- Bu konu 84 yanıt içerir, 2 izleyen vardır ve en son
tarafından güncellenmiştir.
-
Yazılar
-
husulünden hasıl olan ve iftihar ve memnuniyet ve ferahla tabir edemediğimiz maânî-i mukaddese ve şuûn-u münezzehe, o derece âli ve mukaddestir ki, bütün ukul-ü beşer ittihad edip bir akıl olsa, yine onların künhüne yetişemez ve ihata edemez.
Hem meselâ, adaletperver, ihkak-ı hakkı sever ve ondan zevk alır bir hâkim, mazlumların haklarını vermekten ve mazlumların teşekkürlerinden ve zalimleri tecziye etmekle mazlumların intikamlarını almaktan nasıl memnun olur, bir zevk alır.
İşte, Hakîm-i Mutlak ve Âdil-i Bilhak ve Kahhâr-ı Zülcelâl, değil yalnız cin ve inste, belki bütün mevcudatta ihkak-ı haktan, yani herşeye hakk-ı vücudu ve hakk-ı hayatı vermekten ve vücut ve hayatını mütecavizlerden muhafaza etmekten ve dehşetli mevcutları tecavüzlerden tevkif ve durdurmaktan, hususan mahşerde ve dâr-ı âhirette cin ve insin muhakemesinden başka bütün zîhayata karşı tecellî-i kübrâ-yı adl ve hikmetten gelen maânî-i mukaddeseyi kıyas edebilirsin.
İşte şu üç misal gibi, bin bir esmâ-i İlâhiyenin herbirinde pek çok tabakat-ı hüsün ve cemâl ve fazl ve kemâl bulunduğu gibi, pek çok merâtib-i muhabbet ve iftihar ve izzet ve kibriyâ vardır. İşte bundandır ki, Vedûd ismine mazhar olan muhakkıkîn-i evliya, “Bütün kâinatın mayası muhabbettir. Bütün mevcudatın harekâtı muhabbetledir. Bütün mevcudattaki incizap ve cezbe ve cazibe kanunları muhabbettendir” demişler. Onlardan birisi demiş:
[TABLE]
[TR]
[TD]Hakîm-i Mutlak: herşeyi hikmetle yapan, sınırsız hikmet sahibi Allah (bk. ḥ-k-m; ṭ-l-ḳ)[/TD]
[TD]Kahhâr-ı Zülcelâl: haşmet ve yücelik sahibi ve herşeye her zaman mutlak galip gelen ve kahretmeye gücü yeten Allah (bk. ḳ-h-r; ẕü; c-l-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Vedûd: kullarını çok seven ve şefkat eden, Kendisine çok sevgi beslenen Allah (bk. v-d-d)[/TD]
[TD]adaletperver: adâleti seven (bk. a-d-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cazibe: çekim gücü[/TD]
[TD]cezbe: kendinden geçer bir hale gelme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cin ve ins: cinler ve insanlar[/TD]
[TD]dehşetli: korkunç[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]dâr-ı âhiret: öteki dünya, âhiret yurdu (bk. e-ḫ-r)[/TD]
[TD]esmâ-i İlâhiye: Allah’ın isimleri (bk. s-m-v; e-l-h)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hakk-ı hayat: yaşama hakkı (bk. ḥ-ḳ-ḳ; ḥ-y-y)[/TD]
[TD]hakk-ı vücud: varlık hakkı (bk. ḥ-ḳ-ḳ; v-c-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]harekât: hareketler[/TD]
[TD]hasıl olan: meydana gelen[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]husul: oluşma, ortaya çıkma[/TD]
[TD]hususan: özellikle[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hâkim: hükmeden, idareci, yargılayan (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[TD]iftihar: övünme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihata: kavrama[/TD]
[TD]ihkak-ı hak: hak sahibine hakkını verme (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]incizab: çekim, çekicilik[/TD]
[TD]ittihad: birleşme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)[/TD]
[TD]künh: asıl, esas[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mahşer: kıyametten sonra insanların tekrar diriltilip toplanacakları yer (bk. ḥ-ş-r)[/TD]
[TD]mazhar: erişme, nail olma; yansıma ve görünme yeri (bk. ẓ-h-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mazlum: zulme uğrayan (bk. ẓ-l-m)[/TD]
[TD]maânî-i mukaddese: her türlü kusur ve noksandan yüce, mukaddes mânâlar (bk. a-n-y; ḳ-d-s)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]merâtib-i muhabbet ve iftihar ve izzet ve kibriyâ: sevgi, övgü, şeref ve büyüklük mertebeleri (bk. ḥ-b-b; a-z-z; k-b-r)[/TD]
[TD]mevcud: varlık (bk. v-c-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)[/TD]
[TD]misal: örnek (bk. m-s̱-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[TD]muhafaza: koruma (bk. ḥ-f-ẓ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhakeme: yargılama (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[TD]muhakkıkîn-i evliya: evliyadan gerçekleri araştıran ve delilleriyle bilen âlimler (bk. ḥ-ḳ-ḳ; v-l-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mukaddes: kusur ve noksandan uzak, kutsal (bk. ḳ-d-s)[/TD]
[TD]mütecaviz: saldırgan, haddi aşan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tabakat-ı hüsün ve cemâl ve fazl ve kemâl: güzellik, üstünlük ve mükemmellik tabakaları (bk. ḥ-s-n; c-m-l; f-ḍ-l; k-m-l)[/TD]
[TD]tabir: açıklama, ifade (bk. a-b-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tecellî-i kübrâ-yı adl ve hikmet: adaletin ve hikmetin büyük tecellîsi, yansıması (bk. c-l-y; k-b-r; a-d-l; ḥ-k-m)[/TD]
[TD]tecziye: cezalandırma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tevkif: durdurma, alıkoyma[/TD]
[TD]ukul-ü beşer: insanların akılları[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vücut: varlık (bk. v-c-d)[/TD]
[TD]zîhayat: hayat sahibi, canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Âdil-i Bilhak: sonsuz adalet sahibi, adaletle iş gören, herşeyin hakkını veren Allah (bk. a-d-l; ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]âli: yüce[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şuûn-u münezzehe: Cenâb-ı Hakkın yüce sıfatlarının mahiyetlerinde bulunan ve onları tecellîye sevk eden Zâtına ait münezzeh özellikler (bk. ş-e-n; n-z-h)[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
فَلَكْ مَسْت مَلَكْ مَسْت نُجُومْ مَسْت سَمٰوَاتْ مَسْتشَمْس مَسْت قَمَرْ مَسْت زَمِين مَسْت عَنَاصِرْ مَسْتنَبَاتْ مَسْت شَجَرْ مَسْت بَشَرْ مَسْت سَرَاسَرْ ذِى حَيَاتْ مَسْتهَمَه ذَرَّاتِ مَوْجُودَاتْ بَرَابَرْ مَسْت دَرْ مَسْتَسْت
1
Yani, muhabbet-i İlâhiyenin tecellîsinde ve o şarâb-ı muhabbetten, herkes istidadına göre mesttir. Malûmdur ki, her kalb, kendine ihsan edeni sever ve hakikî kemâle muhabbet eder ve ulvî cemâle meftun olur. Kendiyle beraber sevdiği ve şefkat ettiği zâtlara dahi ihsan edeni daha pek çok sever. Acaba, sabıkan beyan ettiğimiz gibi, herbir isminde binler ihsan defineleri bulunan ve bütün sevdiklerimizi ihsânâtıyla mes’ud eden ve binler kemâlâtın menbaı olan ve binler tabakat‑ı cemâlin medarı olan bin bir esmâsının müsemmâsı olan Cemîl-i Zülcelâl, Mahbub-u Zülkemâl ne derece aşk ve muhabbete lâyık olduğu ve bütün kâinat Onun muhabbetiyle mest ve sergerdan olmasının şayeste bulunduğu anlaşılmaz mı?
İşte şu sırdandır ki, Vedûd ismine mazhar bir kısım evliya, “Cenneti istemiyoruz. Bir lem’a-i muhabbet-i İlâhiye ebeden bize kâfidir” demişler.
Hem ondandır ki, hadiste geldiği gibi, “Cennette bir dakika rüyet-i cemâl-i İlâhî, bütün Cennet lezâizine fâiktir.”
2
İşte şu nihayetsiz kemâlât-ı muhabbet, vâhidiyet ve ehadiyet dairesinde, Zât-ı Zülcelâlin kendi esmâ ve mahlûkatıyla hâsıl olur. Demek, o daire haricinde tevehhüm olunan kemâlât, kemâlât değildir.[NOT]Dipnot-1 Felek mest, melek mest, yıldızlar mest, gökler mest. Bütün canlılar baştan başa mest. Bütün varlıkların zerreleri beraber ve iç içe mesttirler.
Dipnot-2 bk. Müslim, Îman 297; İbni Mâce, Mukaddime 13; Müsned 4:333; ed-Deylemî, el-Müsned 4:356; eş-Şafiî, el-Müsned 2:389.[/NOT]
[TABLE]
[TR]
[TD]Cemîl-i Zülcelâl: heybeti ve yüceliği sınırsız, güzelliği sonsuz olan Allah (bk. c-m-l; ẕü; c-l-l)[/TD]
[TD]Mahbub-u Zülkemâl: sonsuz kemâl sahibi olan ve gerçek anlamda sevilmeye layık olan Allah (bk. ḥ-b-b; ẕü; k-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Vedûd: kullarını çok seven ve şefkat eden, Kendisine çok sevgi beslenen Allah (bk. v-d-d)[/TD]
[TD]Zât-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi olan Zât, Allah (bk. ẕü; c-l-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]beyan: açıklama (bk. b-y-n)[/TD]
[TD]cemâl: güzellik (bk. c-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ebeden: sonsuza kadar (bk. e-b-d)[/TD]
[TD]ehadiyet: Allah’ın birliğinin ve isimlerinin herbir varlıkta ayrı ayrı tecellî etmesi (bk. v-ḥ-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]esmâ: isimler (bk. s-m-v)[/TD]
[TD]evliya: veliler (bk. v-l-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fâik: üstün[/TD]
[TD]hadis: Peygamberimize ait veya Onun onayladığı söz, emir veya davranışlar (bk. ḥ-d-s̱)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hakikî: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]haricinde: dışında[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihsan: iyilik, bağış (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[TD]ihsânât: iyilikler, bağışlar (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istidad: kabiliyet, yetenek (bk. a-d-d)[/TD]
[TD]kemâl: mükemmellik (bk. k-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kemâlât: mükemmellikler (bk. k-m-l)[/TD]
[TD]kemâlât-ı muhabbet: sevginin mükemmellikleri (bk. k-m-l; ḥ-b-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kâfi: yeterli[/TD]
[TD]kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lem’a-i muhabbet-i İlâhiye: Allah sevgisinin parıltısı (bk. ḥ-b-b; e-l-h)[/TD]
[TD]lezâiz: lezzetler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mahlûkat: yaratıklar (bk. ḫ-l-ḳ)[/TD]
[TD]malûm: bilinen (bk. a-l-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mazhar: erişme, nail olma; yansıma ve görünme yeri (bk. ẓ-h-r)[/TD]
[TD]medar: sebep, dayanak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]meftun: düşkün, tutkun[/TD]
[TD]menba: kaynak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mest: kendinden geçmiş[/TD]
[TD]mes’ud: mutlu[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[TD]muhabbet-i İlâhiye: Allah sevgisi (bk. ḥ-b-b; e-l-h)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müsemmâ: isim sahibi (bk. s-m-v)[/TD]
[TD]nihayetsiz: sonsuz[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]rüyet-i cemâl-i İlâhî: Allah’ın güzelliğini seyretme (bk. c-m-l; e-l-h)[/TD]
[TD]sabıkan: daha önceden[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sergerdan: başı dönmüş[/TD]
[TD]tabakat-ı cemâl: güzellik dereceleri (bk. c-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tecellî: yansıma (bk. c-l-y)[/TD]
[TD]tevehhüm olunmak: sanılmak, zannedilmek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ulvî: yüce[/TD]
[TD]vâhidiyet: Allah’ın bütün varlıkları kaplayan birlik tecellîsi (bk. v-ḥ-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şarâb-ı muhabbet: sevgi şarabı (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[TD]şayeste: layık[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
BEŞİNCİ REMİZ: Beş Noktadır.
Birinci nokta: Ehl-i dalâletin vekili der ki: “Ehâdisinizde dünya tel’in edilmiş
1, cîfe ismiyle yad edilmiş.2 Hem bütün ehl-i velâyet ve ehl-i hakikat dünyayı tahkir ediyor, ‘Fenadır, pistir’ diyorlar. Halbuki, sen bütün kemâlât-ı İlâhiyeye medar ve hüccet, onu gösteriyorsun ve âşıkane ondan bahsediyorsun.”Elcevap: Dünyanın üç yüzü var.
Birinci yüzü Cenâb-ı Hakkın esmâsına bakar. Onların nukuşunu gösterir. Mânâ-yı harfiyle, onlara âyinedarlık eder.
3 Dünyanın şu yüzü, hadsiz mektubât-ı Samedâniyedir. Bu yüzü gayet güzeldir; nefrete değil, aşka lâyıktır.İkinci yüzü âhirete bakar. Âhiretin tarlasıdır, Cennetin mezraasıdır, rahmetin mezheresidir.
4 Şu yüzü dahi, evvelki yüzü gibi güzeldir. Tahkire değil, muhabbete lâyıktır.Üçüncü yüzü insanın hevesâtına bakan ve gaflet perdesi olan ve ehl-i dünyanın mel’abe-i hevesâtı olan yüzdür. Şu yüz çirkindir. Çünkü fânidir, zâildir, elemlidir, aldatır.
5 İşte, hadiste varid olan tahkir ve ehl-i hakikatin ettiği nefret, bu yüzdedir.Kur’ân-ı Hakîmin kâinattan ve mevcudattan ehemmiyetkârâne, istihsankârâne bahsi ise,
6 evvelki iki yüze bakar. Sahabelerin ve sair ehlullahın mergub dünyaları evvelki iki yüzdedir.[NOT]Dipnot-1
bk. Tirmizi, Zühd: 14; İbn-i Mâce, Zühd: 3; Dârimî, Mukaddime: 32.
Dipnot-2
bk. ed-Deylemî, el-Müsned 1:141-142; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1:492.
Dipnot-3
bk. Bakara Sûresi, 2:164, 259; En’âm Sûresi, 6:141; Yûnus Sûresi, 10:22, 101; Ra’d Sûresi, 13:4; Nahl Sûresi, 16:11; Yâsîn Sûresi, 36:34; Fussilet Sûresi, 41:12; Câsiye Sûresi, 45:5.
Dipnot-4
bk. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4:19; es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s.205; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1:495.
Dipnot-5
bk. Âl-i İmran Sûresi, 3:185; En’âm Sûresi, 6:23; Tevbe Sûresi, 9:38; Yûnus Sûresi, 10:7, 24; Kehf Sûresi, 18:28; Ankebût Sûresi, 29:64; Fatır Sûresi, 35:5; Hadîd Sûresi, 57:20; Nâziât Sûresi, 79:37.
Dipnot-6
bk. Bakara Sûresi, 2:22, 164; Âl-i İmran Sûresi, 3:109, 191; A’râf Sûresi, 7:96; Hûd Sûresi, 11:44; Ra’d Sûresi, 13:13; Hicr Sûresi, 15:16, 22; İsrâ Sûresi, 17:44; Enbiyâ Sûresi, 21:79.[/NOT][TABLE]
[TR]
[TD]Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan, şeref ve azamet sahibi yüce Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]Kur’ân-ı Hakim: her âyet ve sûresinde sayısız hikmet ve faydalar bulunan Kur’ân (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Sahabe: Hz. Peygamberi (a.s.m.) dünya gözüyle gören ve onun yolundan giden Müslümanlar[/TD]
[TD]cîfe: leş, ölü hayvan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ehemmiyetkârâne: çok önem vererek[/TD]
[TD]ehl-i dalâlet: doğru ve hak yoldan sapmış, inançsız kimseler (bk. ḍ-l-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ehl-i dünya: dünyaya dalıp, âhireti düşünmeyenler[/TD]
[TD]ehl-i hakikat: hak ve gerçeği arayanlar (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ehl-i velâyet: velîler (bk. v-l-y)[/TD]
[TD]ehlullah: Allah dostları[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ehâdis: hadisler, Peygamberimize ait veya onun onayladığı söz, emir ve davranışlar (bk. ḥ-d-s̱)[/TD]
[TD]elem: acı, keder[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]esmâ: isimler (bk. s-m-v)[/TD]
[TD]fâni: geçici, ölümlü (bk. f-n-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]gaflet: duyarsızlık, mânevî sorumluluklarından habersiz davranma hali (bk. ğ-f-l)[/TD]
[TD]hadsiz: sınırsız[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hevesât: hevesler, arzu ve istekler[/TD]
[TD]hüccet: delil[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istihsankârâne: beğenerek, güzelliğini dile getirerek (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[TD]kemâlât-ı İlâhiye: Allah’a ait mükemmellikler (bk. k-m-l; e-l-h)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)[/TD]
[TD]medar: kaynak, dayanak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mektubat-ı Samedâniye: Allah tarafından gönderilmiş birer mektup gibi, şuur sahiplerine İlâhî san’atı anlatan eserler (bk. k-t-b; ṣ-m-d)[/TD]
[TD]mel’abe-i hevesât: heveslerin oyun yeri[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mergub: rağbet edilen, beğenilen[/TD]
[TD]mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mezhere: çiçeklik, çiçek bahçesi[/TD]
[TD]mezraa: tarla[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[TD]mânâ-yı harfî: bir şeyin kendisini değil de san’atkârını, ustasını, sahibini bildirip tanıtan mâna (bk. a-n-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nukuş: nakışlar, işlemeler (bk. n-ḳ-ş)[/TD]
[TD]rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]remiz: işaret[/TD]
[TD]sair: diğer[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tahkir: küçümseme, hakaret etme[/TD]
[TD]tel’in: lânetleme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]varid: söyleniş[/TD]
[TD]yad edilme: anılma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zâil: geçici, yok olucu (bk. z-v-l)[/TD]
[TD]âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki hayat (bk. e-ḫ-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âşıkane: âşık olarak[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Şimdi, dünyayı tahkir edenler dört sınıftır.
Birincisi: Ehl-i marifettir ki, Cenâb-ı Hakkın marifetine ve muhabbet ve ibadetine sed çektiği için tahkir eder.
İkincisi: Ehl-i âhirettir ki, ya dünyanın zarurî işleri onları amel-i uhrevîden men ettiği için veyahut şuhud derecesinde imanla Cennetin kemâlât ve mehâsinine nisbeten dünyayı çirkin görür. Evet, Hazret-i Yusuf Aleyhisselâma güzel bir adam nisbet edilse yine çirkin göründüğü gibi, dünyanın ne kadar kıymettar mehâsini varsa, Cennetin mehâsinine nisbet edilse hiç hükmündedir.
1Üçüncüsü: Dünyayı tahkir eder, çünkü eline geçmez. Şu tahkir dünyanın nefretinden gelmiyor, muhabbetinden ileri geliyor.
Dördüncüsü: Dünyayı tahkir eder; zira dünya eline geçiyor, fakat durmuyor, gidiyor. O da kızıyor. Teselli bulmak için tahkir eder, “Pistir” der. Şu tahkir ise, o da dünyanın muhabbetinden ileri geliyor. Halbuki makbul tahkir odur ki, hubb-u âhiretten ve marifetullahın muhabbetinden ileri gelir.
Demek, makbul tahkir, evvelki iki kısımdır. Cenâb-ı Hak bizi onlardan yapsın. Âmin, bihurmeti Seyyidi’l-Mürselîn.
[NOT]Dipnot-1 bk. Nisâ Sûresi, 4:77; Ra’d Sûresi, 13:26; Mü’min Sûresi, 40:39; A’lâ Sûresi, 87:16-17.[/NOT]
[TABLE]
[TR]
[TD]Aleyhisselâm: Allah selamı onun üzerine olsun (bk. ṣ-l-m)[/TD]
[TD]Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan, şeref ve azamet sahibi yüce Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Hazret-i Yusuf: (bk. bilgiler)[/TD]
[TD]amel-i uhrevî: âhirete ait amel (bk. e-ḫ-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ehl-i marifet: Allah’ı bilme ve tanıma lütfuna eren kimseler (bk. a-r-f)[/TD]
[TD]ehl-i âhiret: âhiret ehli, âhiret hayatını esas tutan kimseler (bk. e-ḫ-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hubb-u âhiret: âhiret sevgisi (bk. ḥ-b-b; e-ḫ-r)[/TD]
[TD]kemâlât: mükemmellikler (bk. k-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kıymettar: kıymetli[/TD]
[TD]makbul: kabul gören, geçerli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]marifet: bilme, tanıma (bk. a-r-f)[/TD]
[TD]marifetullah: Allah’ı tanıma ve bilme (bk. a-r-f)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mehâsin: güzellikler (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[TD]muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nisbet etme: kıyaslama (bk. n-s-b)[/TD]
[TD]nisbeten: kıyasla, oranla (bk. n-s-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sed çekmek: engel olmak[/TD]
[TD]tahkir: küçümseme, hakaret etme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zarurî: zorunlu[/TD]
[TD]Âmin bihurmeti Seyyidi’l-Mürselîn: “Peygamberlerin Efendisi hürmetine duamızı kabul et Allahım!” (bk. e-m-n; ḥ-r-m; r-s-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şuhud: gözle görme (bk. ş-h-d)[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Üçüncü Mevkıf
وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
1
Şu Üçüncü Mevkıf İkinci Noktadır. O da İki Mebhastır.
Birinci Mebhas
وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ sırrınca, herşeyden Cenâb-ı Hakka karşı pencereler hükmünde çok vecihler var. Bütün mevcudatın hakaiki, bütün kâinatın hakikati, esmâ-i İlâhiyeye istinad eder. Herbir şeyin hakikati, bir isme veyahut çok esmâya istinad eder. Eşyadaki sıfatlar, san’atlar dahi, herbiri birer isme dayanıyor. Hattâ, hakikî fenn-i hikmet Hakîm ismine ve hakikatli fenn-i tıp Şâfî ismine ve fenn-i hendese Mukaddir ismine, ve hâkezâ, herbir fen bir isme dayandığı ve onda nihayet bulduğu gibi, bütün fünun ve kemâlât-ı beşeriye ve tabakat-ı kümmelîn-i insaniyenin hakikatleri esmâ-i İlâhiyeye istinad eder. Hattâ, muhakkıkîn-i evliyanın bir kısmı demişler: “Hakikî hakaik-i eşya, esmâ-i İlâhiyedir. Mahiyet-i eşya ise, o hakaikin gölgeleridir. Hattâ, birtek zîhayat şeyde, yalnız zâhir olarak yirmi kadar esmâ-i İlâhiyenin cilve-i nakşı görünebilir.”
Şu ince ve dakik ve pek büyük ve geniş hakikati, bir temsille fehme takribe çalışacağız. İki üç ayrı ayrı elekle elemek suretinde tahlil edeceğiz. Ne kadar uzun beyan etsek yine kısadır; usanmamak gerek. Şöyle:
[NOT]Dipnot-1
“Hiçbir şey yoktur ki, Onu hamd ile tesbih etmesin.” İsrâ Sûresi, 17:44.[/NOT][TABLE]
[TR]
[TD]Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan, şeref ve azamet sahibi yüce Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]Hakîm: herşeyi hikmetle yapan Allah (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Mukaddir: herşeyi tam bir ölçü ile takdir edip yaratan Allah (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[TD]beyan: açıklama (bk. b-y-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cilve-i nakş: nakşın cilvesi, görüntüsü (bk. c-l-y; n-ḳ-ş)[/TD]
[TD]dakik: ince, derin[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]esmâ: isimler (bk. s-m-v)[/TD]
[TD]esmâ-i İlâhiye: Allah’ın isimleri (bk. s-m-v; e-l-h)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]eşya: varlıklar[/TD]
[TD]fehm: anlayış, kavrayış[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fenn-i hendese: mühendislik ilmi[/TD]
[TD]fenn-i hikmet: felsefe ilmi (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fenn-i tıp: tıp ilmi[/TD]
[TD]fünun: fenler, ilimler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hakaik: gerçek mahiyetler, asıl ve esaslar (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]hakaik-i eşya: varlıkların hakikatleri, gerçek mahiyetleri (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hakikat: gerçek mahiyet, asıl ve esas (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]hakikî: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hâkezâ: böylece, bunun gibi[/TD]
[TD]istinad: dayanma (bk. s-n-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kemâlât-ı beşeriye: insanlara ait mükemmellikler (bk. k-m-l)[/TD]
[TD]kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mahiyet-i eşya: varlıkların asıl özelliği, içyüzü[/TD]
[TD]mebhas: bahis, konu[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)[/TD]
[TD]mevkıf: bölüm, kısım[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhakkıkîn-i evliya: evliyadan gerçekleri araştıran ve delilleriyle bilen âlimler (bk. ḥ-ḳ-ḳ; v-l-y)[/TD]
[TD]suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sıfat: vasıf, özellik (bk. v-ṣ-f)[/TD]
[TD]tabakat-ı kümmelîn-i insaniye: mükemmel insan tabakaları, grupları[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tahlil: değerlendirme, çözümleme[/TD]
[TD]takrib: yakınlaştırma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)[/TD]
[TD]vecih: yön, şekil[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zâhir: açık, gözle görünür (bk. ẓ-h-r)[/TD]
[TD]zîhayat: hayat sahibi, canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Şâfî: yarattıklarına şifa verip iyileştiren Allah[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Nasıl ki, gayet mahir bir tasvirci ve heykeltraş bir zât, gayet güzel bir çiçekle ve insan cins-i lâtifinden gayet güzel bir hasnânın suret ve heykelini yapmak istese, evvelâ o iki şeyin umumî şekillerini bazı hatlarla tayin eder. Şu tayini bir tanzim iledir, bir takdir ile yapıyor, hendeseye istinaden hudut tayin ediyor. Şu tanzim ve takdir, bir hikmet ve ilim ile yapıldığını gösteriyor ki, tanzim ve tahdit fiilleri, ilim ve hikmet pergeliyle dönüyor. Öyle ise, tanzim ve tahdit arkasında, ilim ve hikmet mânâları hükmediyor. Öyle ise, ilim ve hikmet pergeli kendini gösterecek.
İşte, kendini gösterdi ki, o hudutlar içinde, göz, kulak, burun, yaprak ve incecik püskülcükler gibi şeylerin tasvirine başladı. Şimdi görüyoruz ki, içindeki pergelin harekâtıyla tayin edilen âzâlar, san’atkârâne ve inâyetkârâne düşüyor. Öyle ise, o ilim ve hikmet pergelini çeviren, arkada sun’ ve inâyet mânâları var, hükmediyorlar ve kendilerini gösterecekler.
İşte, ondandır ki, bir hüsün ve ziynete kabiliyet gösteriyor. Öyle ise, sun’ ve inâyeti çalıştıran, irade-i tahsin ve kasd-ı tezyindir. Öyle ise, onlar hükmediyorlar ki, tezyine, tenvire başladı, bir tebessüm vaziyetini gösterdi ve hayattarlık heyetini verdi.
Elbette, şu tahsin ve tenvir mânâsını çalıştıran, lütuf ve kerem mânâsıdır. Evet, o iki mânâ, onda o derece hükmeder ki, adeta o çiçek bir lütf-u mücessem, o heykel bir kerem-i mütecessiddir.
Şimdi, bu mânâ-yı kerem ve lütfu çalıştıran ve tahrik eden, teveddüd ve taarrüf mânâlarıdır. Yani, kendini hüneriyle tanıttırmak ve halka kendini sevdirmek mânâları arkada hükmediyor. Bu tanıttırmak ve sevdirmek, elbette meyl-i merhamet ve irade-i nimetten geliyor.
Madem rahmet ve irade-i nimet arkada hükmediyor. Öyle ise, o heykeli, nimetin envâıyla dolduracak, tezyin edecek, o çiçeğin suretini de bir hediyeye takacak.
İşte, o heykelin ellerini, kucağını ve ceplerini kıymettar nimetlerle doldurdu.
[TABLE]
[TR]
[TD]cins-i lâtif: güzel cins, kadınlar (bk. l-ṭ-f)[/TD]
[TD]envâ: türler, çeşitler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]evvelâ: ilk önce[/TD]
[TD]harekât: hareketler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hasnâ: güzel kadın[/TD]
[TD]hat: çizgi[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hayattarlık: canlılık (bk. ḥ-y-y)[/TD]
[TD]hendese: geometri, mühendislik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]heyet: şekil, suret[/TD]
[TD]hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hudut: sınır[/TD]
[TD]hüsün: güzellik (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]inâyet: özen gösterme; düzenlilik (bk. a-n-y)[/TD]
[TD]inâyetkârâne: düzenleme ve özen gösterme tarzında (bk. a-n-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]irade-i nimet: nimet verme isteği, iradesi (bk. r-v-d; n-a-m)[/TD]
[TD]irade-i tahsin: güzelleştirme iradesi, isteği (bk. r-v-d; ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istinaden: dayanarak (bk. s-n-d)[/TD]
[TD]kasd-ı tezyin: süsleme kasdı, amacı (bk. ḳ-ṣ-d; z-y-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kerem: cömertlik, ikram (bk. k-r-m)[/TD]
[TD]kerem-i mütecessid: maddi vücut giymiş kerem (bk. k-r-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kıymettar: kıymetli, değerli[/TD]
[TD]lütf-u mücessem: cisimleşmiş lütuf (bk. l-ṭ-f)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lütuf: iyilik, ihsan (bk. l-ṭ-f)[/TD]
[TD]mahir: maharetli, becerikli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]meyl-i merhamet: merhamet etme isteği, eğilimi (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[TD]mânâ-yı kerem ve lütuf: kerem ve lütuf mânâsı (bk. a-n-y; k-r-m; l-ṭ-f)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[TD]san’atkârâne: san’atlı bir şekilde (bk. ṣ-n-a)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sun’: sanat (bk. ṣ-n-a)[/TD]
[TD]suret: resim, görüntü (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]taarrüf: kendini tanıtma (bk. a-r-f)[/TD]
[TD]tahdit: sınırlama, tayin ve tespit etme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tahrik eden: harekete geçiren[/TD]
[TD]tahsin: güzelleştirme (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]takdir: ölçüye vurma, değer biçme (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[TD]tanzim: düzenleme (bk. n-ẓ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tasvir: resimleme, suret verme (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[TD]tasvirci: suret verici, ressam (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tayin etme: belirleme, belirli kılma[/TD]
[TD]tenvir: aydınlatma, parlatma (bk. n-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]teveddüd: kendini sevdirme (bk. v-d-d)[/TD]
[TD]tezyin: süsleme (bk. z-y-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]umumî: genel[/TD]
[TD]ziynet: süs (bk. z-y-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âzâ: organlar[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
ve o çiçek suretini de bir mücevherata taktı. Demek bu rahmet ve irade-i nimeti çalıştıran, terahhum ve tahannündür. Yani, acımak ve şefkat etmek mânâsı, rahmet ve nimeti tahrik ediyor.
Ve o müstağnî ve hiç kimseye ihtiyacı olmayan zâtta olan terahhum ve tahannün mânâsını tahrik eden ve izhara sevk eden, elbette o zâttaki mânevî cemâl ve kemâldir ki, tezahür etmek isterler. Ve o cemâlin en şirin cüz’ü olan muhabbet ve en tatlı kısmı olan rahmet ise, san’at âyinesiyle görünmek ve müştakların gözleriyle kendilerini görmek isterler. Yani, cemâl ve kemâl—çünkü bizzat sevilirler—herşeyden ziyade kendi kendini severler. Hem hüsündür, hem aşktırlar. Hüsün ve aşkın ittihadı bu noktadandır. Cemâl, madem kendini sever, kendini âyinelerde görmek ister. İşte, heykele konulan ve surete takılan sevimli nimetler, güzel meyveler, o cemâl-i mânevînin, kendi kabiliyetlerine göre birer lem’asını taşıyorlar; o lem’aları hem cemâl sahibine, hem başkasına gösteriyorlar.
Aynen öyle de, Sâni-i Hakîm, Cenneti ve dünyayı, semâvâtı ve zemini, nebâtat ve hayvânâtı, cin ve insi, melek ve ruhaniyatı, küllî ve cüz’î bütün eşyayı, cilve-i esmâsıyla eşkâlini tahdit ediyor, tanzim ediyor, birer miktar-ı muayyene veriyor. Onun ile, bunlara Mukaddir, Munazzım, Musavvir isimlerini okutturuyor.
Öyle bir tarzda şekl-i umumîsinin hududunu tayin eder ki, Alîm, Hakîm ismini gösterir.
Sonra, ilim ve hikmet cetveliyle, o hudut içinde, o şeyin tasvirine başlar. Öyle bir tarzda ki, sun’ ve inâyet mânâlarını ve Sâni ve Kerîm isimlerini gösteriyor.
Sonra, san’atın yed-i beyzâsıyla, inâyetin fırçasıyla, o suretin—eğer birtek insan ve birtek çiçek ise—göz, kulak, yaprak, püskül gibi âzâlarına bir hüsün, bir ziynet renkleri veriyor. Eğer zemin ise, maâdin, nebâtat ve hayvânâtına bir hüsün
[TABLE]
[TR]
[TD]Alîm: her şeyi hakkıyla bilen, sonsuz ilim sahibi Allah (bk. a-l-m)[/TD]
[TD]Hakîm: herşeyi hikmetle, belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı ve tam yerli yerinde yaratan Allah (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Kerîm: sonsuz cömertlik ve ikram sahibi olan Allah (bk. k-r-m)[/TD]
[TD]Mukaddir: herşeyi tam bir ölçü ile takdir edip yaratan Allah (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Munazzım: herşeyi en güzel bir şekilde düzenleyen Allah (bk. n-ẓ-m)[/TD]
[TD]Musavvir: varlıkları dilediği şekil ve surette yaratan Allah (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Sâni: herşeyi mükemmel ve san’atlı bir şekilde yaratan Allah (bk. s-n-a)[/TD]
[TD]Sâni-i Hakîm: herşeyi hikmetle ve san’atla yapan Allah (bk. ṣ-n-a; ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cemâl: güzellik (bk. c-m-l)[/TD]
[TD]cemâl-i mânevî: mânevî güzellik (bk. c-m-l; a-n-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cilve-i esmâ: isimlerin görüntüsü, aksi (bk. c-l-y; s-m-v)[/TD]
[TD]cin ve ins: cinler ve insanlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cüz’: kısım, parça (bk. c-z-e)[/TD]
[TD]cüz’î: fert, birey (bk. c-z-e)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]eşkâl: şekiller, biçimler[/TD]
[TD]eşya: varlıklar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hayvânât: hayvanlar[/TD]
[TD]hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hudud: sınırlar[/TD]
[TD]hüsün: güzellik (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]inâyet: özen, dikkat (bk. a-n-y)[/TD]
[TD]irade-i nimet: nimet verme isteği, iradesi (bk. r-v-d; n-a-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ittihad: birleşme[/TD]
[TD]izhar: gösterme (bk. ẓ-h-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kemâl: mükemmellik, kusursuzluk (bk. k-m-l)[/TD]
[TD]küllî: tür, fertler topluluğu (bk. k-l-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lem’a: parıltı[/TD]
[TD]maâdin: madenler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]miktar-ı muayyene: belirlenmiş miktar[/TD]
[TD]muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mücevherat: kıymetli taşlar[/TD]
[TD]müstağni: ihtiyac duymayan, muhtaç olmayan (bk. ğ-n-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müştak: çok arzulu ve istekli[/TD]
[TD]nebâtât: bitkiler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[TD]ruhaniyât: maddî yapısı olmayan ve gözle görülemeyen ruh âleminin varlıkları (bk. r-v-ḥ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]semâvât: gökler (bk. s-m-v)[/TD]
[TD]sun’: san’at (bk. ṣ-n-a)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]suret: resim, görüntü (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[TD]tahannün: şefkat etme (bk. ḥ-n-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tahdit: sınırlama, tayin ve tespit etme[/TD]
[TD]tahrik: harekete geçirme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tanzim: düzenleme (bk. n-ẓ-m)[/TD]
[TD]tasvir: resimleme, suret verme (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tayin etme: belirleme, belirli kılma[/TD]
[TD]terahhum: acıma, merhamet etme (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tezahür etmek: görünmek (bk. ẓ-h-r)[/TD]
[TD]yed-i beyzâ: maharetli el, ak el[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zemin: yer[/TD]
[TD]ziyade: çok, fazla[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ziynet: süs (bk. z-y-n)[/TD]
[TD]âzâ: organlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şekl-i umumî: genel şekil[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
ve ziynet renkleri veriyor. Eğer Cennet ise, bağlarına, kasırlarına, hurilerine bir hüsün ve ziynet renkleri veriyor, ve hâkezâ, başkalarını kıyas et.
Hem öyle bir tarzda tezyin ve tenvir eder ki, lütuf ve kerem mânâları onda o derece hükmediyor ki, adeta o mevcud-u müzeyyen, o masnu-u münevver bir lütf-u mücessem, bir kerem-i mütecessid hükmüne geçer, Lâtifve Kerîm ismini zikreder.
Sonra, o lütuf ve keremi şu cilveye sevk eden, elbette teveddüd ve taarrüftür, yani kendini zîhayata sevdirmek ve zîşuura bildirmek şe’nleridir ki, Lâtif, Kerîm isimlerinin arkalarında Vedûd ve Mâruf isimlerini okutuyor ve masnuun lisan-ı hâlinden işitiliyor.Sonra, o müzeyyen mevcudu, o güzel mahlûku leziz meyveler, sevimli neticelerle süslendirip, ziynetten nimete, lütuftan rahmete çevirir, Mün’imve Rahîm ismini okutturur ve zâhirî perdeler arkasında o iki ismin cilvesini gösterir.
Sonra, bu Rahîm ve Kerîmi, Müstağnî-yi ale’l-Itlak olan Zâtta, bu cilveye sevk eden, elbette bir terahhum, tahannün şe’nleridir ki, ism-i Hannânve Rahmân’ı okutturuyor ve gösteriyor.
Şu terahhum, tahannün mânâlarını cilveye sevk eden, elbette bir cemâl ve kemâl-i zâtîdir ki, tezahür etmek ister. Cemîlismini ve Cemîl isminde münderiç olan Vedûd ve Rahîm isimlerini okutturuyor. Çünkü cemâl bizzat sevilir. Zîcemâl ve cemâl, kendi kendini sever. Hem hüsündür, hem muhabbettir. Kemâl dahi bizzat mahbubdur, sebepsiz olarak sevilir. Hem muhibdir, hem mahbubdur. Madem nihayetsiz derece-i kemâlde bir cemâl ve nihayetsiz derece-i cemâlde
[TABLE]
[TR]
[TD]Cemîl: bütün güzelliklerin kaynağı ve sonsuz güzellik sahibi olan Allah (bk. c-m-l)[/TD]
[TD]Hannân: rahmetin en hoş cilvelerini gösteren ve çok merhametli olan Allah (bk. ḥ-n-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Kerîm: sonsuz cömertlik ve ikram sahibi olan Allah (bk. k-r-m)[/TD]
[TD]Lâtif: çok lütuf ve ihsanda bulunan Allah (bk. l-ṭ-f)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Mâruf: herşeyi hakkıyla bilen ve yarattıkları tarafından bilinen Allah (bk. a-r-f)[/TD]
[TD]Mün’im: gerçek nimet verici olan Allah (bk. n-a-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Müstağnî-i ale’l-Itlak: her cihetle ve hiçbir kayda, şarta bağlı olmaksızın zengin olan ve hiçbir şeye muhtaç olmayan Allah (bk. ğ-n-y; ṭ-l-ḳ)[/TD]
[TD]Rahmân: kullarına karşı çok merhametli olan ve rahmet eserleri bütün varlık âlemini kuşatan Allah (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Rahîm: rahmeti herşeyi kuşatan, sonsuz şefkat ve merhamet sahibi Allah (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[TD]Vedûd: kullarını çok seven ve şefkat eden, Kendisine çok sevgi beslenen Allah (bk. v-d-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cemâl: güzellik (bk. c-m-l)[/TD]
[TD]cemâl ve kemâl-i zâtî: zâtında bulunan güzellik ve mükemmellik (bk. c-m-l; k-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cilve: görüntü, akis (bk. c-l-y)[/TD]
[TD]derece-i cemâl: güzellik derecesi (bk. c-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]derece-i kemâl: mükemmellik derecesi (bk. k-m-l)[/TD]
[TD]huri: Cennet kızı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hâkezâ: böylece, bunun gibi[/TD]
[TD]hüsün: güzellik (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kasır: saray, köşk[/TD]
[TD]kerem: cömertlik, ikram (bk. k-r-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kerem-i mütecessid: maddi vücut giymiş kerem (bk. k-r-m)[/TD]
[TD]leziz: lezzetli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lisan-ı hâl: hal dili[/TD]
[TD]lütf-u mücessem: cisimleşmiş lütuf (bk. l-ṭ-f)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lütuf: iyilik, ihsan, bağış (bk. l-ṭ-f)[/TD]
[TD]mahbub: sevilen (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mahlûk: yaratık (bk. ḫ-l-ḳ)[/TD]
[TD]masnu: san’at eseri varlık (bk. ṣ-n-a)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]masnu-u münevver: parlak, nurlu san’at eseri (bk. ṣ-n-a; n-v-r)[/TD]
[TD]mevcud: varlık (bk. v-c-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mevcud-u müzeyyen: süslenmiş varlık (bk. v-c-d; z-y-n)[/TD]
[TD]muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhib: seven (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[TD]münderiç: içinde bulunan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müzeyyen: süslü (bk. z-y-n)[/TD]
[TD]nihayetsiz: sonsuz[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[TD]taarrüf: kendini tanıtma (bk. a-r-f)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tahannün: şefkat etme (bk. ḥ-n-n)[/TD]
[TD]tenvir: aydınlatma, parlatma (bk. n-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]terahhum: merhamet etme (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[TD]teveddüd: kendini sevdirme (bk. v-d-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tezahür etmek: görünmek (bk. ẓ-h-r)[/TD]
[TD]tezyin: süsleme (bk. z-y-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ziynet: süs (bk. z-y-n)[/TD]
[TD]zâhirî: görünürdeki (bk. ẓ-h-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zîcemâl: güzellik sahibi (bk. ẕî; c-m-l)[/TD]
[TD]zîhayat: hayat sahibi, canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zîşuur: şuur sahibi, bilinçli (bk. ẕî; ş-a-r)[/TD]
[TD]şe’n: Cenâb-ı Hakkın yüce sıfatlarının mahiyetinde bulunan ve onları tecellîye sevk eden Zâtına ait mukaddes özellik (bk. ş-e-n)[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
bir kemâl nihayet derecede sevilir, muhabbete ve aşka lâyıktır. Elbette, âyinelerde ve âyinelerin kabiliyetlerine göre lemeâtını ve cilvelerini görmek ve göstermekle tezahür etmek ister.
Demek, Sâni-i Zülcelâlin ve Hakîm-i Zülcemâlin ve Kadîr-i Zülkemâlin zâtındaki cemâl-i zâtî ve kemâlât-ı zâtiyesi terahhum ve tahannün ister ve Rahmânve Hannân isimlerini tecellîye sevk eder.
Terahhum ve tahannün ise, rahmet ve nimeti göstermekle Rahîmve Mün’im isimlerini cilveye sevk eder.
Rahmet ve nimet ise teveddüd, taarrüf şe’nlerini iktiza edip Vedûd ve Mâruf isimlerini tecellîye sevk eder, masnuun bir perdesinde onları gösterir.
Teveddüd ve taarrüf ise, lütuf ve kerem mânâlarını tahrik eder, Lâtifve Kerîm isimlerini, masnuun bazı perdelerinde okutturuyor.Lütuf ve kerem şe’nleri ise, tezyin ve tenvir fiillerini tahrik eder, Müzeyyin ve Münevvir isimlerini, masnuun hüsün ve nuraniyeti lisanıyla okutturur.
Ve o tezyin ve tahsin şe’nleri ise, sun’ ve inâyet mânâlarını iktiza eder ve Sâni ve Muhsin isimlerini, o masnuun güzel simasıyla okutturur.
Ve o sun’ ve inâyet ise, bir ilim ve hikmeti iktiza eder ve ism-i Alîmve Hakîm’i, o masnuun intizamlı, hikmetli âzâsıyla okutturur.
O ilim ve hikmet ise, tanzim, tasvir, teşkil fiillerini iktiza ediyor; Musavvir ve Mukaddir isimlerini, masnuun heyetiyle, şekliyle okutturur, gösterir.
[TABLE]
[TR]
[TD]Alîm: her şeyi hakkıyla bilen, sonsuz ilim sahibi Allah (bk. a-l-m)[/TD]
[TD]Hakîm: herşeyi hikmetle, belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı ve tam yerli yerinde yaratan Allah (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Hakîm-i Zülcemâl: sonsuz güzellik sahibi olan ve herşeyi hikmetle yaratan Allah (bk. ḥ-k-m; ẕü; c-m-l)[/TD]
[TD]Hannân: rahmetin en hoş cilvelerini gösteren ve çok merhametli olan Allah (bk. ḥ-n-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Kadîr-i Zülkemâl: kudreti herşeyi kuşatan, mükemmellik ve kusursuzluk sahibi Allah (bk. ḳ-d-r; ẕü; k-m-l)[/TD]
[TD]Kerîm: sonsuz cömertlik ve ikram sahibi olan Allah (bk. k-r-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Lâtif: çok lütuf ve ihsanda bulunan Allah (bk. l-ṭ-f)[/TD]
[TD]Muhsin: yarattıklarına bağış ve iyiliklerde bulunan Allah (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Mukaddir: herşeyi tam bir ölçü ile takdir edip yaratan Allah (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[TD]Musavvir: herşeye kendine lâyık güzel şekil ve suretler veren Allah (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Mâruf: herşeyi hakkıyla bilen ve yarattıkları tarafından bilinen Allah (bk. a-r-f)[/TD]
[TD]Münevvir: herşeyi nurlandıran, aydınlatan, ışıklandıran, Allah (bk. n-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Mün’im: gerçek nimet verici olan Allah (bk. n-a-m)[/TD]
[TD]Müzeyyin: herşeyi eşsiz sanatıyla süsleyen, güzelleştiren Allah (bk. z-y-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Rahmân: kullarına karşı çok merhametli olan ve rahmet eserleri bütün varlık âlemini kuşatan Allah (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[TD]Rahîm: rahmeti herşeyi kuşatan, sonsuz şefkat ve merhamet sahibi Allah (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Sâni: herşeyi san’atlı ve mükemmel bir şekilde yaratan Allah (bk. ṣ-n-a)[/TD]
[TD]Sâni-i Zülcelâl: herşeyi san’atlı bir şekilde yapan, sonsuz haşmet ve yücelik sahibi Allah (bk. ṣ-n-a; ẕü; c-l-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Vedûd: kullarını çok seven ve şefkat eden, Kendisine çok sevgi beslenen Allah (bk. v-d-d)[/TD]
[TD]cemâl-i zâtî: zâtında olan güzellik (bk. c-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cilve: görüntü, akis (bk. c-l-y)[/TD]
[TD]heyet: yapı, şekil, suretin tümü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[TD]hüsn: güzellik (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]iktiza: gerektirme[/TD]
[TD]intizam: düzenlilik, tertip (bk. n-ẓ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]inâyet: özen, düzenlilik (bk. a-n-y)[/TD]
[TD]kemâl: mükemmellik, olgunluk (bk. k-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kemâlât-ı zâtiye: zâtında olan mükemmellikler (bk. k-m-l)[/TD]
[TD]kerem: cömertlik, ikram, yardım (bk. k-r-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lemeât: parıltılar[/TD]
[TD]lisan: dil[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lütuf: iyilik, ihsan, bağış (bk. l-ṭ-f)[/TD]
[TD]masnu: san’at eseri varlık (bk. ṣ-n-a)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[TD]nihayet: son[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nuraniyet: parlaklık (bk. n-v-r)[/TD]
[TD]rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sima: görünüş[/TD]
[TD]sun’: san’at (bk. ṣ-n-a)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]taarrüf: kendini tanıtma (bk. a-r-f)[/TD]
[TD]tahannün: şefkat etme (bk. ḥ-n-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tahrik: harekete geçirme[/TD]
[TD]tahsin: güzelleştirme (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tanzim: düzenleme (bk. n-ẓ-m)[/TD]
[TD]tasvir: suret ve şekil verme (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tecellî: yansıma, görünme (bk. c-l-y)[/TD]
[TD]tenvir: nurlandırma, aydınlatma, parlatma (bk. n-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]terahhum: merhamet etme (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[TD]teveddüd: kendini sevdirme (bk. v-d-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tezahür etmek: görünmek (bk. ẓ-h-r)[/TD]
[TD]tezyin: süsleme (bk. z-y-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]teşkil: meydana getirme, oluşturma[/TD]
[TD]âzâ: organlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şe’n: Cenâb-ı Hakkın yüce sıfatlarının mahiyetinde bulunan ve onları tecellîye sevk eden Zâtına ait mukaddes özellik (bk. ş-e-n)[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
İşte, Sâni-i Zülcelâl, bütün masnuatını öyle bir tarzda yapmış ki, ekserisi, hususan zîhayat kısmı, çok esmâ-i İlâhiyeyi okutturur.Güya herbir masnuuna ayrı ayrı, birbiri üstünde yirmi gömlek giydirmiş, yirmi perdeye sarmış; her gömlekte, her perdede ayrı ayrı esmâsını yazmış.
Meselâ, temsilde gösterildiği gibi, tek güzel bir çiçekle, insanın kısm-ı sânisinden bir ferd-i hasnânın yalnız zâhirî hilkatlerinde çok sahifeler vardır. Başka büyük ve küllî masnuatı o iki cüz’î misale kıyas et.
Birinci sahife: Umumî şekil ve miktarını gösteren heyettir ki, yâ Musavvir, yâ Mukaddir, yâ Munazzım isimlerini yad eder.
İkinci sahife: Suretlerinde ayrı ayrı âzâların inkişafıyla hasıl olan çiçek ve insanın basit heyetidir ki, o sahifede Alîm, Hakîm isimleri gibi çok isimler yazılıyor.
Üçüncü sahife: O iki mahlûkun ayrı ayrı âzâlarına ayrı ayrı hüsün ve ziynet vermekle, o sahifede Sâni ve Bâri’ isimleri gibi çok isimler yazılıyor.
Dördüncü sahife: Öyle bir ziynet ve hüsün, o iki masnua veriliyor ki, güya lütuf ve kerem tecessüm etmiş, onlar olmuş. O sahife yâ Lâtif, yâ Kerîm gibi çok isimleri yad eder, okur.
Beşinci sahife: O çiçeğe leziz meyveler, o hasnâya sevimli evlâtlar, güzel ahlâklar takmakla, o sahife yâ Vedûd, yâ Rahîm, yâ Mün’im gibi isimleri okutturuyor.
Altıncı sahife: O in’âm ve ihsan sahifesinde yâ Rahmân, yâ Hannân gibi isimler okunuyor.
Yedinci sahife: O nimetlerde, o neticelerde öyle lemeât-ı hüsün ve cemâl görünüyor ki, hakikî bir şevk ve şefkatle yoğrulmuş halis bir şükür ve sâfi bir
[TABLE]
[TR]
[TD]Alîm: herşeyi hakkıyla bilen, sonsuz ilim sahibi Allah (bk. a-l-m)[/TD]
[TD]Bâri: varlıklara biçim verip şekillendiren ve onları mükemmel bir surette yaratan Allah[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Hakîm: herşeyi hikmetle, belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı ve tam yerli yerinde yaratan Allah (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[TD]Hannân: rahmetin en hoş cilvelerini gösteren ve çok merhametli olan Allah (bk. ḥ-n-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Kerîm: sonsuz cömertlik ve ikram sahibi olan Allah (bk. k-r-m)[/TD]
[TD]Lâtif: çok lütuf ve ihsanda bulunan Allah (bk. l-ṭ-f)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Mukaddir: herşeyi tam bir ölçü ile takdir edip yaratan Allah (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[TD]Munazzım: herşeyi en güzel şekilde düzenleyen, tanzim eden Allah (bk. n-ẓ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Musavvir: herşeye kendine lâyık güzel şekil ve suretler veren Allah (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[TD]Mün’im: gerçek nimet verici olan Allah (bk. n-a-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Rahmân: kullarına karşı çok merhametli olan ve rahmet eserleri bütün varlık âlemini kuşatan Allah (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[TD]Rahîm: rahmeti herşeyi kuşatan, sonsuz şefkat ve merhamet sahibi Allah (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Sâni: herşeyi mükemmel bir san’atla yaratan Allah (bk. ṣ-n-a)[/TD]
[TD]Sâni-i Zülcelâl: herşeyi san’atla yaratan, sonsuz haşmet ve yücelik sahibi Allah (bk. ṣ-n-a; ẕü; c-l-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Vedûd: kullarını çok seven ve şefkat eden, Kendisine çok sevgi beslenen Allah (bk. v-d-d)[/TD]
[TD]cüz’î: küçük, ferdî (bk. c-z-e)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ekser: çoğunluk (bk. k-s̱-r)[/TD]
[TD]esmâ: isimler (bk. s-m-v)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]esmâ-i İlâhiye: Allah’ın isimleri (bk. s-m-v; e-l-h)[/TD]
[TD]ferd-i hasnâ: güzel bir kadın (bk. f-r-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]güya: sanki[/TD]
[TD]hakikî: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hasnâ: güzel kadın[/TD]
[TD]hasıl: meydana gelme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hilkat: yaratılış (bk. ḫ-l-ḳ)[/TD]
[TD]hususan: özellikle[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hâlis: katıksız, saf (bk. ḫ-l-ṣ)[/TD]
[TD]hüsün: güzellik (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihsan: bağış, iyilik (bk. ḥ-s-n)[/TD]
[TD]inkişaf: açığa çıkma, gelişme (bk. k-ş-f)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]in’am: nimetlendirme (bk. n-a-m)[/TD]
[TD]kerem: cömertlik, ikram (bk. k-r-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]küllî: kapsamlı (bk. k-l-l)[/TD]
[TD]kısm-ı sâni: ikinci kısım, kadın kısmı[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lemeât-ı hüsün ve cemâl: güzellik parıltıları (bk. ḥ-s-n; c-m-l)[/TD]
[TD]leziz: lezzetli[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]lütuf: iyilik, ihsan, bağış (bk. l-ṭ-f)[/TD]
[TD]mahlûk: yaratık (bk. ḫ-l-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]masnu: san’at eseri varlık (bk. ṣ-n-a)[/TD]
[TD]masnuat: san’at eseri varlıklar (bk. ṣ-n-a)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[TD]sâfi: saf, temiz (bk. ṣ-f-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tecessüm: cisimleşme[/TD]
[TD]temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]umumî: genel[/TD]
[TD]yad etmek: anmak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ziynet: süs (bk. z-y-n)[/TD]
[TD]zâhirî: görünürdeki (bk. ẓ-h-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zîhayat: canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)[/TD]
[TD]âzâ: âzâlar, organlar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şevk: şiddetli arzu ve istek[/TD]
[TD]şükür: medih, övgü (bk. ş-k-r)[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
muhabbete lâyık olur. O sahifede yâ Cemîl-i Zülkemâl, yâ Kâmil-i Zülcemâl isimleri yazılı okunuyor.
İşte, yalnız bir güzel çiçek ve hasnâ bir insan ve yalnız maddî ve zâhir suretinde bu kadar esmâyı gösterirse, acaba umum çiçekler ve bütün zîhayat ve büyük ve küllî mevcudat, ne derece ulvî ve küllî esmâyı okutuyor, kıyas edebilirsin.
Hem insan ruh, kalb, akıl cihetiyle ve hayat ve letâif sahifeleriyle Hayy, Kayyûm ve Muhyî gibi ne kadar esmâ-i kudsiye-i nuraniyeyi okur ve okutturur, kıyas edebilirsin.
İşte, Cennet bir çiçektir. Huri taifesi dahi bir çiçektir. Rû-yi zemin dahi bir çiçektir. Bahar da bir çiçektir. Semâ da bir çiçektir; yıldızlar o çiçeğin yaldızlı nakışlarıdır. Güneş de bir çiçektir; ziyasındaki yedi rengi o çiçeğin nakışlı boyalarıdır. Âlem güzel ve büyük bir insandır; nasıl ki insan küçük bir âlemdir.
Huriler nev’i ve ruhanîler cemaati ve melek cinsi ve cin taifesi ve insan nev’i, birer güzel şahıs hükmünde tasvir ve tanzim ve icad edilmiştir. Hem herbiri külliyetiyle, hem herbir ferdi tek başıyla, Sâni-i Zülcemâlinin esmâsını gösterdikleri gibi, Onun cemâline, kemâline, rahmetine ve muhabbetine birer ayrı ayrı âyinelerdir. Ve nihayetsiz cemâl ve kemâline ve rahmet ve muhabbetine birer şahid-i sadıktır. Ve o cemâl ve kemâlin ve rahmet ve muhabbetin birer âyâtıdır, birer emârâtıdır. İşte, şu nihayetsiz envâ-ı kemâlât, daire-i vâhidiyette ve ehadiyette hâsıldır. Demek, o daire haricinde tevehhüm olunan kemâlât, kemâlât değildir.
İşte, hakaik-i eşyanın esmâ-i İlâhiyeye dayandığını ve istinad ettiğini, belki hakikî hakaik, o esmânın cilveleri olduğunu ve herşeyin çok cihetlerle, çok dillerle Sâniini zikir ve tesbih ettiğini anla,
1 وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ nin[NOT]Dipnot-1
“Hiçbir şey yoktur ki, Onu hamd ile tesbih etmesin (Onun kemâlâtını ve noksanlardan münezzeh olduğunu bilmesin!).” İsrâ Sûresi, 17:44.[/NOT][TABLE]
[TR]
[TD]Cemîl-i Zülkemâl: sonsuz güzellik ve kemâl sahibi Allah (bk. c-m-l; ẕü; k-m-l)[/TD]
[TD]Hayy: gerçek hayat sahibi olan ve her canlıya hayat veren Allah (bk. ḥ-y-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Kayyûm: herşeyi Kendi varlığıyla ayakta tutan Allah (bk. ḳ-v-m)[/TD]
[TD]Kâmil-i Zülcemâl: sonsuz mükemmellik ve güzellik sahibi Allah (bk. k-m-l; ẕü; c-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Muhyî: bütün canlılara hayat veren Allah (bk. ḥ-y-y)[/TD]
[TD]Sâni: herşeyi mükemmel bir san’atla yaratan Allah (bk. ṣ-n-a)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Sâni-i Zülcemâl: sonsuz güzellik sahibi ve herşeyi san’atla yaratan Allah (bk. ṣ-n-a; ẕü; c-m-l)[/TD]
[TD]cemaat: topluluk (bk. c-m-a)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cemâl: güzellik (bk. c-m-l)[/TD]
[TD]cihet: yön[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cilve: görüntü, akis (bk. c-l-y)[/TD]
[TD]daire-i vâhidiyet ve ehadiyet: Allah’ın varlık ve birliğinin varlık âleminin genelinde ve herbir varlıkta ayrı ayrı hâkim olduğu ve göründüğü daire (bk. v-ḥ-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]emârât: belirtiler, işaretler[/TD]
[TD]envâ-ı kemâlât: mükemmellik çeşitleri (bk. k-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]esmâ-i kudsiye-i nuraniye: nurlu mukaddes isimler (bk. s-m-v; ḳ-d-s; n-v-r)[/TD]
[TD]esmâ/esmâ-i İlâhiye: Allah’ın isimleri (bk. s-m-v; e-l-h)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hakaik: gerçekler, doğrular (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]hakaik-i eşya: varlıkların hakikatleri, gerçek mahiyetleri (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hasnâ: güzel kadın[/TD]
[TD]hasıl olma: meydana gelme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]huri: Cennet kızı[/TD]
[TD]icad: yaratma (bk. v-c-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istinad: dayanma (bk. s-n-d)[/TD]
[TD]kemâl: mükemmellik, kusursuzluk (bk. k-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kemâlât: mükemmellikler, kusursuzluklar (bk. k-m-l)[/TD]
[TD]külliyet: bütünlük, genellik (bk. k-l-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]küllî: genel, kapsamlı (bk. k-l-l)[/TD]
[TD]letaif: lâtifeler, duyular (bk. l-ṭ-f)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)[/TD]
[TD]muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nakış: işleme (bk. n-ḳ-ş)[/TD]
[TD]nev’: çeşit, tür[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[TD]ruhanîler: maddî yapısı olmayan ve gözle görülemeyen ruh âlemine ait varlıklar (bk. r-v-ḥ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]rû-yi zemin: yeryüzü[/TD]
[TD]semâ: gök (bk. s-m-v)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]suret: şekil, görüntü (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[TD]taife: topluluk, grup[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tanzim: düzenleme (bk. n-ẓ-m)[/TD]
[TD]tasvir: şekil ve suret verme (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tesbih: Allah’ı yüce şanına lâyık ifadelerle anma (bk. s-b-ḥ)[/TD]
[TD]tevehhüm: zannetme, sanma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ulvî: yüce[/TD]
[TD]umum: bütün[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zikir: anma[/TD]
[TD]ziya: ışık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zâhir: açık, gözle görünür (bk. ẓ-h-r)[/TD]
[TD]zîhayat: hayat sahibi, canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âlem: kâinat, evren (bk. a-l-m)[/TD]
[TD]âyât: âyetler, deliller[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şahid-i sadık: doğru şahit (bk. ş-h-d; s-d-ḳ)[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
bir mânâsını bil ve
1 سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰى بِشِدَّةِ ظُهُورِهِ de. Ve âyetlerin âhirlerinde olan 2 وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ3 وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ 4 وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ gibi zikir ve tekrarlarındaki bir sırrı fehmet.Eğer bir çiçekte esmâyı okuyamıyorsan ve vâzıh göremiyorsan, Cennete bak, bahara dikkat et, zeminin yüzünü temâşâ et. Rahmetin şu büyük çiçekleri olan Cennet ve bahar ve zeminde yazılan esmâyı vâzıhan okuyabilirsin, cilvelerini ve nakışlarını anlar, görürsün.
İkinci Noktanın İkinci Mebhası
EHL-İ DALÂLETİN vekili, tutunacak ve dalâletini ona bina edecek hiçbir şey bulamadığı ve mülzem kaldığı zaman şöyle diyor ki:
“Ben, saadet-i dünyayı ve lezzet-i hayatı ve terakkiyât-ı medeniyeti ve kemâl-i san’atı, kendimce, âhireti düşünmemekte ve Allah’ı tanımamakta ve hubb-u dünyada ve hürriyette ve kendine güvenmekte gördüğüm için, insanın ekserisini bu yola şeytanın himmetiyle sevk ettim ve ediyorum.”
Elcevap: Biz dahi Kur’ân namına diyoruz ki: Ey biçare insan! Aklını başına al, ehl-i dalâletin vekilini dinleme. Eğer onu dinlersen hasâretin o kadar büyük olur ki, tasavvurundan ruh, akıl ve kalb ürperir.
Senin önünde iki yol var: Birisi, ehl-i dalâletin vekilinin gösterdiği şekavetli yoldur. Diğeri, Kur’ân-ı Hakîmin tarif ettiği saadetli yoldur.
İşte, o iki yolun pek çok muvazenelerini, çok Sözlerde, hususan Küçük Sözlerde gördün ve anladın. Şimdi, makam münasebetiyle, binde bir muvazenelerini yine gör, anla. Şöyle ki:
Şirk ve dalâletin ve fısk ve sefahetin yolu, insanı nihayet derecede sukut ettiriyor.
[NOT]Dipnot-1
Şiddet-i zuhurundan gizlenmiş olan Zât her türlü noksandan münezzehtir.
Dipnot-2
“Sadece O herşeyi hakkıyla bilir ve herşeye hakkıyla kâdirdir.” Rum Sûresi, 30:54.
Dipnot-3
“Sadece O çok bağışlayıcı ve çok merhamet edicidir.” Yûnus Sûresi, 10:107.
Dipnot-4
“Sadece Onun kudreti herşeye galiptir ve O herşeyi hikmetle yapar.” Rum Sûresi, 30:27.[/NOT][TABLE]
[TR]
[TD]Kur’ân-ı Hakim: her âyet ve sûresinde sayısız hikmet ve faydalar bulunan Kur’ân (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[TD]bina: üzerine kurma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]biçare: çaresiz[/TD]
[TD]cilve: görüntü, akis (bk. c-l-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]dalâlet: hak yoldan sapkınlık, inançsızlık (bk. ḍ-l-l)[/TD]
[TD]ehl-i dalâlet: doğru ve hak yoldan sapmış inançsız kimseler (bk. ḍ-l-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ekser: çoğunluk (bk. k-s̱-r)[/TD]
[TD]esmâ: Allah’ın isimleri (bk. s-m-v)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fehmetmek: anlamak[/TD]
[TD]fısk: günah, günahkârlık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hasâret: zarar, kayıp[/TD]
[TD]himmet: ciddi gayret, yardım[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hubb-u dünya: dünya sevgisi (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[TD]hususan: özellikle[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kemâl-i san’at: san’attaki mükemmellik (bk. k-m-l; ṣ-n-a)[/TD]
[TD]lezzet-i hayat: hayatın lezzeti (bk. ḥ-y-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mebhas: bahis, konu[/TD]
[TD]muvazene: karşılaştırma (bk. v-z-n)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mülzem: susturulmuş, mağlup edilmiş[/TD]
[TD]münasebet: ilişki, bağlantı (bk. n-s-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nakış: işleme (bk. n-ḳ-ş)[/TD]
[TD]nam: ad[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nihayet: son[/TD]
[TD]rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]saadet-i dünya: dünya mutluluğu[/TD]
[TD]saadetli: mutlu[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sefahet: gayrı meşru zevk ve eğlence[/TD]
[TD]sukut: alçalış, düşüş[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tarif etmek: anlatmak, tanıtmak (bk. a-r-f)[/TD]
[TD]tasavvur: düşünme, hayal (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]temâşâ: seyretme, ibretle bakma[/TD]
[TD]terakkiyât-ı medeniyet: medenî ve teknolojik ilerlemeler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]vâzıh: açık, âşikâr[/TD]
[TD]vâzıhan: açıkça, âşikâr bir şekilde[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zemin: yer[/TD]
[TD]zikir: Allah’ı anma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âhir: son (bk. e-ḫ-r)[/TD]
[TD]âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki hayat (bk. e-ḫ-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şekavetli: sıkıntılı, mutsuz[/TD]
[TD]şirk: Allah’a ortak koşma[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Hadsiz elemler içinde nihayetsiz ağır bir yükü, zayıf ve âciz beline yükletir. Çünkü, insan Cenâb-ı Hakkı tanımazsa ve Ona tevekkül etmezse, o vakit, insan, gayet derecede âciz ve zayıf, nihayet derecede muhtaç, fakir, hadsiz musibetlere maruz, elemli, kederli bir fâni hayvan hükmünde olup,
1 bütün sevdiği ve alâka peydâ ettiği bütün eşyadan mütemadiyen firak elemini çeke çeke, nihayette, bâki kalan bütün ahbabını bir firak-ı elîm içinde bırakıp, kabrin zulümatına yalnız olarak gider. Hem müddet-i hayatında gayet cüz’î bir ihtiyar ve küçük bir iktidar ve kısacık bir hayat ve az bir ömür ve sönük bir fikir ile, nihayetsiz elemlerle ve emellerle faidesiz çarpışır ve hadsiz arzuların ve makàsıdın tahsiline, semeresiz, boşu boşuna çalışır.2 Hem kendi vücudunu yükleyemediği halde, koca dünya yükünü biçare beline ve kafasına yüklenir. Daha Cehenneme gitmeden Cehennem azâbını çeker.3Evet, şu elîm elemi ve dehşetli mânevî azâbı hissetmemek için, ehl-i dalâlet, iptal-i his nev’inden gaflet sarhoşluğuyla muvakkaten hissetmez. Fakat hissedeceği zaman, kabre yakın olduğu vakit, birden hisseder. Çünkü, Cenâb-ı Hakka hakikî abd olmazsa, kendi kendine mâlik zannedecek. Halbuki, o cüz’î ihtiyar, o küçük iktidarı ile şu fırtınalı dünyada vücudunu idare edemiyor. Hayatına muzır mikroptan tut, tâ zelzeleye kadar binler taife düşmanları, hayatına karşı tehacüm vaziyetinde görür. Elîm bir korku dehşeti içinde, her vakit kendine müthiş görünen kabir kapısına bakıyor.
Hem bu vaziyette iken, insaniyet itibarıyla nev-i insanî ile ve dünya ile alâkadar olduğu halde, dünyayı ve insanı bir Hakîm, Alîm, Kadîr, Rahîm, Kerîm bir
[NOT]
Dipnot-1
bk. A’râf Sûresi, 7:179 Furkan Sûresi;, 25:43-44; Muhammed Sûresi, 47:12.
Dipnot-2
bk. Bakara Sûresi, 2:217; Mâide Sûresi, 5:5, 53; En’âm Sûresi, 6:88; A’raf Sûresi, 7:147; Hûd Sûresi, 11:16; Zümer Sûresi, 39:65; Muhammed Sûresi, 47:9, 27, 32.
Dipnot-3
bk. Âl-i İmran Sûresi, 3:56; En’âm Sûresi, 6:124-125; A’râf Sûresi, 7:152; Ra’d Sûresi, 13:34; Zümer Sûresi, 39:22; Fussilet Sûresi, 41:16.[/NOT][TABLE]
[TR]
[TD]Alîm: herşeyi hakkıyla bilen, sonsuz ilim sahibi Allah (bk. a-l-m)[/TD]
[TD]Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan, şeref ve azamet sahibi yüce Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Hakîm: herşeyi hikmetle yapan Allah (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[TD]Kadîr: herşeye gücü yeten, sonsuz güç ve kudret sahibi Allah (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]Kerîm: sonsuz cömertlik ve ikram sahibi olan Allah (bk. k-r-m)[/TD]
[TD]Rahîm: rahmeti herşeyi kuşatan, sonsuz şefkat ve merhamet sahibi Allah (bk. r-ḥ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]abd: kul (bk. a-b-d)[/TD]
[TD]ahbap: sevgililer, dostlar (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]alâka peydâ etmek: ilgili olmak[/TD]
[TD]alâkadar: alâkalı, ilgili[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]biçare: çaresiz[/TD]
[TD]bâki kalan: geride kalan (bk. b-ḳ-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cüz’î: küçük, az. (bk. c-z-e)[/TD]
[TD]dehşet: ürküntü, korku[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]dehşetli: korkunç[/TD]
[TD]ehl-i dalâlet: doğru ve hak yoldan sapmış inançsız kimseler (bk. ḍ-l-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]elem: acı, sıkıntı, keder[/TD]
[TD]elîm: acıklı, üzücü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]emel: arzu, istek[/TD]
[TD]eşya: varlıklar[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]firak: ayrılık (bk. f-r-ḳ)[/TD]
[TD]firak-ı elîm: acı veren ayrılık (bk. f-r-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fâni: gelip geçici, ölümlü (bk. f-n-y)[/TD]
[TD]gaflet: âhirete, Allah’ın emir ve yasaklarına duyarsız davranma hâli, umursamazlık (bk. ğ-f-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hadsiz: sınırsız[/TD]
[TD]hakikî: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ihtiyar: irade, tercih, seçme gücü (bk. ḫ-y-r)[/TD]
[TD]iktidar: güç, kudret (bk. ḳ-d-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]iptal-i his: duyguyu etkisizleştirme, uyuşturma[/TD]
[TD]itibarıyla: özelliğiyle (bk. a-b-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]makàsıd: maksatlar, gayeler (bk. ḳ-ṣ-d)[/TD]
[TD]maruz: uğramış, tesiri altında kalmış[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]musibet: belâ, felâket, sıkıntı[/TD]
[TD]muvakkaten: geçici olarak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muzır: zararlı[/TD]
[TD]mâlik: sahip (bk. m-l-k)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müddet-i hayat: hayat süresi (bk. ḥ-y-y)[/TD]
[TD]mütemadiyen: sürekli olarak[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müthiş: dehşetli, korkunç[/TD]
[TD]nev-i insanî: insan türü, insanlık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nev’: çeşit, tür[/TD]
[TD]nihayet: son[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nihayetsiz: sonsuz, sınırsız[/TD]
[TD]semere: meyve[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tahsil: elde etme, kazanma[/TD]
[TD]taife: grup[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tehacüm: hücum etme[/TD]
[TD]tevekkül: Allah’a dayanma ve güvenme (bk. v-k-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zelzele: sarsıntı, deprem[/TD]
[TD]zulümat: karanlıklar (bk. ẓ-l-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âciz: güçsüz, zayıf (bk. a-c-z)[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Zâtın tasarrufunda tasavvur etmediği ve onları tesadüf ve tabiata havale ettiği için, dünyanın ehvâli ve insanın ahvâli, onu daima iz’âç eder. Kendi elemiyle beraber, insanların elemini de çeker. Dünyanın zelzelesi, tâunu, tufanı, kaht u galâsı, fenâ ve zevâli, ona gayet müz’iç ve karanlıklı birer musibet suretinde onu tâzip eder.
Hem şu haldeki insan, merhamet ve şefkate lâyık değildir. Çünkü kendi kendine bu dehşetli vaziyeti veriyor. Sekizinci Sözde, kuyuya girmiş iki kardeşin muvazene-i halinde denildiği gibi, nasıl bir adam, güzel bir bahçede, güzel bir ziyafette, güzel ahbaplar içinde, nezahetli, tatlı, namuslu, hoş, meşru bir lezzet ve eğlenceye kanaat etmeyip gayr-ı meşru ve mülevves bir lezzet için çirkin ve necis bir şarabı içse, sarhoş olup kendini kış ortasında, pis bir yerde vahşi canavarlar içinde tahayyül etse, titreyip, bağırıp çağırsa, nasıl merhamete lâyık değil. Çünkü ehl-i namus ve mübarek arkadaşlarını canavar tasavvur eder, onlara karşı hakaret eder. Hem ziyafetteki leziz taamları ve temiz kapları mülevves, pis taşlar tasavvur eder, kırmaya başlar. Hem mecliste muhterem kitapları ve mânidar mektupları mânâsız ve âdi nakışlar tasavvur eder, yırtarak ayak altına atar, ve hâkezâ… Böyle bir şahıs nasıl merhamete müstehak değildir, belki tokata müstehaktır.
Öyle de, sû-i ihtiyarından neş’et eden küfür sarhoşluğuyla ve dalâlet divaneliğiyle, Sâni-i Hakîmin şu misafirhane-i dünyasını tesadüf ve tabiat oyuncağı olduğunu tevehhüm edip; ve cilve-i esmâ-i İlâhiyeyi tazelendiren masnuatın, zamanın geçmesiyle vazifelerinin bittiğinden âlem-i gayba geçmelerini, adem ile idam tasavvur ederek; ve tesbihat sadâlarını zevâl ve firak-ı ebedî vâveylâsı olduklarını tahayyül ettiğinden; ve mektubât-ı Samedâniye olan şu mevcudat sahifelerini
[TABLE]
[TR]
[TD]Sâni-i Hakîm: herşeyi hikmetle ve san’atlı bir şekilde yaratan Allah (bk. ṣ-n-a; ḥ-k-m)[/TD]
[TD]adem: yokluk, hiçlik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ahbap: sevgililer, dostlar (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[TD]ahvâl: haller, vaziyetler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cilve-i esmâ-i İlâhiye: Allah’ın isimlerinin görüntüsü, aksi (bk. c-l-y; s-m-v; e-l-h)[/TD]
[TD]dalâlet: hak yoldan sapkınlık, inançsızlık (bk. ḍ-l-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]dehşetli: korkunç[/TD]
[TD]divanelik: akılsızlık, delilik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ehl-i namus: namus sahibi (bk. n-m-s)[/TD]
[TD]ehvâl: korkular[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]elem: acı, üzüntü, sıkıntı[/TD]
[TD]fenâ: gelip geçicilik, ölümlülük (bk. f-n-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]firak-ı ebedî: sonsuz ayrılık (bk. f-r-ḳ; e-b-d)[/TD]
[TD]gayr-ı meşru: helâl olmayan, dine aykırı (bk. ş-r-a)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hâkezâ: böylece, bunun gibi[/TD]
[TD]iz’âç: sıkıntı verme, rahatsız etme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kaht u galâ: kıtlık, pahalılık[/TD]
[TD]kanaat: razı olma, yetinme[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]leziz: lezzetli[/TD]
[TD]masnuat: san’at eseri varlıklar (bk. ṣ-n-a)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]meclis: topluluk[/TD]
[TD]mektubat-ı Samedâniye: Allah tarafından gönderilmiş birer mektup gibi, şuur sahiplerine İlâhî san’atı anlatan eserler (bk. k-t-b; ṣ-m-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)[/TD]
[TD]meşru: helâl, dine uygun (bk. ş-r-a)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]misafirhane-i dünya: dünya misafirhanesi[/TD]
[TD]muhterem: hürmete layık, saygıdeğer (bk. ḥ-r-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muvazene-i hal: halin, durumun karşılaştırıması (bk. v-z-n)[/TD]
[TD]mânidar: anlamlı (bk. a-n-y)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mübarek: hayırlı, uğurlu (bk. b-r-k)[/TD]
[TD]mülevves: pis, kirlenmiş[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]müstehak: layık, hak etmiş (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]müz’iç: rahatsız edici[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nakış: işleme, süsleme (bk. n-ḳ-ş)[/TD]
[TD]necis: pis[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]nezahetli: temiz (bk. n-z-h)[/TD]
[TD]neş’et eden: doğan, ortaya çıkan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sadâ: ses[/TD]
[TD]suret: şekil, görüntü (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sû-i ihtiyar: iradeyi kötüye kullanma (bk. ḫ-y-r)[/TD]
[TD]taam: yiyecek[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tabiat: doğa, canlı cansız bütün varlıklar (bk. ṭ-b-a)[/TD]
[TD]tahayyül: hayal etme (bk. ḥ-y-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tasarruf: kullanma ve yönetme (bk. ṣ-r-f)[/TD]
[TD]tasavvur: düşünme, hayal etme (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tesadüf: rastlantı[/TD]
[TD]tesbihat: Allah’ı öven ve kusurdan yüce tutan sözler ve varlıkların hal diliyle bu anlamı ifade etmesi (bk. s-b-ḥ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tevehhüm: zannetme, sanma[/TD]
[TD]tâun: salgın ve ölümcül hastalık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tâzip etmek: azap etmek[/TD]
[TD]vâveylâ: feryad, çığlık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zelzele: sarsıntı, deprem[/TD]
[TD]zevâl: kayboluş, yokluk (bk. z-v-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âdi: basit, sıradan[/TD]
[TD]âlem-i gayb: görünmeyen, fakat varlığı kesin olan ve mahiyeti Allah tarafından bilinen başka dünyalar (bk. a-l-m; ğ-y-b)[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
mânâsız, karma karışık tasavvur ettiğinden; ve âlem-i rahmete yol açan kabir kapısını zulümat-ı adem ağzı tasavvur ettiğinden; ve eceli, hakikî ahbaplara visal daveti olduğu halde, bütün ahbaplardan firak nöbeti tasavvur ettiğinden; hem kendini dehşetli bir azab-ı elîmde bırakıyor, hem mevcudatı, hem Cenâb-ı Hakkın esmâsını, hem mektubatını inkâr ve tezyif ve tahkir ettiğinden merhamete ve şefkate lâyık olmadığı gibi, şiddetli bir azaba da müstehaktır, hiçbir cihette merhamete lâyık değildir.
İşte, ey bedbaht ehl-i dalâlet ve sefahet! Şu dehşetli sukuta karşı ve ezici meyusiyete mukabil hangi tekemmülünüz, hangi fünununuz, hangi kemâliniz, hangi medeniyetiniz, hangi terakkiyâtınız karşı gelebilir? Ruh-u beşerin eşedd-i ihtiyaçla muhtaç olduğu hakikî teselliyi nerede bulabilirsiniz? Hem güvendiğiniz ve bel bağladığınız ve âsâr-ı İlâhiyeyi ve ihsânât-ı Rabbâniyeyi onlara isnat ettiğiniz hangi tabiatınız, hangi esbabınız, hangi şerikiniz, hangi keşfiyâtınız, hangi milletiniz, hangi bâtıl mâbudunuz, sizi, sizce idam-ı ebedî olan mevtin zulümâtından kurtarıp, kabir hududundan, berzah hududundan, mahşer hududundan, sırat köprüsünden hâkimâne geçirebilir, saadet-i ebediyeye mazhar edebilir? Halbuki, kabir kapısını kapamadığınız için, siz kat’î olarak bu yolun yolcususunuz. Böyle bir yolcu, öyle birisine dayanır ki, bütün bu daire-i azîme ve bu geniş hudutlar, Onun taht-ı emrinde ve tasarrufundadır.
Hem dahi, ey bedbaht ehl-i dalâlet ve gaflet! “Gayr-ı meşru bir muhabbetin neticesi, merhametsiz azap çekmektir” kaidesi sırrınca, siz, fıtratınızdaki Cenâb‑ı Hakkın zât ve sıfât ve esmâsına sarf edilecek muhabbet ve marifet istidadını
[TABLE]
[TR]
[TD]Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan, şeref ve azamet sahibi yüce Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[TD]ahbap: sevgililer, dostlar (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]azab-ı elîm: acı veren azap[/TD]
[TD]bedbaht: talihsiz[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]berzah: kabir âlemi[/TD]
[TD]bâtıl: gerçek dışı, yalan[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]cihet: yön[/TD]
[TD]daire-i azîme: geniş ve büyük daire (bk. a-ẓ-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]dehşetli: korkunç[/TD]
[TD]ecel: ölüm vakti[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ehl-i dalâlet ve gaflet: doğru ve hak yoldan sapmış, inançsız ve gaflete dalmış kimseler (bk. ḍ-l-l; ğ-f-l)[/TD]
[TD]ehl-i dalâlet ve sefahet: doğru ve hak yoldan sapmış, inançsız ve yasak zevk ve eğlencelerin içine düşmüş olan kimseler (bk. ḍ-l-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]esbab: sebepler (bk. s-b-b)[/TD]
[TD]esmâ: isimler (bk. s-m-v)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]eşedd-i ihtiyaç: çok şiddetli ihtiyaç (bk. ḥ-v-c)[/TD]
[TD]firak: ayrılık (bk. f-r-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]fünun: fenler, ilimler[/TD]
[TD]fıtrat: yaratılış (bk. f-ṭ-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]gayr-ı meşru: helâl olmayan, dine aykırı (bk. ş-r-a)[/TD]
[TD]hakikî: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]hudud: sınır[/TD]
[TD]hâkimâne: hükmeder bir şekilde (bk. ḥ-k-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]idam-ı ebedî: dirilmemek üzere sonsuz yokoluş (bk. e-b-d)[/TD]
[TD]ihsânât-ı Rabbâniye: Allah’ın lütuf ve bağışları (bk. ḥ-s-n; r-b-b)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]inkâr: kabul etmeme, reddetme (bk. n-k-r)[/TD]
[TD]isnat: dayandırma (bk. s-n-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]istidad: kabiliyet, yetenek (bk. a-d-d)[/TD]
[TD]kaide: kural[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]kat’î: kesin[/TD]
[TD]kemâl: mükemmellik (bk. k-m-l)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]keşfiyât: keşifler, buluşlar (bk. k-ş-f)[/TD]
[TD]mahşer: haşir meydanı, kıyametten sonra insanların tekrar diriltilip toplanacakları yer (bk. ḥ-ş-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]marifet: tanıma, bilme (bk. a-r-f)[/TD]
[TD]mazhar: erişme, nail olma (bk. ẓ-h-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mektubat: Allah tarafından gönderilmiş birer mektup gibi, şuur sahiplerine İlâhî san’atı anlatan eserler (bk. k-t-b)[/TD]
[TD]mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mevt: ölüm (bk. m-v-t)[/TD]
[TD]meyusiyet: ümitsizlik[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]muhabbet: sevgi (bk. ḥ-b-b)[/TD]
[TD]mukabil: karşılık[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]mâbud: kendisine ibadet edilen (bk. a-b-d)[/TD]
[TD]müstehak: hak etmiş, layık (bk. ḥ-ḳ-ḳ)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ruh-u beşer: insan ruhu (bk. r-v-ḥ)[/TD]
[TD]saadet-i ebediye: sonsuz mutluluk (bk. e-b-d)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sarf etmek: harcamak, kullanmak[/TD]
[TD]sukut: alçalış, düşüş[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]sıfât: vasıflar, özellikler (bk. v-ṣ-f)[/TD]
[TD]sırat köprüsü: Cehennem üzerine kurulu olan ve Cennete gitmek için geçilmesi gereken köprü[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tabiat: doğa, canlı cansız bütün varlıklar, maddî âlem (bk. ṭ-b-a)[/TD]
[TD]tahkir: hakaret etme, aşağılama[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]taht-ı emrinde ve tasarrufunda: emri ve tasarrufu altında (bk. ṣ-r-f)[/TD]
[TD]tasavvur: düşünme, hayal etme (bk. ṣ-v-r)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tekemmül: ilerleme (bk. k-m-l)[/TD]
[TD]terakkiyât: terakkiler, ilerlemeler[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]tezyif: alay etme, küçük düşürme[/TD]
[TD]visal: kavuşma[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]zulümat-ı adem: yokluk karanlığı (bk. ẓ-l-m)[/TD]
[TD]zulümât: karanlıklar (bk. ẓ-l-m)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]âlem-i rahmet: rahmet âlemi (bk. a-l-m; r-ḥ-m)[/TD]
[TD]âsâr-ı İlâhiye: Allah’ın eserleri (bk. e-l-h)[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]şerik: Allah’a ortak koşulan şey[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
- Bu konuyu yanıtlamak için giriş yapmış olmalısınız.