i in’ikâsiye: yansımanın başkalaşması, farklı bir keyfiyet alması	kamer: ay
kavl: söz	küllî: geniş, kapsamlı (bk. k-l-l)
mahdut: sınırlı	mazhar: görünme ve yansıma yeri (bk. ẓ-h-r)
mezkûr: sözü geçen	mukabil: karşı
mukayyet: kayıtlı	mutlak: şart ve kayıt altında olmayan, sınırsız (bk. ṭ-l-ḳ)
nebâtât: bitkiler	nev’: tür, çeşit
neş’et etme: doğma, ortaya çıkma	nur: ışık, aydınlık (bk. n-v-r)
nübüvvet: peygamberlik (bk. n-b-e)	safî: temiz, katıksız (bk. ṣ-f-y)
seyyarat: gezegenler	seyyare: gezegen
suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)	suret-i cüz’iye: küçük suret (bk. ṣ-v-r; c-z-e)
tahrik: harekete geçirme	tarik: yol
tarz: şekil, biçim	tavassut: vasıta olma, aracılık etme
tecellî: yansıma (bk. c-l-y)	temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)
tenvir: aydınlatma (bk. n-v-r)	teveccüh: yönelme
timsal: suret, görüntü (bk. m-s̱-l)	umum: bütün
velâyet: velîlik (bk. v-l-y)	zerre: atom
ziya: ışık	âsâr: eserler
âyine: ayna	şahsiyet: kişilik, yapı
şems: güneş

[Anonim]

güneşe, şuhud-u kalbî ile veremiyor. Belki, o âsâr-ı acîbeyi, eğer o şuurlu farz ettiğimiz üç şey, o kayıt altında gördüğü güneşe verse de, sırf aklî ve imanî bir tarzda; ve o mukayyed, ayn-ı mutlak olduğunu bir teslimiyetle verebilir. Fakat, o insan gibi akıllı farz ettiğimiz Zühre, Katre, Reşha, şu hükümleri, yani pek büyük âsârı güneşlerine isnad etmeleri, aklîdir, şuhudî değil. Belki, bazan hükm-ü imanîleri, şuhud-u kevniyelerine müsademe eder; pek güçlükle inanabilirler.

İşte, hakikate dar gelen ve bazı köşelerinde hakikatin âzâları görünen ve hakikatle karışık şu temsil içine üçümüz de girmeliyiz. Üçümüz de kendimizi Zühre, Katre, Reşha farz edeceğiz. Zira onlarda farz ettiğimiz şuur kâfi gelmiyor; biz aklımızı dahi onlara katmalıyız. Yani, onlar maddî güneşlerinden nasıl feyiz alıyorlar; biz de mânevî güneşimizden öyle alıyoruz, anlamalıyız.

İşte, sen, ey dünyayı unutmayan ve maddiyâta tevaggul eden ve nefsi kesafet peydâ eden arkadaş! Sen Zühre ol. Nasıl ki o Zühre çiçeği, ziya-yı şemsten inhilâl etmiş bir renk alıyor; ve o renk içinde şemsin timsalini karıştırıp kendine ziynetli bir suret giydiriyor. Zira senin istidadın dahi ona benzer.
Hem şu esbaba dalmış Eski Said gibi mektepli feylesof ise, kamere âşık olan Katre olsun ki, kamer, güneşten aldığı ziya zıllini ona verir ve onun gözbebeğine bir nur verir, o da o nurla parlar. Fakat o Katre, o nurla yalnız kameri görür, güneşi göremez; belki imanıyla görebilir.

Hem şu herşeyi doğrudan doğruya Cenâb-ı Haktan bilir, esbabı bir perde telâkki eder fakir adam, o da Reşha olsun. Öyle bir Reşha ki, kendi zâtında fakirdir. Hiçbir şeyi yok ki, ona dayanıp Zühre gibi kendine güvensin. Hiçbir rengi yok ki onunla görünsün. Başka şeyleri de tanımıyor ki ona teveccüh etsin. Hâlis bir safveti var ki, doğrudan doğruya güneşin timsalini gözbebeğinde saklıyor.

Şimdi, madem biz bu üç şey yerine geçtik. Kendimize bakmalıyız: Bizde ne var, ne yapacağız?
İşte, bakıyoruz ki, bir Zât-ı Kerîm, ihsanıyla bizi gayet derece tezyin ve tenvir ve terbiye ediyor. İnsan ise, ihsan edene perestiş eder. Perestişe lâyık olana kurbiyet

Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan, şeref ve azamet sahibi yüce Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	Eski Said: (bk. bilgiler)
Katre: damla	Reşha: sızıntı
Zât-ı Kerîm: sonsuz cömertlik ve ikram sahibi Zât, Allah (bk. k-r-m)	Zühre: çiçek
ayn-ı mutlak: kayıtlı ve sınırlı olmayanın ta kendisi (bk. ṭ-l-ḳ)	esbab: sebepler (bk. s-b-b)
farz etmek: varsaymak	feyiz: bolluk, bereket (bk. f-y-ḍ)
feylesof: filozof, felsefeci	hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hâlis: katıksız, saf (bk. ḫ-l-ṣ)	hükm-ü imanî: imanî hüküm (bk. ḥ-k-m; e-m-n)
ihsan: bağış, iyilik (bk. ḥ-s-n)	inhilâl: çözülüp açılmış, dağılmış
isnad: dayandırma (bk. s-n-d)	istidat: yetenek, kabiliyet (bk. a-d-d)
kamer: ay	kesafet peyda etmek: katılaşmak
kurbiyet: yakınlık	kâfi: yeterli
maddiyât: maddi şeyler	mukayyed: kayıtlı
müsademe: çarpışma	nefis: insanı maddî zevk ve isteklere sevk eden kuvvet (bk. n-f-s)
nur: ışık, aydınlık (bk. n-v-r)	perestiş: taparcasına sevme
safvet: arılık, berraklık (bk. ṣ-f-y)	suret: şekil, görüntü (bk. ṣ-v-r)
telâkki: kabul etme	temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)
tenvir: aydınlatma (bk. n-v-r)	terbiye: besleme, yetiştirme (bk. r-b-b)
tevaggul: dalma, derinliğine girme	teveccüh: yönelme
tezyin: süsleme (bk. z-y-n)	timsal: nümune, örnek (bk. m-s̱-l)
ziya: ışık	ziya-yı şems: güneşin ışığı
ziynetli: süslü (bk. z-y-n)	zıll: gölge
âsâr: eserler	âsâr-ı acîbe: hayrette bırakan eserler
âzâ: organlar	şems: güneş
şuhud-u kalbî: kalbin görmesi (bk. ş-h-d)	şuhud-u kevniye: kâinatta görünüp yaşanan şeyler, gözlemler (bk. ş-h-d; k-v-n)
şuhudî: görürcesine, açıkça (bk. ş-h-d)	şuur: bilinç, idrak, anlayış (bk. ş-a-r)
şuurlu: bilinçli (bk. ş-a-r)

[Anonim]

ister ve görmek talep eder. Öyle ise, herbirimiz, istidadımıza göre, o muhabbet cazibesiyle sülûk edeceğiz.

Ey Zühre-misal! Sen gidiyorsun. Fakat çiçek olarak git. İşte gittin. Terakki ede ede, tâ bir mertebe-i külliyeye geldin. Güya bütün çiçeklerin hükmüne geçtin. Halbuki, Zühre kesif bir âyinedir. Onda, ziyadaki yedi renk inhilâl ve inkisar eder. Şemsin aksini gizler. Sen sevdiğin güneşin yüzünü görmekte muvaffak olamazsın. Çünkü, kayıtlı olan renkler, hususiyetler dağıtıyor, perde çekiyor, gösteremiyor. Sen şu halde suretlerin, berzahların ortaya girmesiyle neş’et eden firaktan kurtulamazsın. Lâkin bir şartla kurtulabilirsin ki, sen kendi nefsinin muhabbetine dalmış olan başını kaldırasın ve nefsin mehâsiniyle telezzüz ve iftihar eden nazarını çekesin, gökyüzündeki güneşin yüzüne atasın. Hem, başaşağı, celb-i rızık için toprağa bakan yüzünü, yukarıdaki şemse çeviresin. Çünkü sen onun âyinesisin. Vazifen âyinedarlıktır. Bilsen, bilmesen, hazine-i rahmet kapısı olan toprak tarafından senin rızkın gelecektir.

Evet, nasıl bir çiçek, güneşin küçücük bir âyinesidir. Şu koca güneş dahi, gök denizinde, Şems-i Ezelînin Nur isminden tecellî eden bir lem’anın katre-misal bir âyinesidir. Ey kalb-i insanî! Sen nasıl bir güneşin âyinesi olduğunu bundan bil. Bu şartı yaptıktan sonra kemâlini bulursun. Fakat güneşi nefsülemirde nasılsa öyle göremezsin; o hakikati çıplak anlamazsın. Belki, senin sıfatlarının renkleri ona bir renk verir; ve kesafetli dürbünün bir suret takar; ve kayıtlı kabiliyetin bir kayıt altına alır.

Şimdi, sen dahi, ey Katre içine giren hakîm feylesof! Senin katre-i fikrin dürbünüyle, felsefenin merdiveniyle, tâ kamere kadar terakki ettin, kamere girdin. Bak, kamer kendi zâtında kesafetli, zulümatlıdır. Ne ziyası var, ne hayatı. Senin sa’yin beyhude, ilmin faidesiz gitti. Sen ye’sin zulümâtından ve kimsesizliğin vahşetinden ve ervâh-ı habisenin iz’âcâtından ve o vahşetin dehşetinden şu şartlarla kurtulabilirsin ki: Tabiat gecesini terk edip hakikat güneşine teveccüh etsen ve yakînen inansan ki, şu gece nurları gündüz güneşinin ışıklarının gölgeleridir.

Katre: damla	Katre-i fikr: düşünce damlası (bk. f-k-r)
Katre-misal: damla gibi (bk. m-s̱-l)	Nur: bütün varlıkları aydınlatan ve her çeşit nuru yaratan Allah (bk. n-v-r)
Zühre-misal: çiçek gibi (bk. m-s̱-l)	aks: yansıma
berzah: geçit	beyhude: boşuna
cazibe: çekim gücü	celb-i rızık: rızık elde etme (bk. r-z-ḳ)
dehşet: korku, ürkme	ervâh-ı habise: kötü ruhlar (bk. r-v-ḥ)
feylesof: filozof, felsefeci	firak: ayrılık (bk. f-r-k)
hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hakîm: hikmetli, hikmet sahibi (bk. ḥ-k-m)
hazine-i rahmet: rahmet hazinesi (bk. r-ḥ-m)	hususiyet: özellik
iftihar: övünme	inhilâl: çözülüp açılmış, dağılmış
inkisar: kırılma	istidat: kabiliyet, yetenek (bk. a-d-d)
iz’âcât: rahatsız etmeler	kalb-i insanî: insan kalbi
kamer: ay	kemâl: mükemmellik (bk. k-m-l)
kesafet: yoğunluk, katılık	kesif: yoğun, katı
lem’a: parıltı	lâkin: ama, fakat
mehâsin: güzellikler (bk. ḥ-s-n)	mertebe-i külliye: büyük ve kapsamlı mertebe (bk. k-l-l)
muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)	muvaffak: başarılı
nazar: bakış, dikkat (bk. n-ẓ-r)	nefsülemir: işin gerçeği, aslı (bk. n-f-s)
neş’et etmek: doğmak	sa’y: çalışma
suret: şekil, biçim; görüntü (bk. ṣ-v-r)	sülûk etmek: yol almak
tabiat: doğa, canlı cansız bütün varlıklar, maddî âlem (bk. ṭ-b-a)	talep etmek: istemek (bk. ṭ-l-b)
tecellî: yansıma (bk. c-l-y)	telezzüz: lezzetlenme
terakki: yükselme, ilerleme	teveccüh: yönelme
vahşet: ürküntü, korku	yakînen: kesin olarak (bk. y-ḳ-n)
ye’s: ümitsizlik	ziya: ışık
zulümat: karanlık (bk. ẓ-l-m)	zât: kendi, öz
âyine: ayna	âyinedarlık: aynalık
Şems-i Ezelî: Ezelî Güneş, bu tabir ezelden beri bütün varlıkları aydınlatan Allah için bir benzetme olarak kullanılır (bk. e-z-l)	şems: güneş

[Anonim]

Bu şartı yaptıktan sonra sen kemâlini bulursun. Fakir ve karanlıklı kamer yerine, haşmetli güneşi bulursun. Fakat sen dahi, öteki arkadaşın gibi, güneşi safi göremezsin. Belki senin aklın ve felsefen ünsiyet ve ülfet ettikleri perdeler arkasında ve ilim ve hikmetin nescettiği hicapların halfinde ve kabiliyetin verdiği bir renk içinde görebilirsin.

İşte, Reşha-misal üçüncü arkadaşınız ki, hem fakirdir, hem renksizdir. Güneşin hararetiyle çabuk tebahhur eder, enâniyetini bırakır, buhara biner, havaya çıkar. İçindeki madde-i kesife, nâr-ı aşk ile ateş alır, ziya ile nura döner. O ziyanın cilvelerinden gelen bir şuaa yapışır, yanaşır.

Ey Reşha-misal! Madem doğrudan doğruya güneşe âyinedarlık ediyorsun. Sen hangi mertebede bulunursan bulun, ayn-ı şemse karşı, aynelyakîn bir tarzda, safi bakılacak bir delik, bir pencere bulursun. Hem o şemsin âsâr-ı acîbesini ona vermekte müşkülât çekmeyeceksin. Ona lâyık haşmetli evsâfını tereddütsüz verebilirsin. Saltanat-ı zâtiyesinin dehşetli âsârını ona vermekte hiçbir şey senin elinden tutup ondan vazgeçiremez. Seni ne berzahların darlığı, ne kabiliyetlerin kaydı, ne âyinelerin küçüklüğü seni şaşırtmaz, hilâf-ı hakikate sevk etmez. Çünkü sen safi, hâlis, doğrudan doğruya ona baktığın için anlamışsın ki, mazharlarda görünen ve âyinelerde müşahede olunan güneş değil, belki bir nevi cilveleridir, bir çeşit renkli akisleridir. Çendan o akisler onun ünvanlarıdır; fakat bütün âsâr-ı haşmetini gösteremiyorlar.

İşte, şu hakikatle karışık temsilde, böyle başka başka üç tarikle kemâle gidilir. Ve o kemâlâtın mezâyâsında ve mertebe-i şuhudun tafsilâtında başka başkadırlar. Fakat neticede ve hakka iz’an ve hakikati tasdikte ittifak ederler.

İşte, nasıl bir gece adamı ki, hiç güneşi görmemiş, yalnız kamer âyinesinde bir gölgesini görüyor. Güneşe mahsus haşmetli ziyayı, dehşetli cazibeyi aklına sığıştıramıyor. Belki görenlere teslim olup taklit ediyor. Öyle de, veraset-i Ahmediye (a.s.m.) ile Kadîr ve Muhyî gibi isimlerin mertebe-i uzmâsına yetişmeyen,

Kadîr: sonsuz güç ve kudret sahibi Allah (bk. ḳ-d-r)	Muhyî: bütün canlılara hayat veren Allah (bk. ḥ-y-y)
Reşha-misal: sızıntı misali (bk. m-s̱-l)	akis: yansıma
ayn-ı şems: güneşin kendisi	aynelyakin: gözle görür kesinlikte (bk. y-ḳ-n)
berzah: geçit	cazibe: çekim gücü
cilve: görünme, yansıma (bk. c-l-y)	enâniyet: benlik
evsâf: vasıflar, özellikler (bk. v-ṣ-f)	hak: doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	half: arka
hararet: sıcaklık, ısı	haşmet: ihtişam, görkem
hicap: örtü, perde	hikmet: yüksek bilgi (bk. ḥ-k-m)
hilâf-ı hakikat: gerçeğe aykırılık (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hâlis: içten, katıksız (bk. ḫ-l-ṣ)
iz’an: kesin şekilde inanma	kamer: ay
kemâl: mükemmellik, olgunluk (bk. k-m-l)	kemâlât: mükemmellikler (bk. k-m-l)
madde-i kesife: yoğun, katı madde	mahsus: özel, has
mazhar: ayna, görünme yeri (bk. ẓ-h-r)	mertebe: derece
mertebe-i uzmâ: en büyük mertebe (bk. a-ẓ-m)	mertebe-i şuhud: görme derecesi (bk. ş-h-d)
mezâyâ: meziyetler, üstün özellikler	müşahede olunmak: görünmek (bk. ş-h-d)
müşkilât: zorluk	nesc etmek: dokumak
nevi: tür, çeşit	nur: aydınlık (bk. n-v-r)
nâr-ı aşk: aşk ateşi	safi: temiz, duru; halis (bk. ṣ-f-y)
saltanat-ı zâtiye: bizzat Kendisinin hükmettiği saltanat, egemenlik (bk. s-l-ṭ)	tafsilât: ayrıntı
tarik: yol (bk. ṭ-r-ḳ)	tasdik: onaylama, doğruluğunu kabul etme (bk. ṣ-d-ḳ)
tebahhur: buharlaşma	temsil: kıyaslama tarzında benzetme (bk. m-s̱-l)
tereddütsüz: şüphede kalmayacak şekilde	veraset-i Ahmediye: Peygamberimize varis olma, onun izinden gitme (bk. ḥ-m-d)
ziya: ışık	âsâr: işler
âsâr-ı acîbe: şaşırtıcı işler	âsâr-ı haşmet: haşmet ve büyüklüğün kendine lâyık eserleri, neticeleri
âyine: ayna	âyinedar: ayna olma
çendan: gerçi	ülfet: alışkanlık
ünsiyet: alışkanlık, âşinalık	şems: güneş
şua: ışık, parıltı

[Anonim]

haşr-i âzamı ve kıyamet-i kübrâyı taklidî olarak kabul eder, “Aklî bir mesele değildir” der. Çünkü, hakikat-ı haşir ve kıyamet, İsm-i Âzamın ve bazı esmânın derece-i âzamının mazharıdır. Kimin nazarı oraya çıkmazsa, taklide mecburdur. Kimin fikri oraya girse, haşir ve kıyameti, gece gündüz, kış ve bahar derecesinde kolay görür, itminan-ı kalble kabul eder.

İşte şu sırdandır ki, haşir ve kıyameti, en âzam mertebede, en ekmel tafsilâtla Kur’ân zikrediyor ve İsm-i Âzamın mazharı olan Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâm ders veriyor. Ve eski peygamberler ise, hikmet-i irşadın iktizasıyla, bir derece basit ve iptidaî bir halde olan ümmetlerine, haşri en âzam bir derecede, en geniş bir tafsilâtla ders vermemişler.

Hem şu sırdandır ki, bir kısım ehl-i velâyet, bazı erkân-ı imaniyeyi mertebe-i uzmâsında görmemişler veya gösterememişler. Hem şu sırdandır ki, marifetullahta derecât-ı ârifîn çok tefavüt ediyor.
Daha bunlar gibi çok esrar, şu hakikatten inkişaf eder. Şimdi şu temsil, hem bir derece hakikati ihsas ettiğinden, hem hakikat çok geniş ve çok derin olduğundan, biz dahi temsille iktifa ediyoruz. Haddimizin ve takatimizin fevkinde olan esrara girişmeyeceğiz.

ÜÇÜNCÜ DAL

Kıyamet alâmetlerinden ve âhirzaman vukuatından ve bazı a’mâlin fazilet ve sevaplarından bahseden ehâdis-i şerife güzelce anlaşılmadığından, akıllarına güvenen bir kısım ehl-i ilim, onların bir kısmına zayıf veya mevzu demişler. İmanı zayıf ve enâniyeti kavî bir kısım da inkâra kadar gitmişler. Şimdi tafsile girişmeyeceğiz. Yalnız “On İki Asıl”ı beyan ederiz.
BİRİNCİ ASIL: Yirminci Sözün âhirindeki sual ve cevapta izah ettiğimiz meseledir. İcmâli şudur ki:

Aleyhissalâtü Vesselâm: Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun (bk. ṣ-l-v; s-l-m)	alâmet: işaret
a’mâl: ameller, işler	beyan: açıklama (bk. b-y-n)
derece-i âzam: en büyük derece (bk. a-ẓ-m)	derecât-ı ârifîn: ariflerin dereceleri (bk. a-r-f)
ehl-i ilim: ilim ehli, âlimler (bk. a-l-m)	ehl-i velâyet: veliler, Allah dostları (bk. v-l-y)
ehâdis-i şerife: Peygamberimizin yüce sözleri (bk. ḥ-d-s̱)	ekmel: en mükemmel (bk. k-m-l)
enâniyet: benlik, gurur	erkân-ı imaniye: imanın esasları (bk. r-k-n; e-m-n)
esmâ: isimler (bk. s-m-v)	esrar: sırlar
fazilet: erdem, üstünlük (bk. f-ḍ-l)	fevkinde: üstünde
hadd: yetki	hakikat: gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hakikat-ı haşir ve kıyamet: kıyamet ve haşir gerçeği (bk. ḥ-ḳ-ḳ; ḥ-ş-r; ḳ-v-m)	haşr-i âzam/haşir: en büyük haşir; öldükten sonra âhirette yeniden diriltilerek Allah’ın huzurunda toplanma (bk. ḥ-ş-r; a-ẓ-m)
hikmet-i irşad: olması gereken keyfiyette doğru yolu gösterme ve yaşatmanın gayesi (bk. ḥ-k-m; r-ş-d)	icmâl: özet, kısaltılmış (bk. c-m-l)
ihsas: hissettirme	iktifa: yetinme
iktiza: bir şeyin gereği	inkişaf: açığa çıkma (bk. k-ş-f)
inkâr: kabul etmeme, inanmama (bk. n-k-r)	iptidaî: ilkel
itminan-ı kalb: kalben tam kanaatle inanma	kavî: kuvvetli
kıyamet: dünyanın sonu, varlığın bozulup dağılması (bk. ḳ-v-m)	kıyamet-i kübrâ: büyük kıyâmet, varlığın bozulup dağılması (bk. ḳ-v-m; k-b-r)
marifetullah: Allah’ı tanıma ve bilme (bk. r-k-n; a-r-f)	mazhar: görünme yeri (bk. ẓ-h-r)
mertebe: derece	mertebe-i uzma: en büyük mertebe (bk. a-ẓ-m)
mevzu: uydurma hadis	nazar: bakış (bk. n-ẓ-r)
tafsil: ayrıntı	tafsilât: ayrıntılar
takat: güç, kuvvet	tefavüt etmek: farklılık göstermek
temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)	vukuat: olaylar
zikretmek: bildirmek, hatırlatmak	âhir: son (bk. e-ḫ-r)
âhirzaman: dünya hayatının kıyamete yakın son devresi (bk. e-ḫ-r)	âzam: en büyük (bk. a-ẓ-m)
İsm-i Âzam: Cenâb-ı Hakkın binbir isminden en büyük ve mânâca diğer isimleri kuşatmış olanı (bk. s-m-v; a-ẓ-m)

[Anonim]

Din bir imtihandır, bir tecrübedir; ervâh-ı âliyeyi ervâh-ı sâfileden tefrik eder. Öyle ise, ileride herkese gözle görülecek vukuatı öyle bir tarzda bahsedecek ki, ne bütün bütün meçhul kalsın, ne de bedihî olup herkes ister istemez tasdike mecbur kalsın. Akla kapı açacak, ihtiyarı elinden almayacak. Zira, eğer tamamen bedâhet derecesinde bir alâmet-i kıyamet görülse, herkes tasdike muztar olsa, o vakit kömür gibi bir istidat, elmas gibi bir istidatla beraber kalır. Sırr-ı teklif ve netice-i imtihan zayi olur.

İşte, bunun için, Mehdî ve Süfyan meseleleri gibi çok meselelerde çok ihtilâf olmuş. Hem rivâyât dahi çok muhteliftir; birbirine zıt hükümler olmuş.

İKİNCİ ASIL: Mesâil-i İslâmiyenin tabakatı vardır. Biri bir burhan-ı kat’î istese, diğeri bir zann-ı galibî ile iktifa eder, başkası yalnız bir kabul-u teslimi ve reddetmemek ister. Öyle ise, esâsât-ı imaniyeden olmayan mesâil-i fer’iye veya vukuat-ı zamaniyenin herbirinde bir iz’ân-ı yakîn ile bir burhan-ı kat’î istenilmez. Belki yalnız reddetmemek ve teslimiyetle ilişmemektir.

ÜÇÜNCÜ ASIL: Zaman-ı Sahabede Benî İsrail ve Nesârâ ulemalarından çoğu İslâmiyete girdiler. Eski malûmatları dahi onlarla beraber Müslüman oldu; bazı hilâf-ı vaki malûmât-ı sâbıkaları, İslâmiyetin malı olarak tevehhüm edildi.

DÖRDÜNCÜ ASIL: Ehâdis-i şerife râvilerinin bazı kavilleri veyahut istinbat ettikleri mânâları, metn-i hadisten telâkki ediliyordu. Halbuki, insan hatadan hâli olmadığı için, hilâf-ı vaki bazı istinbatları veya kavilleri hadis zannedilerek zaafına hükmedilmiş.

BEŞİNCİ ASIL: 1 اِنَّ فِى اُمَّتِى مُحَدَّثوُنَ yani 2 مُلْهَمُونَ sırrınca, bazı ehl-i

[NOT]Dipnot-1 “Ümmetimin içinde muhaddesûn vardır.” Buhari, Fadâilü’s-Sahâbe: 6, Enbiyâ: 54; Müslim, Fadâilü’s-Sahâbe: 23; Tirmizi, Menâkıb: 17; Müsned, 6:55; el-Kurtubî, el-Câmi’li Ahkâm’l-Kur’ân 13:174.

Dipnot-2 Kendilerine ilhâm olunan kimseler.[/NOT]

Benî İsrail: İsrailoğulları, Yahudiler	Mehdî: âhirzamanda gelip dini takviye edecek ve Müslümanların imanlarını yenileyecek olan zât (bk. h-d-y)
Nesârâ: Hıristiyanlar	Süfyan: âhirzamanda gelip İslâm dinini yıkmak için çalışacak olan dinsiz ve münafık şahıs
alâmet-i kıyamet: kıyâmet alâmeti, işareti (bk. ḳ-v-m)	bedihî: açık, âşikar
bedâhet: ap açıklık	burhan-ı kat’î: kesin delil
ehl-i keşif: maneviyat âlemlerinde iman hakikatlerini gözleme yeteneğine sahip insanlar (bk. k-ş-f)	ehâdis-i şerife: Peygamberimizin yüce sözleri (bk. ḥ-d-s̱)
ervâh-ı sâfile: alçak ruhlar (bk. r-v-ḥ)	ervâh-ı âliye: yüksek ruhlar (bk. r-v-ḥ)
esâsât-ı imaniye: imanın esasları (bk. e-m-n)	hilâf-ı vaki: gerçeğe aykırı
hâli: uzak, boş	ihtilâf: uyuşmazlık, ayrılık
ihtiyar: irade, seçme gücü (bk. ḫ-y-r)	iktifa: yetinme
istidat: kabiliyet, meziyet (bk. a-d-d)	istinbat: gizli bir mânâyı ortaya çıkarma
iz’ân-ı yakîn: kesin delile dayalı olan sağlam inanç (bk. y-ḳ-n)	kabul-u teslim: teslimiyet ile kabul etmek (bk. s-l-m)
kavil: söz, görüş	malûmat: bilgiler (bk. a-l-m)
malûmat-ı sâbıka: geçmişteki bilgiler (bk. a-l-m)	mesâil-i fer’iye: teferruata dair olan meseleler (bk. m-s̱-l)
mesâil-i İslâmiye: İslâmî meseleler (bk. s-l-m)	metn-i hadis: hadisin metni, sözel kısım (bk. ḥ-d-s̱)
meçhul: bilinmeyen	muhtelif: değişik, çeşitli
muztar: mecbur, çaresiz	netice-i imtihan: imtihan neticesi
rivâyât: Peygamberimizden duyulan şeylerin nakledilmesi	râvi: rivâyet eden, nakleden
sırr-ı teklif: sorumluluk ve imtihan sırrı	tabakat: tabakalar
tasdik: doğruluğunu kabul etme, onaylama (bk. ṣ-d-ḳ)	tefrik: ayırma
telâkki etmek: kabul etmek	teslimiyet: bir görüşe, bir fikre teslim olma, onu kabul etme (bk. s-l-m)
tevehhüm edilmek: sanılmak	ulema: âlimler (bk. a-l-m)
vukuat: olaylar	vukuat-ı zamaniye: zamanın olayları
zaaf: zayıflık	zaman-ı Sahabe: Sahabelerin zamanı
zann-ı galibî: üstün gelen kanaat	zayi olmak: kaybolmak

[Anonim]

keşif ve ehl-i velâyet olan muhaddisîn-i muhaddesun ilhamlarıyla gelen bazı maânî, hadis telâkki edilmiş. Halbuki ilham-ı evliya, bazı ârızalarla hata olabilir. İşte, bu neviden bir kısım hilâf-ı hakikat çıkabilir.

ALTINCI ASIL: Beynennas iştihar bulmuş bazı hikâyeler bulunuyor ki, durub-u emsal hükmüne geçer, hakikî mânâsına bakılmaz. Ne maksat için sevk edilir, ona bakılır. İşte, bu neviden, beynennas teârüf etmiş bazı kıssa ve hikâyâtı, Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm bir maksad-ı irşadî için temsil ve kinaye nev’inden zikredivermiş. Şu nevi meselelerin mânâ-yı hakikîsinde kusur varsa, örf ve âdât-ı nâsa aittir ve teârüf ve tesâmu-u umumîye râcidir.

YEDİNCİ ASIL: Pek çok teşbih ve temsiller bulunuyor ki, mürur-u zamanla veya ilmin elinden cehlin eline geçmesiyle hakikat-i maddiye telâkki ediliyor, hataya düşer. Meselâ, “Sevr” ve “Hut” isminde ve âlem-i misalde sevr ve hut timsalinde, berrî ve bahrî hayvânat nâzırlarından iki melâiketullah, adeta bir koca öküz ve cismanî bir balık zannedilerek hadîse ilişilmiş.

Hem meselâ, bir vakit huzur-u Nebevîde derin bir ses işitildi. Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm ferman etti ki: “Bu gürültü, yetmiş senedir yuvarlanıp, tâ ancak bu dakika Cehennemin dibine düşen bir taşın gürültüsüdür.”1 İşte bu hadisi işiten, hakikate vasıl olmayan, inkâra sapar. Halbuki, yirmi dakika o hadisten sonra kat’iyen sabittir ki, biri geldi, Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâma dedi ki: “Meşhur münafık yirmi dakika evvel öldü.” Yetmiş yaşına giren o münafık, Cehennemin bir taşı olarak, bütün müddet-i ömrü tedennîde, esfel-i sâfilîne, küfre sukuttan ibaret olduğunu, gayet beliğane bir surette, Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm beyan etmiştir. Cenâb-ı Hak, o vefat dakikasında o sesi işittirip ona alâmet etmiştir.

[NOT]Dipnot-1 bk. Müslim, Cennet, 31; Müsned, 3:341, 346.[/NOT]

Aleyhissalâtü Vesselâm: Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun (bk. ṣ-l-v; s-l-m)	Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan, şeref ve azamet sahibi yüce Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
Resul-i Ekrem: Allah’ın en şerefli ve değerli elçisi olan Hz. Muhammed (a.s.m.) (bk. r-s-l; k-r-m)	alâmet: işaret
bahrî: denize ait	beliğane: beliğ bir şekilde (bk. b-l-ğ)
berrî: karaya ait	beyan etmek: açıklamak (bk. b-y-n)
beynennas: insanlar arasında	cehl: cahillik, bilgisizlik
cismanî: maddi yapısı olan	durub-u emsal: atasözleri (bk. m-s̱-l)
ehl-i velâyet: veliler, Allah dostları (bk. v-l-y)	esfel-i sâfilîn: aşağıların en aşağısı
ferman etmek: buyurmak	hadis: Peygamberimize ait söz, emir veya davranış (bk. ḥ-d-s̱)
hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hakikat-i maddiye: maddî gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hakikî: gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hayvânat: hayvanlar (bk. ḥ-y-y)
hikâyât: hikâyeler	hilâf-ı hakikat: gerçeğe aykırı (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hut: büyük balık	huzur-u Nebevî: Peygamberin huzuru, yanı (bk. ḥ-ḍ-r; n-b-e)
ilham: Allah’tan kalbe gelen ve doğan mânâlar	ilham-ı evliya: evliyanın kalbine doğan mânâ (bk. v-l-y)
inkâr: kabul etmeme, inanmama (bk. n-k-r)	iştihar: meşhur olma
kat’iyen: kesinlikle	kinaye: bir sözü üstü kapalı olarak ifade etme
küfür: inkar, inançsızlık (bk. k-f-r)	kıssa: ibretli hikâye
maksad-ı irşadî: yol gösterme gayesi (bk. ḳ-ṣ-d; r-ş-d)	maksat: gaye (bk. ḳ-ṣ-d)
maânî: mânâlar (bk. a-n-y)	melâiketullah: Allah’ın melekleri (bk. m-l-k)
muhaddisîn-i muhaddesun: Allah tarafından ilhama mazhar olan hadisçiler (bk. ḥ-d-s̱)	mânâ-yı hakikî: gerçek mânâ (bk. a-n-y; ḥ-ḳ-ḳ)
müddet-i ömür: ömür süresi	münafık: iki yüzlü, inanmadığı halde inanmış görünen kişi
mürur-u zaman: zamanın geçmesi	nevi: tür, çeşit
nev’: tür	nâzır: gözlemci (bk. n-ẓ-r)
râci: ait	sevr: öküz
sukut: düşme, alçalma	tedennî: alçalma, gerileme
telâkki: kabul etme	telâkki etmek: kabul etmek
temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)	tesâmu-u umumîye: genel duyuş, halkta oluşmuş yaygın kanaat (bk. s-m-a)
teârüf etmek: bilinmek (bk. a-r-f)	teşbih: benzetme
timsal: suret, görüntü (bk. m-s̱-l)	vasıl olma: ulaşma, kavuşma
zikretmek: bildirmek	âdât-ı nâs: insanların adetleri
âlem-i misal: bütün varlıkların ve olayların görüntülerinin yansıdığı madde ötesi âlem (bk. a-l-m; m-s̱-l)	ârıza: aksama

[Anonim]

SEKİZİNCİ ASIL: Cenâb-ı Hakîm-i Mutlak, şu dâr-ı tecrübe ve meydan-ı imtihanda, çok mühim şeyleri, kesretli eşya içinde saklıyor. O saklamakla, çok hikmetler, çok maslahatlar bağlıdır. Meselâ, Leyle-i Kadri umum Ramazan’da, saat-i icâbe-i duayı Cuma gününde, makbul velîsini insanlar içinde, eceli ömür içinde ve kıyametin vaktini ömr-ü dünya içinde saklamış.

Zira, ecel-i insan muayyen olsa, yarı ömrüne kadar gaflet-i mutlaka, yarıdan sonra darağacına adım adım gitmek gibi bir dehşet verecek. Halbuki, âhiret ve dünya muvazenesini muhafaza etmek ve her vakit havf ve recâ ortasında bulunmak maslahatı, iktiza eder ki, her dakika hem ölmek, hem yaşamak mümkün olsun. Şu halde, müphem tarzdaki yirmi sene müphem bir ömür, bin sene muayyen bir ömre müreccahtır.

İşte, kıyamet dahi, şu insan-ı ekber olan dünyanın ecelidir. Eğer vakti taayyün etseydi, bütün kurun-u ûlâ ve vustâ gaflet-i mutlakaya dalacak idiler ve kurun-u uhrâ dehşette kalacaktı. İnsan nasıl hayat-ı şahsiyesiyle, hanesinin ve köyünün bekàsıyla alâkadardır. Öyle de, hayat-ı içtimaiye ve nev’iyesiyle, küre-i arzın ve dünyanın yaşamasıyla alâkadardır. Kur’ân 1 اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ der, “Kıyamet yakındır” ferman ediyor. Bin bu kadar sene geçtikten sonra gelmemesi, yakınlığına halel vermez. Zira kıyamet dünyanın ecelidir. Dünyanın ömrüne nisbeten bin veya iki bin sene, bir seneye nisbetle bir iki gün veya bir iki dakika gibidir. Saat-i kıyamet yalnız insaniyetin eceli değil ki, onun ömrüne nisbet edilip baîd görülsün. İşte bunun içindir ki, Hakîm-i Mutlak, kıyameti, Mugayyebât-ı Hamseden olarak ilminde saklıyor. İşte, bu ipham sırrındandır ki, her asır, hattâ asr-ı hakikatbîn olan Asr-ı Saadet dahi daima kıyametten korkmuşlar. Hattâ bazıları “Şerâiti hemen hemen çıkmış” demişler.

[NOT]Dipnot-1 Kamer Sûresi, 54:1.[/NOT]

Asr-ı Saadet: Peygamberimizin yaşadığı dönem, mutluluk asrı	Cenâb-ı Hakîm-i Mutlak: sınırsız hikmet sahibi yüce Allah (bk. ḥ-k-m; ṭ-l-ḳ)
Hakîm-i Mutlak: sınırsız hikmet sahibi olan Allah (bk. ḥ-k-m; ṭ-l-ḳ)	Leyle-i Kadr: Kadir gecesi (bk. ḳ-d-r)
Mugayyebât-ı Hamse: beş bilinmeyen şey (bk. ğ-y-b)	alâkadar: alâkalı, ilgili
asr-ı hakikatbîn: gerçeği gören asır (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	baîd: uzak
bekà: süreklilik, devamlılık (bk. b-ḳ-y)	darağacı: idam sehpası
dehşet: korku, ürküntü	dâr-ı tecrübe: deneme yeri
ecel: ölüm vakti	ecel-i insan: insanın ölüm vakti
ferman etmek: buyurmak	gaflet-i mutlaka: sınırsız bir şekilde umursamazlık; âhiretten ve Allah’ın emir ve yasaklarından habersiz davranma (bk. ğ-f-l; ṭ-l-ḳ)
halel: zarar, eksiklik	hane: ev
havf: korku	hayat-ı içtimaiye: toplum hayatı (bk. ḥ-y-y; c-m-a)
hayat-ı şahsiye: özel hayat (bk. ḥ-y-y)	hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)
iktiza: gerektirme	insan-ı ekber: en büyük insan (bk. k-b-r)
insaniyet: insanlık	ipham: gizleme
kesretli: çok (bk. k-s̱-r)	kurun-u uhrâ: yakın çağ (bk. e-ḫ-r)
kurun-u ûlâ ve vusta: ilk ve orta çağ	küre-i arz: yeryüzü, dünya
kıyamet: dünyanın sonu, varlığın bozulup dağılması (bk. ḳ-v-m)	makbul: kabul görmüş; değer ve itibar sahibi
maslahat: gaye, fayda (bk. ṣ-l-ḥ)	meydan-ı imtihan: sınav meydanı
muayyen: belli	muhafaza: koruma (bk. ḥ-f-ẓ)
muvazene: denge	mühim: önemli
müphem: belirsiz	müreccah: tercih edilme
nev’i: tür	nisbet edilmek: bağ kurulmak (bk. n-s-b)
nisbeten: kıyasla (bk. n-s-b)	recâ: ümit
saat-i icâbe-i dua: duaların kabul edildiği saat (bk. c-v-b; d-a-v)	saat-i kıyamet: kıyâmet vakti (bk. ḳ-v-m)
taayyün: belirlenme	umum: bütün
velî: Allah dostu (bk. v-l-y)	zira: çünkü
âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki hayat (bk. e-ḫ-r)	ömr-ü dünya: dünyanın ömrü
şerâit: şartlar, belirtiler

[Yazar]

Yazılar