Onuncu Söz

[Anonim]

bu derece muhteşem ve sermedî Rububiyeti ve bu derece muazzam ve muhît hâkimiyeti, elbette, yalnız böyle geçici, devamsız, bîkarar, ehemmiyetsiz, mütegayyir, bekàsız, nâkıs, tekemmülsüz umûr-u dünya üzerinde kurulmaz ve durmaz. Demek, Ona şayeste, daimî, berkarar, zevâlsiz, muhteşem bir diyar-ı âhar var, başka bâki bir memleketi vardır. Bizi onun için çalıştırır. Oraya davet eder. Ve oraya nakledeceğine, zahirden hakikate geçen ve kurb-u huzuruna müşerref olan bütün ervâh-ı neyyire ashabı, bütün kulûb-u münevvere aktâbı, bütün ukul‑u nuraniye erbabı şehadet ediyorlar ve bir mükâfat ve mücazat ihzar ettiğini müttefikan haber veriyorlar ve mükerreren pek kuvvetli vaad ve pek şiddetli tehdit eder, naklederler.

Hulfü’l-vaad ise, hem zillet, hem tezellüldür; hiçbir cihetle celâl-i kudsiyetine yanaşamaz. Hulfü’l-vaîd ise, ya aftan, ya aczden gelir. Halbuki küfür cinayet-i mutlakadır;HAŞİYE-1affa kabil değil. Kadîr-i Mutlak ise, aczden münezzeh ve mukaddestir.

[NOT]Haşiye-1 Evet, küfür, mevcudatın kıymetini iskat ve mânâsızlıkla itham ettiğinden, bütün kâinata karşı bir tahkir ve mevcudat âyinelerinde cilve-i Esmâyı inkâr olduğundan, bütün esmâ-i İlâhiyeye karşı bir tezyif ve mevcudatın vahdâniyete olan şehadetlerini reddettiğinden, bütün mahlûkata karşı bir tekzip olduğundan, istidad-ı insanîyi öyle ifsad eder ki, salâh ve hayrı kabule liyakati kalmaz. Hem bir zulm-ü azîmdir ki, umum mahlûkatın ve bütün esmâ-i İlâhiyenin hukukuna bir tecavüzdür. İşte şu hukukun muhafazası ve nefs-i kâfir hayra kabiliyetsizliği, küfrün adem-i affını iktiza eder. اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [“Muhakkak ki şirk pek büyük bir zulümdür.” Lokman Sûresi, 31:13] şu mânâyı ifade eder.[/NOT]

Kadîr-i Mutlak: herşeye gücü yeten, sınırsız güç ve kudret sahibi Allah (bk. ḳ-d-r; ṭ-l-ḳ)	acz: âcizlik, güçsüzlük (bk. a-c-z)
adem-i af: affedilmeme	bekàsız: gelip geçici, ölümlü (bk. b-ḳ-y)
berkarar: kararlı, yerleşmiş	bâki: kalıcı ve sürekli (bk. b-ḳ-y)
bîkarar: kararsız	celâl-i kudsiyet: kutsal büyüklük, haşmet (bk. c-l-l; ḳ-d-s)
cihet: yön, şekil	cilve-i Esmâ: Allah’ın isimlerinin varlıklardaki yansıması, görüntüsü (bk. c-l-y; s-m-v)
cinayet-i mutlaka: sınırsız cinayet (bk. ṭ-l-ḳ)	diyar-ı âhar: başka memleket (bk. e-ḫ-r)
ervâh-ı neyyire ashabı: nurlu ruhların sahipleri, peygamberler gibi (bk. r-v-ḥ)	esmâ-i İlâhiye: Allah’ın isimleri (bk. s-m-v; e-l-h)
hakikat: gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hayr: iyilik (bk. ḫ-y-r)
haşiye: dipnot, açıklayıcı not	hukuk: haklar (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hulfü’l-vaad: verdiği sözden dönme (bk. v-a-d)	hulfü’l-vaîd: söz verdiği halde azap ve cezayı yerine getirmeme (bk. v-a-d)
hâkimiyet: hükümranlık, egemenlik (bk. ḥ-k-m)	ifsad etmek: bozmak
ihzar etmek: hazırlamak (bk. ḥ-ḍ-r)	iktiza etme: gerektirme
iskat: düşürme	istidad-ı insanî: insanın yaratılışında var olan bütün özellikleri, konuşma, sevme gibi (bk. a-d-d)
itham: suçlama	kabil: mümkün, olabilir
kulûb-u münevvere aktâbı: nurlu kalplerin kutupları, veliler gibi (bk. n-v-r)	kurb-u huzur: huzura yakınlık (bk. ḥ-ḍ-r)
kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)	küfür: inkâr, inançsızlık (bk. k-f-r)
liyakat: layık olma	mahlûkat: yaratılmışlar (bk. ḫ-l-ḳ)
mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)	muazzam: azametli, çok büyük (bk. a-ẓ-m)
muhafaza: koruma (bk. ḥ-f-ẓ)	muhteşem: ihtişamlı, görkemli
muhît: kapsamlı, kuşatıcı	mukaddes: her türlü çirkinlik ve eksiklikten yüce, kutsal (bk. ḳ-d-s)
mücazat: ceza	mükerreren: tekrarla, defalarca
mükâfat: ödül	münezzeh: her türlü kusur ve noksandan arınmış (bk. n-z-h)
mütegayyir: değişen	müttefikan: ittifakla, birleşerek
müşerref olan: şereflenen	nefs-i kâfir: inanmayan kişinin kendisi (bk. n-f-s; k-f-r)
nâkıs: eksik, noksan	rububiyet: Rablık; Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması (bk. r-b-b)
salâh: düzelme (bk. ṣ-l-ḥ)	sermedî: devamlı, sürekli
tahkir: hakaret etme	tecavüz: saldırma
tekemmülsüz: olgunlaşmamış (bk. k-m-l)	tekzip: yalanlama
tezellül: alçalma	tezyif: hakaret, küçük düşürme
ukul-u nuraniye erbabı: aydın akılların erbabı, âlimler gibi (bk. n-v-r)	umûr-u dünya: dünya işleri
vaad: söz verme (bk. v-a-d)	vahdâniyet: Allah’ın birliği (bk. v-ḥ-d)
zahir: görünür (bk. ẓ-h-r)	zevâlsiz: devamlı, yok olmayan (bk. z-v-l)
zillet: alçaklık, aşağılık	zulm-ü azîm: çok büyük zulüm (bk. ẓ-l-m; a-ẓ-m)
âyine: ayna	şayeste: layık

[Anonim]

Şahitler, muhbirler ise, mesleklerinde, meşreplerinde, mezheplerinde muhtelif oldukları halde, kemâl-i ittifakla şu meselenin esasında müttehiddirler. Kesretçe tevatür derecesindedirler. Keyfiyetçe icmâ kuvvetindedirler. Mevkice herbiri nev-i beşerin bir yıldızı, bir taifenin gözü, bir milletin azizidirler. Ehemmiyetçe şu meselede hem ehl-i ihtisas, hem ehl-i ispattırlar. Halbuki bir fende veya bir san’atta iki ehl-i ihtisas, binler başkalara müreccahtırlar ve ihbarda iki müsbit, binler nâfîlere tercih edilir. Meselâ, Ramazan hilâlinin sübutunu ihbar eden iki adam, binler münkirlerin inkârlarını hiçe atarlar.

Elhasıl, dünyada bundan daha doğru bir haber, daha sağlam bir dâvâ, daha zahir bir hakikat olamaz. Demek, şüphesiz dünya bir mezraadır. Mahşer ise bir beyderdir, harmandır. Cennet, Cehennem ise birer mahzendir.

ONUNCU HAKİKAT

Bâb-ı Hikmet, İnâyet, Rahmet, Adalettir.
İsm-i Hakîm, Kerîm, Âdil, Rahîmin cilvesidir.

Hiç mümkün müdür ki, şu bekàsız misafirhane-i dünyada ve şu devamsız meydan-ı imtihanda ve şu sebatsız teşhirgâh-ı arzda bu derece bâhir bir hikmet, bu derece zahir bir inâyet ve bu derece kahir bir adalet ve bu derece vâsi bir merhametin âsârını gösteren Mâlikü’l-Mülk-i Zülcelâlin daire-i memleketinde ve âlem-i mülk ve melekûtunda daimî meskenler, ebedî sakinler, bâki makamlar, mukim mahlûklar bulunmayıp, şu görünen hikmet, inâyet, adalet, merhametin hakikatleri hiçe insin?
Hem hiç kabil midir ki, o Zât-ı Hakîm, şu insanı bütün mahlûkat içinde kendine

Hakîm: herşeyi hikmetle, belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde yaratan Allah (bk. ḥ-k-m)	Kerîm: sonsuz ikram ve cömertlik sahibi Allah (bk. k-r-m)
Mâlikü’l-Mülk-i Zülcelâl: bütün mülkün gerçek sahibi, haşmet ve yücelik sahibi olan Allah (bk. m-l-k; ẕü; c-l-l)	Rahîm: sonsuz şefkat ve merhamet sahibi Allah (bk. r-ḥ-m)
Zât-ı Hakîm: herşeyi hikmetle, belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde yaratan Zât, Allah (bk. ḥ-k-m)	adalet: hak sahibine hakkını verme, haksızı terbiye etme ve cezalandırma (bk. a-d-l)
aziz: şerefli, değerli, büyük (bk. a-z-z)	bekàsız: geçici, devamsız (bk. b-ḳ-y)
beyder: harman yeri	bâb: kapı
bâhir: açık, görünen, berrak	bâki: devamlı, sürekli (bk. b-ḳ-y)
cilve: yansıma, görüntü (bk. c-l-y)	daimî: devamlı, sürekli
daire-i memleket: memleket dairesi (bk. m-l-k)	ebedî: sonsuz (bk. e-b-d)
ehl-i ihtisas: sahasında uzman olan kimseler	ehl-i ispat: doğruyu ortaya çıkaran kimseler
elhasıl: özetle, sonuç olarak	fen: ilim
hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)
hilâl: yay şeklinde görülen yeni ay	icmâ: fikir birliği (bk. c-m-a)
ihbar: haber verme	ihbar eden: haber veren
inayet: yardım, ikram; bütün yararların, hikmetlerin ve faydaların kaynağı olan düzenlilik (bk. a-n-y)	kabil: mümkün, olabilir
kahir: üstün	kemâl-i ittifak: tam ve mükemmel birlik (bk. k-m-l)
kesret: çokluk (bk. k-s̱-r)	keyfiyet: nitelik, içerik
mahlûk: yaratık (bk. ḫ-l-ḳ)	mahlûkat: yaratıklar (bk. ḫ-l-ḳ)
mahzen: erzak yeri, içinde eşya saklanacak yer	mahşer: haşir meydanı, toplanma yeri (bk. ḥ-ş-r)
mesken: oturulacak ve kalınacak yer (bk. s-k-n)	meslek: hizmet yolu, ekolü
mevki: konum	meydan-ı imtihan: imtihan meydanı
mezhep: tutulan yol, ekol (bk. ẕ-h-b)	mezraa: tarla
meşrep: tarz, usül	misafirhane-i dünya: dünya misafirhanesi
muhbir: haber veren	muhtelif: çeşitli, farklı
mukim: ikamet eden, oturan	münkir: inkârcı (bk. n-k-r)
müreccah: tercih edilir	müsbit: ispat edici
müttehid: birleşmiş	nev-i beşer: insanlık
nâfî: yok edici, inkârcı	rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)
sebatsız: sabit olmayan	sübut: meydana çıkma, gerçekleşme
taife: topluluk, grup	tevatür: doğruluğu kesin olarak kanıtlanan haber
teşhirgâh-ı arz: yeryüzü sergisi	vâsi: geniş
zahir: açık, âşikar (bk. ẓ-h-r)	Âdil: sonsuz adalet sahibi, adaletle iş gören, herşeyin hakkını veren Allah (bk. a-d-l)
âlem-i mülk ve melekût: görünen ve görünmeyen âlem, herşeyin dış ve iç yüzü (bk. a-l-m; m-l-k)	âsâr: eserler

[Anonim]

küllî muhatap ve cami’ bir âyine yapıp bütün hazâin-i rahmetinin müştemilâtını ona tattırsın, hem tarttırsın, hem tanıttırsın, kendini bütün esmâsıyla ona bildirsin, onu sevsin ve sevdirsin; sonra, o biçare insanı o ebedî memleketine göndermesin, o daimî saadetgâha davet edip mes’ud etmesin?
Hem hiç makul müdür ki, hattâ çekirdek kadar herbir mevcuda bir ağaç kadar vazife yükü yüklesin, çiçekleri kadar hikmetleri bindirsin, semereleri kadar maslahatları taksın da, bütün o vazifeye, o hikmetlere, o maslahatlara, dünyaya müteveccih yalnız bir çekirdek kadar gaye versin? Bir hardal kadar ehemmiyeti olmayan dünyevî bekàsını gaye yapsın? Ve bunları âlem-i mânâya çekirdekler ve âlem-i âhirete bir mezraa yapmasın, ta hakikî ve lâyık gayelerini versinler? Ve bu kadar mühim ihtifâlât-ı mühimmeyi gayesiz, boş, abes bıraksın; onların yüzünü âlem-i mânâya, âlem-i âhirete çevirmesin, ta asıl gayeleri ve lâyık meyvelerini göstersin?

Evet, hiç mümkün müdür ki, bu şeyleri böyle hilâf-ı hakikat yapmakla, kendi evsâf-ı hakikiyesi olan Hakîm, Kerîm, Âdil, Rahîmin zıtlarıyla—hâşâ, sümme hâşâ—muttasıf gösterip hikmet ve keremine, adl ve rahmetine delâlet eden bütün kâinatın hakaikını tekzip etsin, bütün mevcudatın şehadetlerini reddetsin, bütün masnuatın delâletlerini iptal etsin?

Hem hiç akıl kabul eder mi ki, insanın başına ve içindeki havassına saçları adedince vazifeler yükletsin de, yalnız bir saç hükmünde ona bir ücret-i dünyeviye versin? Adalet-i hakikiyesine zıt olarak ve hikmet-i hakikiyesine münafi, mânâsız iş yapsın?

Hem hiç mümkün müdür ki, bir ağaca taktığı neticeler, meyveler miktarınca herbir zîhayata, belki lisan gibi herbir uzvuna, belki herbir masnua o derece hikmetleri, maslahatları takmakla kendisinin bir Hakîm-i Mutlak olduğunu ispat

Hakîm: herşeyi hikmetle, belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde yaratan Allah (bk. ḥ-k-m)	Hakîm-i Mutlak: sınırsız hikmet sahibi, herşeyi belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde yaratan Allah (bk. ḥ-k-m; ṭ-l-ḳ)
Kerîm: sonsuz ikram ve cömertlik sahibi Allah (bk. k-r-m)	Rahîm: sonsuz şefkat ve merhamet sahibi Allah (bk. r-ḥ-m)
abes: anlamsız, faydasız	adalet-i hakikiye: gerçek adalet (bk. a-d-l; ḥ-ḳ-ḳ)
adl: adalet (bk. a-d-l)	bekà: varlığın devamı (bk. b-ḳ-y)
biçare: çaresiz	cami’: kapsayıcı (bk. c-m-a)
daimî: devamlı, sürekli	delâlet: delil olma, işaret etme
ebedî: sonsuz (bk. e-b-d)	esmâ: isimler (bk. s-m-v)
evsaf-ı hakikiye: gerçek özellikler (bk. v-s-f; ḥ-ḳ-ḳ)	hakaik: gerçekler (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hakikî: gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hardal: çok küçük tohumları olan bir bitki
havas: duyular, hisler	hazâin-i rahmet: rahmet hazineleri (bk. r-ḥ-m)
hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)	hikmet-i hakikiye: gerçek hikmet (bk. ḥ-k-m; ḥ-ḳ-ḳ)
hilâf-ı hakikat: gerçeğe aykırı (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hâşâ sümme hâşâ: asla ve asla, kesinlikle öyle değil
ihtifâlât-ı mühimme: önemli merasimler	kerem: lütuf, ikram, cömertlik (bk. k-r-m)
kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)	küllî: büyük ve kapsamlı (bk. k-l-l)
lisan: dil	makul: akla uygun
maslahat: fayda, yarar (bk. ṣ-l-ḥ)	masnu: sanat eseri varlık (bk. ṣ-n-a)
masnuat: sanat eseri varlıklar (bk. ṣ-n-a)	mes’ud: mutlu
mevcud: varlık (bk. v-c-d)	mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)
mezra: tarla	muttasıf: vasıflı (bk. v-s-f)
münafi: zıt, aykırı	müteveccih: yönelik
müştemilât: içindekiler	rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)
saadetgâh: mutluluk yeri	semere: meyve
tekzip: yalanlama	uzuv: organ
zîhayat: canlı (bk. ẕî; ḥ-y-y)	Âdil: sonsuz adalet sahibi, adaletle iş gören, herşeyin hakkını veren Allah (bk. a-d-l)
âlem-i mânâ: maddî gözle görünmeyen mânevî âlem (bk. a-l-m; a-n-y)	âlem-i âhiret: âhiret âlemi (bk. a-l-m; e-ḫ-r)
âyine: ayna	ücret-i dünyeviye: dünyaya ait ücret

[Anonim]

edip göstersin; sonra bütün hikmetlerin en büyüğü ve bütün maslahatların en mühimmi ve bütün neticelerin en elzemi ve hikmeti hikmet, nimeti nimet, rahmeti rahmet eden ve bütün hikmetlerin, nimetlerin, rahmetlerin, maslahatların menbaı ve gayesi olan bekà ve likayı ve saadet-i ebediyeyi vermeyip terk ederek bütün işlerini abesiyet-i mutlaka derekesine düşürsün; ve kendini o zâta benzetsin ki, öyle bir saray yapar, herbir taşında binlerce nakışlar, herbir tarafında binler ziynetler ve herbir menzilinde binler kıymettar âlât ve levâzımât-ı beytiye bulundursun da, sonra ona dam yapmasın, herşey çürüsün, beyhude bozulsun? Hâşâ ve kellâ!

Hayr-ı mutlaktan hayır gelir. Cemîl-i Mutlaktan güzellik gelir. Hakîm-i Mutlaktan abes birşey gelmez. Evet, her kim fikren tarihe binip mazi cihetine gitse, şu zaman-ı hazırda gördüğümüz menzil-i dünya, meydan-ı iptilâ, meşher-i eşya gibi, seneler adedince vefat etmiş menziller, meydanlar, meşherler, âlemler görecek. Suretçe, keyfiyetçe birbirinden ayrı oldukları halde intizamca, acaipçe, Sâniin kudret ve hikmetini göstermekçe birbirine benzer.Hem görecek ki, o sebatsız menzillerde, o devamsız meydanlarda, o bekàsız meşherlerde o kadar bâhir bir hikmetin intizâmâtı, o derece zahir bir inâyetin işârâtı, o mertebe kahir bir adaletin emârâtı, o derece vâsi bir merhametin semerâtını görecek. Basiretsiz olmamak şartıyla yakinen bilecek ki, o hikmetten daha ekmel bir hikmet olamaz; ve o âsârı görünen inâyetten daha ecmel bir inâyet kabil değil; ve o emârâtı görünen adaletten daha ecell bir adalet yoktur; ve o semerâtı görünen merhametten daha eşmel bir merhamet tasavvur edilmez.Eğer, farz-ı muhal olarak, şu işleri çeviren, şu misafirleri ve misafirhaneleri değiştiren Sultan-ı Sermedînin daire-i memleketinde daimî menziller, âli mekânlar,

Cemîl-i Mutlak: sınırsız güzellik sahibi olan Allah (bk. c-m-l; ṭ-l-ḳ)	Hakîm-i Mutlak: sınırsız hikmet sahibi, herşeyi belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde yaratan Allah (bk. ḥ-k-m; ṭ-l-ḳ)
Sultan-ı Sermedî: hükümdarlığının sonu olmayan, daimî ve sürekli olan Sultan, Allah (bk. s-l-ṭ)	Sâni: herşeyi sanatla yaratan Allah (bk. ṣ-n-a)
abes: anlamsız, faydasız	abesiyet-i mutlaka: akla ve gerçeğe tamamen aykırılık (bk. ṭ-l-ḳ)
acaip: şaşırtıcı, hayret verici	basiretsiz: ferasetsiz, görüşü ve sezişi yetersiz (bk. b-ṣ-r)
bekà: süreklilik, devamlılık (bk. b-ḳ-y)	bekàsız: devamsız, sürekli olmayan (bk. b-ḳ-y)
beyhude: boşuna, gayesiz	bâhir: açık, görünen
cihet: yön, taraf	daimî: sürekli, devamlı
daire-i memleket: memleket dairesi (bk. m-l-k)	dam: tavan
dereke: aşağı seviye	ecell: daha büyük (bk. c-l-l)
ecmel: daha güzel (bk. c-m-l)	ekmel: daha mükemmel (bk. k-m-l)
elzem: çok lüzumlu	emârât: izler, belirtiler
eşmel: daha kapsamlı, daha geniş	farz-ı muhal: olmayacak birşeyi olacakmış gibi düşünme, varsayım
fikren: düşünce olarak (bk. f-k-r)	hayr-ı mutlak: her yönüyle hayırlı olan (bk. ḫ-y-r; ṭ-l-ḳ)
hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)	hâşâ ve kellâ: asla ve asla, kesinlikle öyle değil
inayet: yardım, ikram; bütün yararların, hikmetlerin ve faydaların kaynağı olan düzenlilik (bk. a-n-y)	intizam: düzen, tertip (bk. n-ẓ-m)
intizâmât: düzenlilikler (bk. n-ẓ-m)	işârât: işaretler
kabil: mümkün, olabilir	kahir: üstün
keyfiyet: özellik, esas, nitelik	kudret: güç, iktidar (bk. ḳ-d-r)
kıymettar: kıymetli, değerli	levâzımat-ı beytiye: ev için gerekli olan şeyler
lika: kavuşma, buluşma	maslahat: fayda, yarar (bk. ṣ-l-ḥ)
mazi: geçmiş zaman	menba: kaynak
menzil: mekan, yer (bk. n-z-l)	menzil-i dünya: dünya durağı (bk. n-z-l)
meydan-ı iptilâ: imtihan meydanı	meşher: sergi yeri
meşher-i eşya: varlıkların sergilendiği yer	rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)
saadet-i ebediye: sonu olmayan, sonsuz mutluluk (bk. e-b-d)	sebatsız: kalıcı olmayan, geçici
semerât: meyveler, neticeler	suret: şekil, görünüş (bk. ṣ-v-r)
tasavvur etmek: düşünmek, hayal etmek (bk. ṣ-v-r)	vâsi: geniş
yakinen: kesin olarak (bk. y-ḳ-n)	zahir: açık, âşikar (bk. ẓ-h-r)
zaman-ı hazır: şimdiki zaman	ziynet: süs (bk. z-y-n)
âlem: dünya (bk. a-l-m)	âli: yüksek, yüce
âlât: aletler	âsâr: eserler

[Anonim]

sabit makamlar, bâki meskenler, mukim ahali, mes’ud ibâdı bulunmazsa; ziya, hava, su, toprak gibi kuvvetli ve şümullü dört anâsır-ı mâneviye olan hikmet, adalet, inâyet, merhametin hakikatlerini nefyetmek ve o anâsır-ı zahiriye gibi görünen vücutlarını inkâr etmek lâzım gelir. Çünkü, şu bekàsız dünya ve mâfîhâ, onların tam hakikatlerine mazhar olamadığı malûmdur. Eğer başka yerde dahi onlara tam mazhar olacak mekân bulunmazsa, o vakit, gündüzü dolduran ziyayı gördüğü halde güneşin vücudunu inkâr etmek derecesinde bir divanelikle, şu herşeyde bulunan gözümüz önündeki hikmeti inkâr etmek, şu nefsimizde ve ekser eşyada her vakit müşahede ettiğimiz inâyeti inkâr etmek ve şu pek kuvvetli emârâtı görünen adaleti inkâr etmekHAŞİYE-1 ve şu her yerde gördüğümüz merhameti inkâr etmek lâzım geldiği gibi; şu kâinatta gördüğümüz icraat-ı hakîmâne ve ef’âl-i kerîmâne ve ihsânât-ı rahîmânenin sahibini—hâşâ, sümme hâşâ—sefih bir oyuncu, gaddar bir zalim olduğunu kabul etmek lâzım gelir ki, nihayetsiz muhal

[NOT]Haşiye-1 Evet, adalet iki şıktır. Biri müsbet, diğeri menfidir. Müsbet ise, hak sahibine hakkını vermektir. Şu kısım adalet, bu dünyada bedahet derecesinde ihatası vardır. Çünkü, Üçüncü Hakikatte ispat edildiği gibi, herşeyin istidat lisanıyla ve ihtiyac-ı fıtrî lisanıyla ve ıztırar lisanıyla Fâtır-ı Zülcelâlden istediği bütün matlubatını ve vücut ve hayatına lâzım olan bütün hukukunu mahsus mizanlarla, muayyen ölçülerle bilmüşahede veriyor. Demek adaletin şu kısmı, vücut ve hayat derecesinde kat’î vardır. İkinci kısım menfidir ki, haksızları terbiye etmektir. Yani, haksızların hakkını, tazip ve tecziye ile veriyor. Şu şık ise, çendan tamamıyla şu dünyada tezahür etmiyor. Fakat o hakikatin vücudunu ihsas edecek bir surette, hadsiz işarat ve emarat vardır. Ezcümle, kavm-i Âd ve Semûd’dan tut, ta şu zamanın mütemerrid kavimlerine kadar gelen sille-i te’dip ve te’ziyâne-i tâzip, gayet âli bir adaletin hükümran olduğunu hads-i kat’î ile gösteriyor.[/NOT]

Fâtır-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi ve benzeri olmayan şeyleri yaratan Allah (bk. f-ṭ-r; ẕü; c-l-l)	adalet: hak sahibine hakkını verme, haksız terbiye etme ve cezalandırma (bk. a-d-l)
anâsır-ı mâneviye: mânevî unsurlar (bk. a-n-y)	anâsır-ı zahiriye: görünen unsurlar; toprak, ateş, hava, su (bk. ẓ-h-r)
bedahet: açıklık, görünürlük	bekàsız: devamsız, geçici (bk. b-ḳ-y)
bilmüşahede: görüldüğü gibi (bk. ş-h-d)	bâki: kalıcı ve devamlı (bk. b-ḳ-y)
divanelik: akılsızlık, delilik	ef’âl-i kerîmâne: cömertlik ve ikramla yapılan işler (bk. f-a-l; k-r-m)
ekser: pekçok (bk. k-s̱-r)	emârât: izler, belirtiler
ezcümle: özetle	eşya: şeyler, varlıklar
gaddar: acımasız	hads-i kat’î: kesin bilgi, seziş (bk. ḥ-d-s̱)
hadsiz: sayısız	hakikat: gerçek mahiyet, asıl, esas, içyüz (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
haşiye: dipnot, açıklayıcı not	hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)
hâşâ sümme hâşâ: asla ve asla, kesinlikle öyle değil	ibâd: kullar (bk. a-b-d)
icraat-ı hakîmâne: hikmetli işler, icraatlar (bk. ḥ-k-m)	ihata: kapsayıcılık, kuşatıcılık
ihsas: hissettirme	ihsânât-ı rahîmane: şefkatle yapılan ihsanlar, bağışlar (bk. ḥ-s-n; r-ḥ-m)
ihtiyac-ı fıtrî: yaratılıştan gelen, doğal ihtiyaç (bk. ḥ-v-c; f-ṭ-r)	inayet: yardım, ikram; bütün yararların, hikmetlerin ve faydaların kaynağı olan düzenlilik (bk. a-n-y)
inkâr: inanmama (bk. n-k-r)	istidat: kabiliyet (bk. a-d-d)
işarat: işaretler	kat’î: kesin
kavm-i Semûd: Hz. Salih’in peygamber olarak gönderildiği fakat azgınlıklarından dolayı Allah’ın helâk ettiği kavim	kavm-i Âd: Hz. Hûd’un peygamber olarak gönderildiği ancak azgınlıklarından ve Allah’a isyanlarından dolayı Allah tarafından helak edilen Yemen tarafında yaşamış bir kavim
kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)	mahsus: özel
matlubat: istekler (bk. ṭ-l-b)	mazhar: sahip olma, erişme (bk. ẓ-h-r)
menfi: olumsuz, negatif	mesken: ev, mekân (bk. s-k-n)
mes’ud: mutlu	mizan: ölçü (bk. v-z-n)
muayyen: belirli	muhal: imkansız
mukim: ikamet eden, oturan	mâfîhâ: içindekiler
mâlum: bilinen, belli (bk. a-l-m)	müsbet: olumlu, pozitif
mütemerrid: inatçı, kötü fiilinde direnen	müşahede: görme (bk. ş-h-d)
nefis: kişinin kendisi; can, hayat (bk. n-f-s)	nefyetmek: inkâr etmek, reddetmek
nihayetsiz: sonsuz	sefih: zevk ve eğlencesine düşkün
sille-i te’dip: terbiye tokadı	suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)
tazip: azap verme	tecziye: cezalandırma
tezahür: görünme (bk. ẓ-h-r)	te’ziyâne-i tâzip: ceza ve azap kamçısı
vücud: varlık (bk. v-c-d)	ziya: ışık
âli: yüksek, yüce	çendan: gerçi
ıztırar: çaresizlik, ihtiyaç hali	şümullu: kapsamlı

[Anonim]

bir inkılâb-ı hakaiktir. Hattâ, herşeyin vücudunu ve kendi nefsinin vücudunu inkâr eden ahmak Sofestâîler dahi bunun tasavvuruna kolay kolay yanaşamazlar.
Elhasıl: Şu görünen şuûnat, dünyadaki vüs’atli içtimaat-ı hayatiye ve sür’atli iftirakat-ı mevtiye ve haşmetli toplanmalar ve çabuk dağılmalar ve azametli ihtifâlât ve büyük tecelliyat ile ve onların bu âleme ait, bu dünya-yı fânide, kısa bir zamanda, malûmumuz olan semerât-ı cüz’iyeleri, ehemmiyetsiz ve muvakkat gayeleri mabeyninde hiç münasebet olmadığından, adeta küçük bir taşa bir büyük dağ kadar hikmetler, gayeler takmak, bir büyük dağa bir küçük taş gibi muvakkat bir gaye-i cüz’iye vermeye benzer ki, hiçbir akıl ve hikmete uygun gelemez.

Demek, şu mevcudat ve şuûnat ile ve dünyaya ait gayeleri ortasında bu derece nisbetsizlik, kat’iyen şehadet eder ki, bu mevcudatın yüzleri âlem-i mânâya müteveccihtir; münasip meyveleri orada veriyor. Ve gözleri Esmâ-i Kudsiyeye dikkat ediyor. Gayeleri o âleme bakıyor. Ve özleri dünya toprağı altında, sünbülleri âlem-i misalde inkişaf ediyor. İnsan, istidadı nisbetinde burada ekiyor ve ekiliyor, âhirette mahsul alıyor.

Evet, şu eşyanın esmâ-i İlâhiyeye ve âlem-i âhirete müteveccih yüzlerine baksan göreceksin ki, mucize-i kudret olan herbir çekirdeğin bir ağaç kadar gayesi var. Kelime-i hikmet olan herbir çiçeğin,HAŞİYE-1 bir ağaç çiçekleri kadar mânâları var. Ve o harika-i san’at ve manzume-i rahmet olan herbir meyvenin, bir ağacın meyveleri kadar hikmetleri var. Bizlere rızık olması ise, o binler hikmetlerinden

[NOT]Haşiye-1 Sual: Eğer dense, “Neden en çok misalleri çiçekten ve çekirdekten ve meyveden getiriyorsun?” Elcevap: Çünkü onlar hem mucizât-ı kudretin en antikaları, en harikaları, en nazeninleridirler. Hem ehl-i tabiat ve ehl-i dalâlet ve ehl-i felsefe, onlardaki kalem-i kader ve kudretin yazdığı ince hattı okuyamadıkları için onlarda boğulmuşlar, tabiat bataklığına düşmüşler.[/NOT]

Esmâ-i Kudsiye: Allah’ın mukaddes, her türlü kusur ve noksandan yüce isimleri (bk. s-m-v; ḳ-d-s)	Sofestâîler: kâinatın yaratıcısını kabul etmemek için herşeyi, hatta kendilerini dahi inkâr edenler
azametli: büyük (bk. a-ẓ-m)	dünya-yı fani: geçici ve ölümlü dünya (bk. f-n-y)
ehl-i dalâlet: hak yoldan sapmış inançsız kimseler (bk. ḍ-l-l)	ehl-i felsefe: felsefeyle uğraşanlar
ehl-i tabiat: herşeyin tabiatın tesiriyle meydana geldiğine inananlar (bk. ṭ-b-a)	elhasıl: özetle, sonuç olarak
esmâ-i İlâhiye: Allah’ın isimleri (bk. s-m-v; e-l-h)	eşya: şeyler, varlıklar
gaye-i cüz’iye: küçük bir gaye (bk. c-z-e)	harika-i san’at: san’at harikası (bk. ṣ-n-a)
haşiye: dipnot, açıklayıcı not	hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)
iftirakat-ı mevtiye: ölümle gelen ayrılıklar (bk. f-r-ḳ; m-v-t)	ihtifâlât: törenler, merasimler
inkişaf: açığa çıkma (bk. k-ş-f)	inkâr: inanmama (bk. n-k-r)
inkılâb-ı hakaik: sabit gerçeklerin zıttına dönüşmesi (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	istidat: kabiliyet (bk. a-d-d)
içtimaat-ı hayatiye: hayatın devamlılığını sağlayan parçaların bir araya gelmesi (bk. c-m-a; ḥ-y-y)	kalem-i kader ve kudret yazması: Allah’ın olacak hadiseleri önceden bilip takdir etmesi, yazması ve kudretiyle yaratması (bk. ḳ-d-r)
kat’iyen: kesinlikle	kelime-i hikmet: hikmet ifade eden kelime (bk. k-l-m; ḥ-k-m)
mabeyn: ara	mahsul: ürün
malûm: bilinen (bk. a-l-m)	manzume-i rahmet: rahmet dizilişleri (bk. n-ẓ-m; r-ḥ-m)
mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)	muvakkat: geçici
mu’cize-i kudret: Allah’ın kudret mu’cizesi (bk. a-c-z; ḳ-d-r)	münasebet: ilgi, bağlantı (bk. n-s-b)
münasip: uygun (bk. n-s-b)	müteveccih: yönelik
nazenin: ince, latîf, narin	nisbetsizlik: ölçüsüzlük, oransızlık (bk. n-s-b)
semerât-ı cüz’iye: az miktardaki verim (bk. c-z-e)	sür’atli: hızlı
tabiat: doğa, canlı cansız bütün varlıklar, maddî âlem (bk. ṭ-b-a)	tasavvur: düşünme, hayal etme (bk. ṣ-v-r)
tecelliyat: tecelliler, yansımalar (bk. c-l-y)	vücud: varlık (bk. v-c-d)
vüs’atli: geniş	âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki hayat (bk. e-ḫ-r)
âlem: dünya (bk. a-l-m)	âlem-i misal: bütün varlıkların ve olayların görüntülerinin yansıdığı madde ötesi âlem (bk. a-l-m; m-s̱-l)
âlem-i mânâ: maddî gözle görünmeyen mânevî âlem (bk. a-l-m; a-n-y)	âlem-i âhiret: âhiret âlemi, öteki dünya (bk. a-l-m; e-ḫ-r)
şuûnat: işler, fiiller ve tasarruflar (bk. ş-e-n)

[Anonim]

birtek hikmettir ki, vazifesi biter, mânâsını ifade eder, vefat eder, midemizde defnedilir.
Madem bu fâni eşya başka yerde bâki meyveler verirler ve daimî suretler bırakır ve başka cihette ebedî mânâlar ifade eder, sermedî tesbihat yapar. Ve insan ise, onların şu cihetine bakan yüzlerine bakmakla insan olur, fânide bâkiye yol bulur. Demek bu hayat ve mevt içinde yuvarlanan, toplanıp dağılan mevcudat içinde başka maksat var. Temsilde kusur yoktur; şu ahval, taklit ve temsil için teşkil ve tertip edilen ahvâle benzer. Nasıl büyük masrafla kısa içtimalar, dağılmalar yapılıyor; ta suretler alınsın, terkip edilsin, sinemada daim gösterilsin. Onun gibi, bu dünyada kısa bir müddet zarfında hayat-ı şahsiye ve hayat-ı içtimaiye geçirmenin bir gayesi şudur ki, suretler alınıp terkip edilsin, netice-i amelleri alınıp hıfz edilsin; ta, bir mecma-ı ekberde muhasebesi görülsün ve bir meşher-i azamda gösterilsin ve bir saadet-i uzmaya istidadı gösterilsin. Demek, hadis-i şerifte, “Dünya âhiret mezraasıdır”1 diye, bu hakikatı ifade ediyor.

Madem dünya var. Ve dünya içinde bu âsârıyla hikmet ve inâyet ve rahmet ve adalet var. Elbette, dünyanın vücudu gibi kat’î olarak, âhiret de var. Madem dünyada herşey bir cihette o âleme bakıyor. Demek oraya gidiliyor. Âhireti inkâr etmek, dünya ve mâfîhâyı inkâr etmek demektir.
Demek, ecel ve kabir insanı beklediği gibi, Cennet ve Cehennem de insanı bekliyor ve gözlüyor.

ON BİRİNCİ HAKİKAT

Bâb-ı İnsaniyettir.
İsm-i Hakkın cilvesidir.

Hiç mümkün müdür ki, Cenâb-ı Hak ve Mâbûd-u Bilhak, insanı şu kâinat içinde rububiyet-i mutlakasına ve umum âlemlere rububiyet-i âmmesine karşı

[NOT]Dipnot-1 bk. el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, 1320.[/NOT]

Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan şeref ve yücelik sahibi Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)cihet	Hak: herşeyi hakkıyla yaratan, varlığı hak olan ve her hakkın sahibi olan Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
Mâbûd-u Bilhak: hakkıyla ibadete layık olan Allah (bk. a-b-d; ḥ-ḳ-ḳ)	ahval: haller, vaziyetler
bâb: kapı	bâki: devamlı, kalıcı (bk. b-ḳ-y)
cilve: yansıma, görüntü (bk. c-l-y)	ebedî: sonu olmayan, sonsuz (bk. e-b-d)
ecel: ölüm vakti	eşya: şeyler, varlıklar
fâni: gelip geçici, ölümlü (bk. f-n-y)	hadis-i şerif: Peygamberimize ait söz, emir veya davranışlar (bk. ḥ-d-s̱)
hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hayat-ı içtimaiye: sosyal hayat (bk. ḥ-y-y; c-m-a)
hayat-ı şahsiye: kişisel hayat (bk. ḥ-y-y)	hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)
hıfz edilmek: saklanmak (bk. ḥ-f-ẓ)	inayet: yardım, ikram; bütün yararların, hikmetlerin ve faydaların kaynağı olan düzenlilik (bk. a-n-y)
inkâr: reddetme, inanmama (bk. n-k-r)	istidad: kabiliyet, yetenek (bk. a-d-d)
içtima: toplanma (bk. c-m-a)	kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)
maksat: gaye (bk. ḳ-ṣ-d)	mecma-ı ekber: çok büyük toplanma yeri (bk. c-m-a; k-b-r)
mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)	mevt: ölüm (bk. m-v-t)
mezra: tarla	meşher-i âzam: çok büyük sergi yeri (bk. a-ẓ-m)
muhasebe: sorgu, hesaba çekilme	mâfîhâ: içindekiler
mânâ: anlam (bk. a-n-y)	müddet zarfında: süre içinde
netice-i amel: yapılan işin neticesi	rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)
rububiyet-i mutlaka/rububiyet-i âmme: Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması (bk. r-b-b; ṭ-l-ḳ)	saadet-i uzmâ: çok büyük mutluluk (bk. a-ẓ-m)
sermedî: devamlı, sürekli	suret: görüntü (bk. ṣ-v-r)
temsil: analoji, kıyaslama tarzında benzetme (bk. m-s̱-l)	terkip: birleştirme, sentez
tertip: düzenleme	tesbihat: Allah’ı öven ve kusurdan yüce tutan sözler ve varlıkların hal diliyle bu anlamı ifade etmesi (bk. s-b-ḥ)
teşkil: meydana getirme	umum: bütün
vücud: varlık (bk. v-c-d)	âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki hayat (bk. e-ḫ-r)
âlem: dünya (bk. a-l-m)	âsâr: eserler

[Anonim]

en ehemmiyetli bir abd ve hitâbât-ı Sübhâniyesine en mütefekkir bir muhatap ve mazhariyet-i esmâsına en cami’ bir âyine ve onu İsm-i Âzamın tecellîsine ve her isimde bulunan İsm-i Âzamlık mertebesinin tecellîsine mazhar bir ahsen-i takvimde, en güzel bir mucize-i kudret ve hazâin-i rahmetinin müştemilâtını tartmak, tanımak için, en ziyade mizan ve âletlere mâlik bir müdakkik ve nihayetsiz nimetlerine en ziyade muhtaç ve fenadan en ziyade müteellim ve bekàya en ziyade müştak ve hayvanat içinde en nazik ve en nazdar ve en fakir ve en muhtaç ve hayat-ı dünyeviyece en müteellim ve en bedbaht ve istidatça en ulvî ve en yüksek surette, mahiyette yaratsın da, onu müstaid olduğu ve müştak olduğu ve lâyık olduğu bir dar-ı ebedîye göndermeyip, hakikat-i insaniyeyi iptal ederek, kendi hakkaniyetine taban tabana zıt ve hakikat nazarında çirkin bir haksızlık etsin?

Hem hiç kabil midir ki, Hâkim-i Bilhak, Rahîm-i Mutlak, insana öyle bir istidat verip, yer ile gökler ve dağlar tahammülünden çekindiği emanet-i kübrâyı tahammül edip, yani küçücük, cüz’î ölçüleriyle, san’atçıklarıyla Hâlıkının muhît sıfatlarını, küllî şuûnâtını, nihayetsiz tecelliyâtını ölçerek bilip; hem yerde en nazik, nazenin, nazdar, âciz, zayıf yaratıp, halbuki bütün yerin nebatî ve hayvanî olan mahlûkatına bir nevi tanzimat memuru yapıp, onların tarz-ı tesbihat ve ibadetlerine müdahale ettirip, kâinattaki icraat-ı İlâhiyeye küçücük mikyasta bir temsil gösterip Rububiyet-i Sübhâniyeyi fiilen ve kàlen kâinatta ilân ettirmek,

Hâkim-i Bilhak: hak ve adalet ile hükmeden, yargılayan Allah (bk. ḥ-k-m; ḥ-ḳ-ḳ)	Hâlık: herşeyi yaratan Allah (bk. ḫ-l-ḳ)
Rahîm-i Mutlak: sınırsız şefkat ve merhamet sahibi olan Allah (bk. r-ḥ-m; ṭ-l-ḳ)	Rububiyet-i Sübhâniye: her türlü kusur ve noksandan yüce olan Allah’ın bütün varlık âlemini terbiye edip idaresi ve egemenliği altında tutması (bk. r-b-b; s-b-ḥ)
abd: kul (bk. a-b-d)	ahsen-i takvim: yaratılışın en güzel şekilde ve tam kıvamında olması (bk. ḥ-s-n)
bedbaht: talihsiz	bekà: kalıcılık ve devamlılık (bk. b-ḳ-y)
cami’: kapsamlı (bk. c-m-a)	cüz’î: küçük (bk. c-z-e)
dar-ı ebedî: sonsuzluk yurdu (bk. e-b-d)	emanet-i kübrâ: en büyük emanet; başka varlıkların yüklenmekten çekindiği ve insanın yüklendiği İlâhî görevler, yükümlülükler (bk. e-m-n; k-b-r)
fena: gelip geçicilik, yok oluş (bk. f-n-y)	hakikat nazarında: gerçek açısından (bk. ḥ-ḳ-ḳ; n-ẓ-r)
hakikat-i insaniye: insanın gerçek mahiyeti (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hakkaniyet: doğruluk (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hayat-ı dünyeviye: dünya hayatı (bk. ḥ-y-y)	hayvanat: hayvanlar (bk. ḥ-y-y)
hayvanî: hayvansal (bk. ḥ-y-y)	hazâin-i rahmet: rahmet hazineleri (bk. r-ḥ-m)
hitâbât-ı Sübhâniye: her türlü kusur ve noksanlıktan yüce olan Allah’ın Kendi Zâtına has hitapları (bk. ḫ-ṭ-b; s-b-ḥ)	icraat-ı İlâhiye: Allah’ın icraat ve faaliyeti (bk. e-l-h)
istidat: beceriler, ruhsal özellikler, sevmek, konuşmak gibi (bk. a-d-d)	kabil: mümkün, olabilir
kàlen: sözle	kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)
küllî: büyük ve kapsamlı (bk. k-l-l)	mahiyet: özellik, esas, nitelik
mahlûkat: yaratıklar (bk. ḫ-l-ḳ)	mazhar: ayna olma, yansıma yeri (bk. ẓ-h-r)
mazhariyet-i esmâ: Allah’ın isimlerinin yansıma ve görünme yeri (bk. ẓ-h-r; s-m-v)	mikyas: ölçek
mizan: ölçü (bk. v-z-n)	muhît: kapsamlı, herşeyi içine alan
mu’cize-i kudret: Allah’ın kudret mu’cizesi (bk. a-c-z; ḳ-d-r)	mâlik: sahip (bk. m-l-k)
müdakkik: dikkatli bir şekilde inceleyen	müstaid: istidat ve kabiliyet sahibi (bk. a-d-d)
müteellim: elemli, acı duyan	mütefekkir: tefekkür eden, düşünen (bk. f-k-r)
müştak: iştiyaklı, arzulu, aşık	müştemilât: içindekiler
nazdar: nazlı	nazenin: ince, nazik, duyarlı
nebatî: bitkisel	nevi: tür, çeşit
nihayetsiz: sonsuz	suret: şekil (bk. ṣ-v-r)
tahammül: yüklenme	tanzimat: düzenleme (bk. n-ẓ-m)
tarz-ı tesbihat: tesbihat şekli, Allah’ı anma usulü (bk. s-b-ḥ)	tecelliyat: yansımalar, görünümler (bk. c-l-y)
tecellî: yansıma, görünme (bk. c-l-y)	ulvî: yüce, yüksek
ziyade: çok, fazla	âciz: güçsüz (bk. a-c-z)
âyine: ayna	İsm-i Âzam: Cenab-ı Hakkın binbir isminden en büyük ve mânâca diğer isimleri kuşatmış olanı (bk. s-m-v; a-ẓ-m)
şuûnât: işler, filler ve tasarruflar (bk. ş-e-n)

[Anonim]

meleklerine tercih edip hilâfet rütbesini verdiği halde; ona, bütün bu vazifelerinin gayesi ve neticesi ve semeresi olan saadet-i ebediyeyi vermesin? Onu bütün mahlûkatının en bedbaht, en biçare, en musibetzede, en dertmend, en zelil bir derekeye atıp, en mübarek, nuranî ve âlet-i tes’id bir hediye-i hikmeti olan aklı, o biçareye en meş’um ve zulmânî bir alet-i tâzip yapıp, hikmet-i mutlakasına büs bütün zıt ve merhamet-i mutlakasına külliyen münafi bir merhametsizlik etsin? Hâşâ ve kellâ!

Elhasıl: Nasıl hikâye-i temsiliyede bir zabitin cüzdanına ve defterine bakıp görmüştük ki: Hem rütbesi, hem vazifesi, hem maaşı, hem düstur-u hareketi, hem cihazatı bize gösterdi ki, o zabit, o muvakkat meydan için değil; belki müstekar bir memlekete gidecek de ona göre çalışıyor. Aynen onun gibi, insanın kalb cüzdanındaki letâif ve akıl defterindeki havas ve istidadındaki cihazat, tamamen ve müttefikan saadet-i ebediyeye müteveccih ve ona göre verilmiş ve ona göre teçhiz edilmiş olduğuna ehl-i tahkik ve keşif müttefiktirler. Ezcümle:

Meselâ, aklın bir hizmetkârı ve tasvircisi olan kuvve-i hayaliyeye denilse ki, “Sana bir milyon sene ömürle saltanat-ı dünya verilecek; fakat âhirde mutlaka hiç olacaksın.” Tevehhüm aldatmamak, nefis karışmamak şartıyla, “Oh” yerine “Ah” diyecek ve teessüf edecek. Demek, en büyük fâni, en küçük bir alet ve cihazat-ı insaniyeyi doyuramıyor.

İşte bu istidattandır ki, insanın ebede uzanmış emelleri ve kâinatı ihata etmiş efkârları ve ebedî saadetlerinin envâına yayılmış arzuları gösterir ki, bu insan ebed için halk edilmiş ve ebede gidecektir. Bu dünya ona bir misafirhanedir ve âhiretine bir intizar salonudur.

alet-i tâzip: azap verme aleti	bedbaht: talihsiz
biçare: çaresiz	cihazat: donanım
cihazat-ı insaniye: insana ait cihazlar, duygular	cüzdan: kimlik
dereke: aşağı seviye	dertmend: dertli
düstur-u hareket: hareket prensibi, tarzı	ebed: sonsuzluk (bk. e-b-d)
ebedî: sonsuz (bk. e-b-d)	efkâr: fikirler, düşünceler (bk. f-k-r)
ehl-i tahkik ve keşif: maneviyat âlemlerinde iman hakikatlerini gözleme yeteneğine sahip insanlar (bk. ḥ-ḳ-ḳ; k-ş-f)	elhasıl: özetle, sonuç olarak
emel: arzu, istek	envâ: çeşitler, türler
ezcümle: özetle	fâni: geçici, ölümlü (bk. f-n-y)
halk edilmek: yaratılmak (bk. ḫ-l-ḳ)	havas: duyular
hediye-i hikmet: hikmet hediyesi (bk. ḥ-k-m)	hikmet-i mutlaka: sınırsız hikmet; herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m; ṭ-l-ḳ)
hikâye-i temsiliye: kıyaslamalı benzetme şeklinde, analojik hikâye (bk. m-s̱-l)	hilafet: yeryüzünde Allah’ın izni dairesinde ve Onun adına icraatta bulunma şeklinde insana verilen görev (bk. ḫ-l-f)
hizmetkâr: hizmetçi	hâşâ ve kellâ: asla ve asla, kesinlikle öyle değil
ihata: kuşatma, içine alma	intizar: bekleme
istidat: beceriler, ruhsal özellikler, konuşma ve sevme gibi (bk. a-d-d)	kuvve-i hayaliye: hayal duygusu (bk. ḫ-y-l)
kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)	külliyen: bütünüyle (bk. k-l-l)
letâif: lâtifeler, duygular (bk. l-ṭ-f)	mahlûkat: yaratıklar (bk. ḫ-l-ḳ)
merhamet-i mutlaka: sınırsız merhamet (bk. r-ḥ-m; ṭ-l-ḳ)	meş’um: kötü, uğursuz
musibetzede: musibete uğrayan	muvakkat: geçici
mübarek: bereketli, uğurlu (bk. b-r-k)	münafi: zıt, aykırı
müstekar: yerleşmiş	müteveccih: yönelmiş
müttefik: birleşmiş	müttefikan: birleşerek, fikir birliğiyle
nefis: insanı maddî zevk ve isteklere sevk eden kuvvet (bk. n-f-s)	nuranî: nurlu (bk. n-v-r)
saadet: mutluluk	saadet-i ebediye: sonu olmayan, sonsuz mutluluk (bk. e-b-d)
saltanat-ı dünya: dünya saltanatı (bk. s-l-ṭ)	semere: meyve, netice
tasvirci: resimleyici, suret verici (bk. ṣ-v-r)	teessüf etmek: üzülmek
tevehhüm: vehimlenme, kuruntuya kapılma	teçhiz edilmek: cihazlanmak, donatılmak
zabit: subay	zelil: aşağı, alçak
zulmânî: karanlıklı (bk. ẓ-l-m)	âhirde: sonunda (bk. e-ḫ-r)
âhiret: öteki dünya (bk. e-ḫ-r)	âlet-i tes’id: mutluluğa ulaştırma aleti

[Anonim]

ON İKİNCİ HAKİKAT

Bâb-ı Risalet ve’t-Tenzildir.
Bismillâhirrahmânirrahîm’in cilvesidir.

Hiç mümkün müdür ki, bütün enbiya, mucizelerine istinad ederek sözünü teyid ettikleri ve bütün evliya, keşif ve kerametlerine istinad edip dâvâsını tasdik ettikleri ve bütün asfiya, tahkikatına istinad ederek hakkaniyetine şehadet ettikleri Resul-i Ekrem Sallâllahu Aleyhi ve Sellemin tahakkuk etmiş bin mucizâtının kuvvetine istinad edip bütün kuvvetiyle, hem kırk vech ile mucize olan Kur’ân-ı Hakîm binler âyât-ı kat’iyesine istinad ederek bütün kat’iyetle açtıkları âhiret yolunu ve küşad ettikleri Cennet kapısını, sinek kanadı kadar kuvveti bulunmayan vâhi vehimler, ne haddi var ki kapatabilsin?

Geçen Hakikatlerden anlaşıldı ki, haşir meselesi öyle râsih bir hakikattir ki, küre-i arzı yerinden kaldıracak, kırıp atacak bir kuvvet o hakikati sarsamaz. Zira, o hakikati Cenâb-ı Hak bütün esmâ ve sıfâtının iktizasıyla tesbit ediyor. Ve Resul-i Ekremi bütün mucizat ve berâhiniyle tasdik ediyor. Ve Kur’ân-ı Hakîm bütün hakaik ve âyâtıyla onu ispat ediyor. Ve şu kâinat bütün âyât-ı tekvîniye ve şuûnât-ı hakîmânesiyle şehadet ediyor. Acaba hiç mümkün müdür ki, haşir meselesinde Vâcibü’l-Vücud ile bütün mevcudat-kâfirler müstesna olarak-ittifak etmiş olsun; kıl kadar kuvveti olmayan şüpheler, şeytanî vesveseler, o dağ gibi hakikat-i râsiha-i âliyeyi sarssın, yerinden kaldırsın? Hâşâ ve kellâ!

Sakın zannetme, delâil-i haşriye bahsettiğimiz On İki Hakikate münhasırdır.

Bismillâhirrahmânirrahîm: Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla (bk. s-m-v; r-h-m)	Cenâb-ı Hak: Hakkın ta kendisi olan şeref ve yücelik sahibi Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
Kur’ân-ı Hakîm: her âyet ve sûresinde sayısız hikmet ve faydalar bulunan Kur’ân (bk. ḥ-k-m)	Resul-i Ekrem: Allah’ın en şerefli ve değerli elçisi olan Hz. Muhammed (a.s.m.) (bk. r-s-l; k-r-m)
Sallâllahu Aleyhi ve Sellem: Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun (bk. ṣ-l-v; s-l-m)	Vâcibü’l-Vücud: varlığı zorunlu olan, var olmak için hiçbir sebebe ihtiyacı olmayan Allah (bk. v-c-b; v-c-d)
asfiya: Hz. Peygamberin çizgisinde yaşayan ilim ve takvâ sahibi büyük zatlar (bk. ṣ-f-y)	berâhin: deliller
bâb: kapı	cilve: yansıma, görüntü (bk. c-l-y)
delâil-i haşriye: haşre ait deliller (bk. ḥ-ş-r)	enbiya: peygamberler (bk. n-b-e)
esma: isimler (bk. s-m-v)	evliya: veliler, Allah dostları (bk. v-l-y)
hakaik: hakikatler, gerçekler (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
hakikat-i râsiha-i âliye: yüce ve sağlam gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hakkaniyet: doğruluk (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
haşir: öldükten sonra âhirette tekrar diriltilip Allah’ın huzurunda toplanma (bk. ḥ-ş-r)	hâşâ ve kellâ: asla ve asla, kesinlikle öyle değil
iktiza: gerektirme	istinad: dayanma (bk. s-n-d)
ittifak etmek: birleşmek	kat’iyet: kesinlik
keramet: Allah’ın bir ikramı olarak, Onun sevgili kullarında görülen olağanüstü hal ve hareketler (bk. k-r-m)	keşif: mânevî âlemlerde bazı olayları ve hakikatleri kalp gözüyle görme (bk. k-ş-f)
kâfir: inanmayan, inkâr eden (bk. k-f-r)	kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)
küre-i arz: yerküre, dünya	küşad etmek: açmak
mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)	mu’cize: bir benzerini yapma konusunda başkalarını âciz bırakan olağanüstü şey (bk. a-c-z)
mu’cizât: mu’cizeler (bk. a-c-z)	münhasır: sınırlı
müstesna: dışında	risalet ve’t-tenzil: peygamberlik ve Cenâb-ı Allah’ın peygamberlere vahiy yoluyla kitaplar indirmesi (bk. r-s-l; n-z-l)
râsih: sağlam	tahakkuk: gerçekleşme (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
tahkikat: araştırmalar (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	tasdik: doğrulama, onaylama (bk. ṣ-d-ḳ)
tesbit etmek: sağlam şekilde yerleştirmek	teyid: destekleme
vecih: yön	vehim: kuruntu, zan
vesvese: şüphe, kuruntu	vâhi: zayıf, önemsiz
âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki hayat (bk. e-ḫ-r)	âyât: âyetler, deliller
âyât-ı kat’iye: kesin âyetler	âyât-ı tekvîniye: yaratılışa ait deliller, bütün varlıklar (bk. k-v-n)
şehadet: şahitlik, tanıklık (bk. ş-h-d)	şuûnât-ı hakîmâne: hikmetli bir şekilde yapılan işler (bk. ş-e-n; ḥ-k-m)

[Anonim]

Hayır, belki yalnız Kur’ân-ı Hakîm, geçen şu On İki Hakikatleri bize ders verdiği gibi, daha binler vücuha işaret edip, herbir vecih kavî bir emaredir ki, Hâlıkımız bizi bu dar-ı fâniden bir dar-ı bâkiye nakledecektir.

Hem sakın zannetme ki, haşri iktiza eden esmâ-i İlâhiye, bahsettiğimiz gibi yalnız Hakîm, Kerîm, Rahîm, Âdil, Hafîz isimlerine münhasırdır. Hayır, belki kâinatın tedbirinde tecellî eden bütün esmâ-i İlâhiye âhireti iktiza eder, belki istilzam eder.

Hem zannetme ki, haşre delâlet eden kâinatın âyât-ı tekvîniyesi şu geçen bahsettiğimize münhasırdır. Hayır, belki ekser mevcudatta sağa sola açılır perdeler gibi vecih ve keyfiyetleri vardır ki, bir vechi Sânie şehadet ettiği gibi, diğer vechi de haşre işaret eder. Meselâ, insanın ahsen-i takvimdeki hüsn-ü masnuiyeti Sânii gösterdiği gibi, o ahsen-i takvimdeki kabiliyet-i camiasıyla kısa bir zamanda zevâl bulması, haşri gösterir. Bazı kere bir vech ile iki nazarla bakılsa, hem Sânii, hem haşri gösterir. Meselâ, ekser eşyada görünen hikmetin tanzimi, inâyetin tezyini, adaletin tevzini ve rahmetin taltifi, nasıl ki mahiyetlerine bakılsa bir Sâni-i Hakîm, Kerîm, Âdil, Rahîmin dest-i kudretinden çıktığını gösterirler. Onun gibi, bunların kuvveti ve hadsizlikleriyle beraber şunların mazharları olan şu fâni mevcudatın ehemmiyetsiz ve az yaşamasına bakılsa, âhiret görünür.
Demek ki, herşey lisan-ı hâl ile “Âmentü billâhi ve bi’l-yevmi’l-âhir” okuyor ve okutturuyor.

Hafîz: herşeyi koruyup saklayan ve yarattıklarını esirgeyip gözeten Allah (bk. ḥ-f-ẓ)	Hakîm: herşeyi hikmetle, belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde yaratan Allah (bk. ḥ-k-m)
Hâlık: herşeyi yaratan Allah (bk. ḫ-l-ḳ)	Kerîm: sonsuz cömertlik ve ikram sahibi Allah (bk. k-r-m)
Kur’ân-ı Hakîm: her âyet ve sûresinde sayısız hikmet ve faydalar bulunan Kur’ân (bk. ḥ-k-m)	Rahîm: sonsuz merhamet ve şefkat sahibi olan Allah (bk. r-ḥ-m)
Sâni: herşeyi sanatlı bir şekilde yaratan Allah (bk. ṣ-n-a)	Sâni-i Hakîm: herşeyi hikmetle ve sanatlı bir şekilde yaratan Allah (bk. ṣ-n-a; ḥ-k-m)
ahsen-i takvim: yaratılışın en güzel şekilde ve tam kıvamında olması (bk. ḥ-s-n)	dar-ı bâki: devamlı ve kalıcı yer, âhiret (bk. b-ḳ-y)
dar-ı fâni: gelip geçici yer, dünya (bk. f-n-y)	delâlet: delil olma, işaret etme
dest-i kudret: kudret eli (bk. ḳ-d-r)	ekser: pekçok (bk. k-s̱-r)
emaret: belirti, işaret	esmâ-i İlâhiye: Allah’ın isimleri (bk. s-m-v; e-l-h)
eşya: varlıklar	fâni: geçici, ölümlü (bk. f-n-y)
hadsiz: sonsuz	haşir: öldükten sonra âhirette tekrar diriltilip Allah’ın huzurunda toplanma (bk. ḥ-ş-r)
hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)	hüsn-ü masnuiyet: sanatındaki güzellik (bk. ḥ-s-n; ṣ-n-a)
iktiza: gerektirme	inayet: ikram, lütuf; bütün yararların, hikmetlerin ve faydaların kaynağı olan düzenlilik (bk. a-n-y)
istilzam: gerektirme	kabiliyet-i camia: çok kapsamlı kabiliyet (bk. a-d-d; c-m-a)
kavî: kuvvetli	keyfiyet: durum, nitelik
kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)	lisan-ı hâl: hal ve beden dili
mahiyet: esas, nitelik, öz	mazhar: yansıma ve görünme yeri (bk. ẓ-h-r)
mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)	münhasır: sınırlı
nazar: bakış (bk. n-ẓ-r)	rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)
taltif: lütuf ve iyilikte bulunma (bk. l-ṭ-f)	tanzim: düzenleme (bk. n-ẓ-m)
tecellî: yansıma, görünüm (bk. c-l-y)	tedbir: idare (bk. d-b-r)
tevzin: ölçülü yapma, dengeleme (bk. v-z-n)	tezyin: süsleme (bk. z-y-n)
vecih: yön	vücuh: vecihler, yönler
zevâl bulma: geçip gitme, yok olma (bk. z-v-l)	Âdil: adaletle iş gören, sonsuz adalet sahibi Allah (bk. a-d-l)
Âmentü billâhi ve bi’l-yevmi’l-âhir: “Allah’a ve âhiret gününe iman ettim” (bk. e-m-n; e-ḫ-r)	âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki hayat (bk. e-ḫ-r)
âyât-ı tekvîniye: yaratılışa ait deliller, bütün varlıklar (bk. k-v-n)	şehadet: şahitlik, tanıklık (bk. ş-h-d)

[Anonim]

Hâtime

GEÇEN ON İKİ HAKİKAT, birbirini teyid eder, birbirini tekmil eder, birbirine kuvvet verir. Bütün onlar birden ittihad ederek neticeyi gösterir. Hangi vehmin haddi var, şu demir gibi, belki elmas gibi on iki muhkem surları delip geçebilsin, ta hısn-ı hasinde olan haşr-i imanîyi sarssın?

1 مَا خَلْقُكُمْ وَلاَ بَعْثُكُمْ اِلاَّ كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍâyet-i kerîmesi ifade ediyor ki, bütün insanların halk olunması ve haşredilmesi, kudret-i İlâhiyeye nisbeten birtek insanın halkı ve haşri gibi âsândır.

Evet, öyledir. Nokta namında bir risalede, haşir bahsinde şu âyetin ifade ettiği hakikati tafsilen yazmışım. Burada yalnız bir kısım temsilâtıyla hülâsasına bir işaret edeceğiz. Eğer istersen o Nokta’ya müracaat et.2

Mesela, 3 وَ ِللهِ الْمَثَلُ اْلاَعْلٰى temsilde kusur yok, nasıl ki, nuraniyet sırrıyla, güneşin cilvesi kendi ihtiyarıyla olsa da bir zerreye suhuletle verdiği cilveyi, aynı suhuletle hadsiz şeffâfâta da verir.

Hem şeffâfiyet sırrıyla, bir zerre-i şeffâfenin küçük gözbebeği, güneşin aksini almasında, denizin geniş yüzüne müsavidir.

Hem intizam sırrıyla, bir çocuk parmağıyla gemi suretindeki oyuncağını çevirdiği gibi, kocaman bir diritnotu da çevirir.

[NOT]Dipnot-1 “Sizin yaratılmanız da, diriltilmeniz de, tek bir kişinin yaratılıp diriltilmesi gibidir.” Lokman Sûresi, 31:28.

Dipnot-2 Nokta Risalesi, Mesnevî-i Nuriye’nin sonunda yer almaktadır. Ancak Üstad Hazretlerinin bu risale hakkında şöyle bir notu vardır: “Nokta’nın İkinci Kısmı haşir, melâike ve bekà-i rûha ait olduğundan bu hakikatleri Yirmi Dokuzuncu Söz ve Onuncu Söz gâyet parlak bir surette izah ettiğinden onlara havale edilerek buraya dercedilmedi. Üçüncü kısım ise, on dört dersten ibaret Nurun İlk Kapısı nâmıyla ayrıca neşredildi.”

Dipnot-3 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” Nahl Sûresi, 16:60.[/NOT]

akis: yansıma	bekà-i ruh: ruhun devamlılığı (bk. b-ḳ-y; r-v-ḥ)
cilve: yansıma (bk. c-l-y)	dercetmek: yerleştirmek
diritnot: büyük harp gemisi	hadsiz: sayısız
hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	halk: yaratma (bk. ḫ-l-ḳ)
haşir: öldükten sonra âhirette tekrar diriltilip Allah’ın huzurunda toplanma (bk. ḥ-ş-r)	haşr-i imanî: haşre iman (bk. ḥ-ş-r; e-m-n)
hâtime: sonuç, son bölüm	hülâsa: özet
hısn-ı hasin: çok sağlam kale	ihtiyar: dileme, istek, irade (bk. ḫ-y-r)
intizam: düzenlilik (bk. n-ẓ-m)	ittihad: birlik, birleşme
izah: açıklama	kudret-i İlâhiye: Allah’ın güç ve kuvveti (bk. ḳ-d-r; e-l-h)
melâike: melekler (bk. m-l-k)	muhkem: sağlam (bk. ḥ-k-m)
müsavi: eşit, denk	nam: ad
neşretmek: yayınlamak	nisbeten: kıyasla (bk. n-s-b)
nuraniyet: nurlu oluş, parlaklık (bk. n-v-r)	risale: küçük çaplı kitap (bk. r-s-l)
suhulet: kolaylık	suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)
tafsilen: ayrıntılı olarak	tekmil: tamamlama (bk. k-m-l)
temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)	temsilât: temsiller (bk. m-s̱-l)
teyid: destekleme	vehim: kuruntu
zerre: atom, en küçük madde parçası	zerre-i şeffâfe: saydam zerre, atom
âsân: kolay	şeffâfiyet: saydamlık
şeffâfât: saydam şeyler

[Anonim]

Hem imtisal sırrıyla, bir kumandan birtek neferi bir arş emriyle tahrik ettiği gibi, bir koca orduyu da aynı kelime ile tahrik eder.

Hem muvazene sırrıyla, cevv-i fezada bir terazi—ki, öyle hakikî, hassas ve o derece büyük farz edelim ki, iki ceviz terazinin iki gözüne konulsa hisseder; ve iki güneşi de istiab edip tartar—o iki kefesinde bulunan iki cevizi birini semâvâta, birini yere indiren aynı kuvvetle, iki şems bulunsa birini Arşa, diğerini ferşe kaldırır, indirir.

Madem şu âdi, nâkıs, fâni mümkinatta nuraniyet ve şeffâfiyet ve intizam ve imtisal ve muvazene sırlarıyla en büyük şey en küçük şeye müsavi olur. Hadsiz, hesapsız şeyler birtek şeye müsavi görünür. Elbette, Kadîr-i Mutlakın zâtî ve nihayetsiz ve gayet kemâlde olan kudretinin nuranî tecelliyâtı ve melekûtiyet-i eşyanın şeffâfiyeti ve hikmet ve kaderin intizâmâtı ve eşyanın evâmir-i tekvîniyesine kemâl-i imtisali ve mümkinatın vücut ve ademinin müsavatından ibaret olan imkânındaki muvazenesi sırlarıyla, az çok, büyük küçük Ona müsavi olduğu gibi, bütün insanları birtek insan gibi bir sayha ile haşre getirebilir.

Hem birşeyin kuvvet ve zaafça meratibi, o şeyin içine zıddının müdahalesidir. Meselâ hararetin derecatı, soğuğun müdahalesidir. Güzelliğin meratibi, çirkinliğin müdahalesidir. Ziyanın tabakatı, karanlığın müdahalesidir. Fakat birşey zâtî olsa, ârızî olmazsa, onun zıddı ona müdahale edemez. Çünkü cem-i zıddeyn lâzım gelir. Bu ise muhaldir. Demek, asıl, zâtî olan birşeyde meratip yoktur.
Madem Kadîr-i Mutlakın kudreti zâtîdir, mümkinat gibi ârızî değildir ve kemâl-i mutlaktadır. Onun zıddı olan acz ise, muhaldir ki tedahül etsin. Demek, bir baharı halk etmek, Zât-ı Zülcelâline bir çiçek kadar ehvendir. Eğer esbaba isnad edilse, bir çiçek bir bahar kadar ağır olur. Hem bütün insanları ihyâ edip haşretmek, bir nefsin ihyâsı gibi kolaydır.

Arş: göğün en yüksek katı (bk. a-r-ş)	Kadîr-i Mutlak: herşeye gücü yeten, sınırsız güç ve kudret sahibi Allah (bk. ḳ-d-r; ṭ-l-ḳ)
Zât-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet ve yücelik sahibi olan Zât, Allah (bk. ẕü; c-l-l)	acz: güçsüzlük (bk. a-c-z)
adem: yokluk	arş: haydi!
cem-i zıddeyn: iki zıddın bir arada olması (bk. c-m-a)	cevv-i feza: uzay boşluğu
derecat: dereceler	ehven: kolay
esbab: sebepler (bk. s-b-b)	evâmir-i tekvîniye: yaratılışa ait emirler (bk. k-v-n)
farz etmek: varsaymak	ferş: yer
fâni: geçici, ölümlü (bk. f-n-y)	hadsiz: sayısız
hakiki: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	halk etmek: yaratmak (bk. ḫ-l-ḳ)
hararet: sıcaklık	haşir: öldükten sonra âhirette tekrar diriltilip Allah’ın huzurunda toplanma (bk. ḥ-ş-r)
hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)	ihyâ: diriltme, hayat verme (bk. ḥ-y-y)
imkân: mümkün olma, olabilirlik (bk. m-k-n)	imtisal: uyma, tabi olma
intizam: düzenlilik (bk. n-ẓ-m)	intizâmât: düzenlilikler (bk. n-ẓ-m)
isnad: dayandırma (bk. s-n-d)	istiab: içine alma, kaplama
kader: Allah’ın meydana gelecek şeyleri olmadan önce takdir edip planlaması (bk. ḳ-d-r)	kemâl: mükemmellik (bk. k-m-l)
kemâl-i imtisal: tam ve mükemmel bir şekilde emre uyma (bk. k-m-l)	kemâl-i mutlak: her yönüyle ve kesin mükemmellik (bk. k-m-l; ṭ-l-ḳ)
kudret: güç, iktidar (bk. ḳ-d-r)	melekûtiyet-i eşya: eşyanın iç yüzü, esas mahiyeti (bk. m-l-k)
meratib: mertebeler, dereceler	muhal: imkansız
muvazene: denge (bk. v-z-n)	müdahale: karışma
mümkinat: olması imkan dahilinde olan, varlığı Allah’ın var etmesine bağlı olan şeyler (bk. m-k-n)	müsavat: eşitlik
müsavi: eşit, denk	nefer: asker, er
nefis: ferd, kişi (bk. n-f-s)	nihayetsiz: sonsuz
nuraniyet: nurlu oluş, parlaklık (bk. n-v-r)	nuranî: nurlu, parlak (bk. n-v-r)
nâkıs: eksik	sayha: ses, sesleniş
semâvât: gökler (bk. s-m-v)	tabakat: tabakalar
tahrik: harekete geçirme	tecelliyât: tecelliler, yansımalar (bk. c-l-y)
tedahül etmek: iç içe olmak	vücut: varlık (bk. v-c-d)
zaaf: zayıflık	ziya: ışık
zâtî: kendisinden olan	âdi: basit, sıradan
ârızî: kendisinden olmayan, ilinti	şeffâfiyet: şeffaflık, saydam olma
şems: güneş

[Anonim]

Mesele-i haşrin başından buraya kadar olan temsil suretlerine ve hakikatlerine dair olan beyanatımız, Kur’ân-ı Hakîmin feyzindendir. Nefsi teslime, kalbi kabule ihzardan ibarettir. Asıl söz ise Kur’ân’ındır. Zira söz odur ve söz onundur.1 Dinleyelim:

فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْباَلِغَةُ 2 فَانْظُرْ اِلٰۤى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللهِ كَيْفَ يُحْيِى اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ 3
قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِۤى اَنْشَاَهَاۤ اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ 4 يَاۤ اَيُّهاَ النَّاسُ اتَّقوُا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْءٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّاۤ اَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكاَرٰى وَمَا هُمْ بِسُكاَرٰى وَلٰكِنَّ عَذَابَ اللهِ شَدِيدٌ 5
اَللهُ لاَۤ اِلٰهَ اِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ اِلٰى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لاَ رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ اَصْدَقُ مِنَ اللهِ حَدِيثاً 6 اِنَّ اْلاَبْرَارَ لَفِى نَعِيمٍ وَاِنَّ الْفُجَّارَ لَفِى جَحِيمٍ 7

اِذَا زُلْزِلَتِ اْلاَرْضُ زِلْزَالَهاَ وَاَخْرَجَتِ اْلاَرْضُ اَثْقَالَهَا وَقاَلَ اْلاِنْسَانُ مَالَهَا يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْباَرَهَا بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ اَشْتاَتاً

[NOT]Dipnot-1 bk. Nisâ Sûresi, 4:87, 122; Müslim, Cum’a 43, 44; Nesâî, Salâtü’l-Iydeyn 22; İbni Mâce, Mukaddime 7; Müsned 3:310, 371.

Dipnot-2 “Tam ve kesin delil Allah’ındır.” En’âm Sûresi, 6:149.

Dipnot-3 “Şimdi bak Allah’ın rahmet eserlerine: Yeryüzünü ölümünün ardından nasıl diriltiyor. Bunu yapan, elbette ölüleri de öylece diriltecektir. O herşeye hakkıyla kadirdir.” Rum Sûresi, 30:50.

Dipnot-4 “Çürümüş kemikleri kim diriltecek?’ dedi. Sen de ki: ‘Onu ilk önce kim yaratmışsa tekrar O diriltecek. O herşeyin yaratılışını hakkıyla bilendir.” Yâsin Sûresi, 36:78-79.

Dipnot-5 “Ey insanlar, Rabbinizden korkun. Kıyamet gününün zelzelesi, muhakkak ki pek büyük birşeydir. Onu gördüğünüz gün, herbir emzikli kadın emzirdiğini unutur, herbir hamile kadın çocuğunu düşürür. İnsanları da sarhoş görürsün, halbuki onlar sarhoş değillerdir; lâkin Allah’ın azabı pek şiddetlidir.” Hac Sûresi, 22:1-2.

Dipnot-6 “Allah Teâlâ ki, Ondan başka ibadete lâyık hiçbir ilâh yoktur. And olsun ki, geleceğinde şüphe olmayan kıyamet gününde O sizi kabirlerinizden toplayıp diriltecektir. Allah’tan daha doğru sözlü kim var?” Nisâ Sûresi, 4:87.

Dipnot-7 “İhlâs ile kulluk edenler, nimetlerle dolu Cennet içindedir. Günaha dalan kâfirler ise Cehennem ateşindedir.” İnfitar Sûresi, 82:13-14.[/NOT]

Kur’ân-ı Hakim: içinde sayısız hikmet ve faydalar bulunan Kur’ân (bk. ḥ-k-m)	beyanat: açıklamalar (bk. b-y-n)
feyz: ilham, bereket (bk. f-y-ḍ)	hakikat: gerçek mahiyet, asıl, esas (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
ihzar: hazırlama (bk. ḥ-ḍ-r)	mesele-i haşr: haşir konusu (bk. ḥ-ş-r)
nefis: insanı maddî zevk ve isteklere sevk eden kuvvet (bk. n-f-s)	suret: şekil (bk. ṣ-v-r)
temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)

[Anonim]

لِيُرَوْا اَعْمَالَهُمْ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً يَرَهُ 1
اَلْقَارِعَةُ مَا الْقاَرِعَةُ وَمَاۤ اَدْرٰيكَ مَا الْقَارِعَةُ يَوْمَ يَكوُنُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثوُثِ وَتَكوُنُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفوُشِ فَاَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَهُوَ فِى عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ وَاَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَاُمُّهُ هَاوِيَةٌ وَمَاۤ اَدْرٰيكَ مَاهِيَهْ نَارٌ حَامِيَةٌ 2 وَ ِللهِ غَيْبُ السَّمٰوَاتِ وَاْلاَرْضِ وَمَا اَمْرُ السَّاعَـةِ اِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ اِنَّ اللهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ 3

Daha bunlar gibi âyât-ı beyyinât-ı Kur’âniyeyi dinleyip, “Âmennâ ve saddaknâ” diyelim.

اٰمَنْتُ بِاللهِ وَمَلٰۤئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ اْلاٰخِرِ وَبِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ مِنَ اللهِ تَعَالٰى وَالْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَاَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَالنَّارَ حَقٌّ وَاَنَّ الشَّفَاعَةَ حَقٌّ وَاَنَّ مُنْكَراً وَنَكِيراً حَقٌّ وَاَنَّ اللهَ يَبْعَثُ مَنْ فِى الْقُبوُرِ اَشْهَدُ اَنْ لاَۤ اِلٰهَ اِلاَّ اللهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰۤى اَلْطَفِ وَاَشْرَفِ وَاَكْمَلِ وَاَجْمَلِ ثَمَرَاتِ طُوبَاۤءِ رَحْمَتِكَ الَّذِى اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَوَسِيلَةً لِوُصُولِنَا اِلٰۤى اَزْيَنِ وَاَحْسَنِ وَاَجْلٰى وَاَعْلٰى ثَمَرَاتِ تِلْكَ الطُّوبَاۤءِ الْمُتَدَلِّيَةِ عَلٰى دَارِ

[NOT]Dipnot-1 “Ne zaman ki yer müthiş bir sarsıntıyla sarsılır. Ve yeryüzü bütün ağırlıklarını dışarı çıkarır. Ve insan ‘Ne oluyor buna?’ der. O gün yeryüzü, üzerinde herkesin ne iş yaptığını haber verir. Çünkü Rabbin ona konuşmasını emretmiştir. O gün insanlar yaptıklarının karşılığını görmek için hesap yerinden bölük bölük dönerler. Kim zerre kadar bir iyilik yaparsa onun mükâfatını görür. Kim zerre kadar bir kötülük yaparsa onun cezasını görür.” Zilzâl Sûresi, 99:1-8.

Dipnot-2 “Çarpacak olan felâket. Nedir o çarpacak olan felâket? O çarpacak felâketin ne olduğunu bilir misin? O gün insanlar ateşe çarpıp yere serilmiş pervanelere döner. Dağlar ise atılmış rengârenk yün gibi olur. Mizanı ağır gelen, hoşnut olacağı bir yaşayış içindedir. Mizanı hafif gelenin sığınacağı yer de hâviyedir. Hâviyenin ne olduğunu bilir misin? O kızgın bir ateştir.” Karia Sûresi, 101:1-11.

Dipnot-3 “Göklerin ve yerin gizliliklerini bilmek Allah’a mahsustur. Kıyametin gerçekleşmesi ise, göz açıp kapayıncaya kadar, yahut ondan da yakındır. Şüphesiz ki Allah’ın kudreti herşeye yeter.” Nahl Sûresi, 16:77.[/NOT]

âmennâ ve saddaknâ: “İnandık ve tasdik ettik” (bk. e-m-n; ṣ-d-ḳ)

âyât-ı beyyinât-ı Kur’âniye: Kur’ân’ın ap açık âyetleri (bk. b-y-n)

[Yazar]

Yazılar