Yirmi Beşinci Söz

[Anonim]

başındaki “dağ” kıyametteki dağların haline bakar; ve “bağ” ise âhirde ve âhiretteki hadikaya ve bağa bakar.

İşte, sair noktaları buna kıyas et, ne kadar güzel ve âli bir üslûbu var, gör.
Meselâ,

قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشَاۤءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاۤءُ 1

ilâ âhir. Öyle bir üslûb-u âlide, benî beşerdeki şuûnât-ı İlâhiyeyi ve gece ve gündüzün deveranındaki tecelliyât-ı İlâhiyeyi ve senenin mevsimlerinde olan tasarrufât-ı Rabbâniyeyi ve yeryüzünde hayat, memat, haşir ve neşr-i dünyeviyedeki icraat-ı Rabbâniyeyi öyle bir ulvî üslûpla beyan eder ki, ehl-i dikkatin akıllarını teshir eder. Parlak ve ulvî, geniş üslûbu az dikkatle göründüğü için, şimdilik o hazineyi açmayacağız.

Meselâ,

اِذاَ السَّمَاۤءُ انْشَقَّتْ وَاَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ وَاِذاَ اْلاَرْضُ مُدَّتْ وَاَلْقَتْ مَا فِيهَا وَتَخَلَّتْ وَاَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ 2

Gök ve zeminin, Cenâb-ı Hakkın emrine karşı derece-i inkıyad ve itaatlerini şöyle âli bir üslûpla beyan eder ki: Nasıl bir kumandan-ı âzam, mücahede ve manevra ve ahz-ı asker şubeleri gibi, mücahedeye lâzım işler için iki daireyi teşkil edip açmış. O mücahede, o muamele işi bittikten sonra, o iki daireyi başka işlerde kullanmak ve tebdil ederek istimal etmek için, o kumandan-ı âzam o iki daireye müteveccih olur. O daireler, herbirisi hademeleri lisanıyla veya nutka gelip kendi lisanıyla der ki:

“Ey kumandanım, bir parça mühlet ver ki, eski işlerin ufak tefeklerini, pırtı mırtılarını temizleyip dışarı atayım, sonra teşrif ediniz. İşte, atıp senin emrine

[NOT]Dipnot-1 “De ki: Ey mülkün hakikî sahibi olan Allah’ım! Sen mülkü dilediğine verir, dilediğinden de mülkü çeker alırsın.” Âl-i İmrân Sûresi, 3:26.

Dipnot-2 “Gök yarıldığında, Rabbinin emrine boyun eğdiğinde-ki ona lâyık olan da budur. Yer düm düz edildiğinde, içinde ne varsa atıp boşaldığında, Rabbinin emrine boyun eğdiğinde—ki ona lâyık olan da budur.” İnşikak Sûresi, 84:1-5.[/NOT]

Cenâb-ı Hak: Hakkın tâ kendisi olan şeref ve yücelik sahibi Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	ahz-ı asker: asker alımı
benî beşer: insanoğlu	beyan etmek: açıklamak (bk. b-y-n)
derece-i inkıyad: boyun eğme derecesi	deveran: dönüş
ehl-i dikkat: dikkat sahibi insanlar	hademe: hizmetçi
hadika: bahçe	haşir ve neşr-i dünyeviye: dünyadaki varlıkların yeniden diriltilip yayılmaları (bk. ḥ-ş-r)
icraat-ı Rabbâniye: herşeyi terbiye ve idare edip egemenliği altında tutan Allah’ın icrâatları, fiilleri (bk. r-b-b)	ilâ âhir: sonuna kadar (bk. e-ḫ-r)
istimal etmek: kullanmak	kumandan-ı âzam: çok büyük kumandan (bk. a-ẓ-m)
kıyamet: dünyanın sonu, varlığın bozulup dağılması (bk. ḳ-v-m)	lisan: dil
manevra: eğitim ve deneme	memat: ölüm (bk. m-v-t)
muamele: işlem	mücahede: savaş (bk. c-h-d)
mühlet: zaman, vakit	müteveccih: yönelmiş
nutka gelmek: konuşmak	sair: diğer
tasarrufât-ı Rabbâniye: herşeyi terbiye ve idare eden Allah’ın fiil ve tasarrufları (bk. ṣ-r-f; r-b-b)	tebdil etmek: değiştirmek
tecelliyât-ı İlâhiye: İlâhi tecelliler, yansımalar (bk. c-l-y; e-l-h)	teshir etmek: boyun eğdirmek
teşkil etmek: oluşturmak	teşrif etmek: şeref vermek, şereflendirmek
ulvî: yüce, yüksek	zemin: yeryüzü
âhir: son (bk. e-ḫ-r)	âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki hayat (bk. e-ḫ-r)
âli: yüce, yüksek	üslûb-u âli: yüksek ifade tarzı
üslûp: ifade tarzı	şuûnât-ı İlâhiye: Cenâb-ı Allah’ın işleri ve icraatları (bk. ş-e-n; e-l-h)

[Anonim]

hazır duruyoruz. Buyurun, ne yaparsanız yapınız. Senin emrine münkadız. Senin yaptığın işler bütün hak, güzel, maslahattır.”

Öyle de, semâvât ve arz, böyle iki daire-i teklif ve tecrübe ve imtihan için açılmıştır. Müddet bittikten sonra, semâvât ve arz, daire-i teklife ait eşyayı emr‑i İlâhî ile bertaraf eder, derler: “Yâ Rabbenâ! Buyurun, ne için bizi istihdam edersen et. Hakkımız Sana itaattir. Her yaptığın şey de haktır.”
İşte, cümlelerindeki üslûbun haşmetine bak, dikkat et.

Hem meselâ,

يَاۤ اَرْضُ ابْلَعِى مَاۤءَكِ وَياَسَمَاۤءُ اَقْلِعِى وَغِيضَ الْمَاۤءُ وَقُضِىَ اْلاَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ 1

İşte şu âyetin bahr-i belâğatinden bir katreye işaret için, bir üslûbunu bir temsil âyinesinde göstereceğiz.

Nasıl bir harb-i umumîde bir kumandan, zaferden sonra, ateş eden bir ordusuna “Ateş kes!” ve hücum eden diğer bir ordusuna “Dur!” der, emreder; o anda ateş kesilir, hücum durur. “İş bitti, istilâ ettik, bayrağımız düşmanın merkezlerinde yüksek kalelerinin başında dikildi. Esfelü’s-sâfilîne giden o edepsiz zalimler cezalarını buldular” der.

Aynen öyle de, Padişah-ı Bîmisal, kavm-i Nuh’un mahvı için semâvât ve arza emir vermiş. Vazifelerini yaptıktan sonra, ferman ediyor: “Ey arz, suyunu yut. Ey semâ, dur, işin bitti.” Su çekildi. Dağın başında memur-u İlâhînin çadır vazifesini gören gemisi kuruldu. Zalimler cezalarını buldular.

İşte şu üslûbun ulviyetine bak. “Zemin ve gök, iki muti’ asker gibi emir dinler, itaat ederler” diyor. İşte şu üslûp işaret eder ki, insanın isyanından kâinat kızıyor, semâvât ve arz hiddete geliyorlar. Ve şu işaretle der ki: “Yer ve gök iki muti’ asker gibi emirlerine bakan bir Zâta isyan edilmez, edilmemeli.” Dehşetli bir zecri ifade eder.

İşte, tufan gibi bir hadise-i umumiyeyi bütün netâiciyle, hakaikiyle, birkaç

[NOT]Dipnot-1 “Ey yer, suyunu yut. Ey gök, suyunu tut. Su çekildi, iş bitirildi ve gemi Cûdî Dağına oturdu. Ve ‘Zalimler güruhu Allah’ın rahmetinden uzak olsun’ denildi.” Hûd Sûresi, 11:44.[/NOT]

Padişah-ı Bîmisal: eşsiz ve benzeriz Padişah Allah (bk. m-s̱-l)	Yâ Rabbenâ: ey Rabbimiz (bk. r-b-b)
arz: yer, dünya	bahr-i belâğat: belâğat denizi (bk. b-l-ğ)
bertaraf etmek: bir tarafa atmak	daire-i teklif: sorumluluk ve imtihan yeri
emr-i İlâhî: Allah’ın emri (bk. e-l-h)	esfelü’s-sâfilîn: aşağıların en aşağısı
ferman: emir, buyruk	hadise-i umumiye: geneli ilgilendiren ve her tarafı kuşatan olay
hak: doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hakaik: gerçekler (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
harb-i umumî: dünya savaşı	haşmet: büyüklük, görkem
hiddet: öfke, gazap	istihdam etmek: çalıştırmak, kullanmak
istilâ etmek: ele geçirmek	katre: damla
kavm-i Nuh: Nuh kavmi	kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)
mahv: yok olma	maslahat: fayda, yarar (bk. ṣ-l-ḥ)
memur-u İlâhî: Allah’ın memuru (bk. e-l-h)	muti’: itaat eden
münkad: boyun eğen	netâic: sonuçlar
semâ: gök (bk. s-m-v)	semâvat: gökler (bk. s-m-v)
tecrübe: deneme	temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)
tufan: büyük su baskını	ulviyet: yücelik
zecr: sakındırma	zemin: yer
âyine: ayna	üslûb: ifade tarzı

[Anonim]

cümlede, îcazlı, i’câzlı, cemâlli, icmalli bir tarzda beyan eder. Şu denizin sair katrelerini şu katreye kıyas et.

Şimdi, kelimelerin penceresiyle gösterdiği üslûba bak. Meselâ,

1 وَالْقَمَرَ قَدَّرْناَهُ مَناَزِلَ حَتّٰى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَديِمِ deki 2 كَالْعُرْجُونِ الْقَديِمِ kelimesine bak, ne kadar lâtif bir üslûbu gösteriyor. Şöyle ki:

Kamerin bir menzili var ki, Süreyya yıldızlarının dairesidir. Kameri, hilâl vaktinde, hurmanın eskimiş beyaz bir dalına teşbih eder. Şu teşbihle, semânın yeşil perdesi arkasında güya bir ağaç bulunuyor gibi, beyaz, sivri, nuranî bir dalı, perdeyi yırtıp, başını çıkarıp, Süreyya o dalın bir salkımı gibi ve sair yıldızlar o gizli hilkat ağacının birer münevver meyvesi olarak, işitenin hayali olan gözüne göstermekle, medar-ı maişetlerinin en mühimmi hurma ağacı olan sahrânişinlerin nazarında ne kadar münasip, güzel, lâtif, ulvî bir üslûb-u ifade olduğunu, zevkin varsa anlarsın.

Meselâ, On Dokuzuncu Sözün âhirinde ispat edildiği gibi,

3 وَالشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا deki tecrî kelimesi şöyle bir üslûb-u âliye pencere açar. Şöyle ki: Tecrî lâfzıyla, yani “Güneş döner” tabiriyle, kış ve yaz, gece ve gündüzün deveranındaki muntazam tasarrufât-ı kudret-i İlâhiyeyi ihtarla, Sâniin azametini ifham eder ve o mevsimlerin sahifelerinde kalem-i kudretin yazdığı mektubat-ı Samedâniyeye nazarı çevirir, Hâlık-ı Zülcelâlin hikmetini ilâm eder.

4 وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا Yani, “lâmba” tabiriyle şöyle bir üslûba pencere açar ki: Şu âlem bir saray; ve içinde olan eşya ise, insana ve zîhayata ihzar edilmiş

[NOT]Dipnot-1 “Aya gelince, onun için de menziller takdir ettik ki, kurumuş hurma dalının ince yay halini alıncaya kadar incelir.” Yâsin Sûresi, 36:39.

Dipnot-2 “Kurumuş hurma dalının ince yaya benzer şekli gibi.” Yâsin Sûresi, 36:39.

Dipnot-3 “Güneş de kendisine tayin edilmiş bir yere doğru akıp gider.” Yâsin Sûresi, 36:38.

Dipnot-4 “Güneşi de bir kandil yaptı.” Nuh Sûresi, 71:16.[/NOT]

Hâlık-ı Zülcelâl: sonsuz haşmet sahibi yaratıcı Allah (bk. ḫ-l-ḳ; ẕü; c-l-l)	Sâni: herşeyi san’atla yaratan Allah (bk. ṣ-n-a)
Süreyya: Ülker yıldızı	azamet: büyüklük (bk. a-ẓ-m)
beyan etmek: açıklamak (bk. b-y-n)	cemâlli: güzel (bk. c-m-l)
deveran: dönüş	eşya: şeyler, varlıklar
güya: sanki	hikmet: İlâhî gaye ve fayda (bk. ḥ-k-m)
hilkat: yaratılış (bk. ḫ-l-ḳ)	hilâl: yay şeklinde görülen yeni ay
icmalli: özet şekilde (bk. c-m-l)	ifham: anlatma, bildirme
ihtar: hatırlatma	ihzar etmek: hazırlamak
ilâm etmek: duyurmak (bk. a-l-m)	i’câzlı: bir benzerini yapmakta başkalarını aciz bırakacak şekilde, mucizeli (bk. a-c-z)
kalem-i kudret: Allah’ın kudret kalemi (bk. ḳ-d-r)	kamer: ay
katre: damla	lâtif: güzel, hoş (bk. l-ṭ-f)
medar-ı maişet: geçim kaynağı (bk. a-y-ş)	mektubat-ı Samedâniye: Allah tarafından gönderilmiş birer mektup gibi, şuur sahiplerine İlâhî san’atı anlatan eserler (bk. k-t-b; ṣ-m-d)
menzil: yer, durak (bk. n-z-l)	muntazam: düzenli (bk. n-ẓ-m)
mühim: önemli	münasip: uygun (bk. n-s-b)
münevver: nurlanmış, aydınlanmış (bk. n-v-r)	nazar: bakış, dikkat (bk. n-ẓ-r)
nuranî: nurlu, aydınlık (bk. n-v-r)	sahrânişîn: çölde yaşayan
sair: diğer	semâ: gök (bk. s-m-v)
tasarrufât-ı kudret-i İlâhiye: Allah’ın sonsuz kudretiyle yaptığı işler (bk. ṣ-r-f; ḳ-d-r; e-l-h)	tecrî: “döner, akıp gider”
teşbih: benzetme	ulvî: yüce, büyük
zîhayat: canlı (bk. ẕî; h-y-y)	âhir: son (bk. e-ḫ-r)
âlem: dünya (bk. a-l-m)	îcazlı: az sözle çok mânâlar anlatan, özlü sözlü (bk. v-c-z)
üslûb-u ifade: ifade tarzı	üslûb-u âliye: yüksek ifade tarzı
üslûp: ifade tarzı

[Anonim]

müzeyyenat ve mat’ûmat ve levazımat olduğunu; ve güneş dahi musahhar bir mumdar olduğunu ihtarla Sâniin haşmetini ve Hâlıkın ihsanını ifham ederek tevhide bir delil gösterir ki, müşriklerin en mühim, en parlak mâbud zannettikleri güneş, musahhar bir lâmba, câmid bir mahlûktur. Demek, sirac tabirinde, Hâlıkın azamet-i rububiyetindeki rahmetini ihtar eder; rahmetin vüs’atindeki ihsanını ifham eder; ve o ifhamda, saltanatının haşmetindeki keremini ihsas eder; ve bu ihsasta, vahdâniyeti ilâm eder ve mânen der ki: “Câmid bir sirâc-ı musahhar, hiçbir cihette ibadete lâyık olamaz.”

Hem cereyan-ı tecrî tabirinde gece gündüzün, kış ve yazın dönmelerindeki tasarrufât-ı muntazama-i acibeyi ihtar eder ve o ihtarda, rububiyetinde münferid bir Sâniin azamet-i kudretini ifham eder. Demek, şems ve kamer noktalarından beşerin zihnini gece ve gündüz, kış ve yaz sahifelerine çevirir ve o sahifelerde yazılan hâdisâtın satırlarına nazar-ı dikkati celb eder.

Evet, Kur’ân güneşten güneş için bahsetmiyor. Belki, onu ışıklandıran Zât için bahsediyor. Hem güneşin insana lüzumsuz olan mahiyetinden bahsetmiyor. Belki güneşin vazifesinden bahsediyor ki, san’at-ı Rabbâniyenin intizamına bir zemberek ve hilkat-i Rabbâniyenin nizamına bir merkez, hem Nakkâş-ı Ezelînin gece-gündüz ipleriyle dokuduğu eşyadaki san’at-ı Rabbâniyenin insicamına bir mekik vazifesini yapıyor.

Daha sair kelimât-ı Kur’âniyeyi bunlara kıyas edebilirsin. Adeta basit, melûf birer kelime iken, lâtif mânâların definelerine birer anahtar vazifesini görüyor.

İşte, ekseriyetle üslûb-u Kur’ân’ın geçen tarzlarda ulvî ve parlak olduğundandır ki, bazan bir bedevî Arap, birtek kelâma meftun olur, Müslüman olmadan

Hâlık: herşeyi yaratan Allah (bk. ḫ-l-ḳ)	Nakkaş-ı Ezelî: başlangıcı olmayan, ezelî nakşedici olan Allah (bk. n-ḳ-ş; e-z-l)
Sâni: herşeyi san’atla yaratan Allah (bk. ṣ-n-a)	azamet-i kudret: kudretin büyüklüğü (bk. a-ẓ-m; ḳ-d-r)
azamet-i rububiyet: Allah’ın bütün varlıkları terbiye ve idare ediciliğinin büyüklüğü (bk. a-ẓ-m; r-b-b)	bedevî: çölde yaşayan
beşer: insan	celb etmek: çekmek
cereyan-ı tecrî: “döner, akar gider” ifadesi	cihet: yön
câmid: cansız	ekseriyetle: çoğunlukla (bk. k-s̱-r)
haşmet: görkem	hilkat-i Rabbâniye: herşeyi terbiye ve idare eden Allah’ın yaratıcılığı (bk. ḫ-l-ḳ; r-b-b)
hâdisât: hadiseler, olaylar	ifham: anlatma, bildirme
ihsan: bağış, iyilik (bk. ḥ-s-n)	ihsas etmek: hissettirmek
ihtar: hatırlatma	ilâm etmek: duyurmak
insicam: uyumluluk, düzgünlük	intizam: düzenlilik (bk. n-ẓ-m)
kamer: ay	kelimât-ı Kur’âniye: Kur’ân’ın kelimeleri (bk. k-l-m)
kelâm: kelime, söz (bk. k-l-m)	kerem: cömertlik (bk. k-r-m)
levazımat: gerekli şeyler	lâtif: güzel, hoş (bk. l-ṭ-f)
mahiyet: özellik, nitelik	mahlûk: yaratık (bk. ḫ-l-ḳ)
mat’ûmat: yiyecekler	meftun olmak: tutulmak
mekik: dokuma âleti	melûf: alışılmış
mumdar: ışık veren	musahhar: emre uyan
mâbud: kendisine ibadet edilen (bk. a-b-d)	mânen: mânevî olarak (bk. a-n-y)
mühim: önemli	münferid: tek başına (bk. f-r-d)
müzeyyenat: süslü şeyler (bk. z-y-n)	müşrik: Allah’a ortak koşan
nazar-ı dikkat: dikkatli bakış (bk. n-ẓ-r)	nizam: düzen (bk. n-ẓ-m)
rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)	rububiyet: Rablık; Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması (bk. r-b-b)
sair: diğer	san’at-ı Rabbâniye: herşeyi terbiye ve idare eden Allah’ın san’atı (bk. ṣ-n-a; r-b-b)
sirac: lamba, kandil	sirâc-ı musahhar: emre boyun eğen lamba
tabir: ifâde (bk. a-b-r)	tasarrufât-ı muntazama-i acibe: hayret verici ve düzenli işler, tasarruflar (bk. ṣ-r-f; n-ẓ-m)
tevhid: Allah’ın birliği (bk. v-ḥ-d)	ulvî: yüce, büyük
vahdâniyet: Allah’ın bir ve tek olup ortağının olmayışı (bk. v-ḥ-d)	vüs’at: genişlik
zemberek: hareketi sağlayan güç kaynağı	üslûb-u Kur’ân: Kur’ân’ın ifade tarzı
şems: güneş

[Anonim]

secdeye giderdi. Bir bedevî 1 فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُkelâmını işittiği anda secdeye gitti. Ona dediler: “Müslüman mı oldun?” “Yok,” dedi. “Ben şu kelâmın belâğatine secde ediyorum.”
DÖRDÜNCÜ NOKTA: Lâfzındaki fesahat-i harikasıdır. Evet, Kur’ân mânen, üslûb-u beyan cihetiyle fevkalâde beliğ olduğu gibi, lâfzında gayet selis bir fesahati vardır. Fesahatin kat’î vücuduna, usandırmaması delildir. Ve fesahatin hikmetine, fenn-i beyan ve maânînin dâhi ulemasının şehadetleri bir burhan-ı bâhirdir.

Evet, binler defa tekrar edilse usandırmıyor. Belki lezzet veriyor. Küçük, basit bir çocuğun hafızasına ağır gelmiyor; hıfzedebilir. En hastalıklı, az bir sözden müteezzî olan bir kulağa nâhoş gelmiyor, hoş geliyor. Sekeratta olanın damağına şerbet gibi oluyor. Zemzeme-i Kur’ân, onun kulağında ve dimağında, aynen ağzında ve damağında mâ-i zemzem gibi leziz geliyor.

Usandırmamasının sırr-ı hikmeti şudur ki: Kur’ân, kulûbe kut ve gıda ve ukûle kuvvet ve gınâ ve ruha mâ ve ziya ve nüfusa devâ ve şifa olduğundan usandırmaz. Hergün ekmek yeriz, usanmayız. Fakat en güzel bir meyveyi hergün yesek, usandıracak. Demek, Kur’ân hak ve hakikat ve sıdk ve hidayet ve harika bir fesahat olduğundandır ki, usandırmıyor. Daima gençliğini muhafaza ettiği gibi, taravetini, halâvetini de muhafaza ediyor. Hattâ Kureyş’in rüesasından müdakkik bir beliğ, müşrikler tarafından, Kur’ân’ı dinlemek için gitmiş. Dinlemiş, dönmüş, demiş ki: “Şu kelâmın öyle bir halâveti ve tarâveti var ki, kelâm-ı beşere benzemez. Ben şairleri, kâhinleri biliyorum. Bu onların hiç sözlerine benzemez. Olsa olsa, etbâımızı kandırmak için sihir demeliyiz.” İşte, Kur’ân-ı Hakîmin en muannid düşmanları bile fesahatinden hayran oluyorlar.

Kur’ân-ı Hakîmin âyetlerinde, kelâmlarında, cümlelerinde fesahatin esbabını izah çok uzun gider. Onun için sözü kısa kesip yalnız nümune olarak bir âyetteki

[NOT]Dipnot-1 “Emrolunduğun şeyi açıkla.” Hicr Sûresi, 15:94.[/NOT]

Kureyş: (bk. bilgiler)	Kur’ân-ı Hakîm: her âyet ve sûresinde sayısız hikmet ve faydalar bulunan Kur’ân (bk. ḥ-k-m)
bedevî: çölde yaşayan	beliğ: maksadını noksansız ve güzel sözlerle anlatabilen (bk. b-l-ğ)
belâğat: sözün düzgün, kusursuz, halin, makamın icabına göre yerinde söylenmesi (bk. b-l-ğ)	burhan-ı bâhir: çok açık, güçlü delil
cihet: yön	devâ: şifa, ilâç
dimağ: beyin	esbap: sebepler (bk. s-b-b)
etbâ: halk, yönetilenler	fenn-i beyan ve maânî: beyan ve mânâ ilimleri; belâğat ilminin üç ana dalından ikisi (bk. b-y-n; a-n-y)
fesahat-i harika: sözün hayranlık verici şekildeki düzgünlük, açıklık ve akıcılığı (bk. f-ṣ-ḥ)	fesâhat: dilin doğru, düzgün, açık ve akıcı şekilde kullanılması (bk. f-ṣ-ḥ)
fevkalâde: olağanüstü	gınâ: zenginlik (bk. ğ-n-y)
hak: doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hakikat: gerçek (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
halâvet: tatlılık	hidayet: doğru yolu gösterme (bk. h-d-y)
hıfz etmek: ezberlemek (bk. ḥ-f-ẓ)	izah: açıklama
kat’î: kesin	kelâm: kelime, söz (bk. k-l-m)
kelâm-ı beşer: insan sözü (bk. k-l-m)	kulûb: kalpler
kut: gıda	kâhin: gelecekten haber veren kimse
leziz: lezzetli, tatlı	lâfz: ifade, kelime
muannid: inatçı	muhafaza etmek: korumak (bk. ḥ-f-ẓ)
mâ: su	mâ-i zemzem: zemzem suyu
müdakkik: dikkatli	müteezzî: incinen
müşrik: Allah’a ortak koşan	nâhoş: hoşa gitmeyen
nüfus: nefisler (bk. n-f-s)	nümune: örnek
rüesa: reisler, önde gelenler	secde: yere kapanma
sekerat: ölüm ânı	selis: düzgün ve akıcı (bk. s-l-s)
sıdk: doğruluk (bk. ṣ-d-ḳ)	sırr-ı hikmet: hikmetin sırrı (bk. ḥ-k-m)
taravet: tazelik	ukûl: akıllar
ulema: âlimler (bk. a-l-m)	vücud: varlık (bk. v-c-d)
zemzeme-i Kur’ân: Kur’ân sesi	ziya: ışık
üslûb-u beyan: açıklama tarzı (bk. b-y-n)

[Anonim]

huruf-u hecâiyenin vaziyetiyle hasıl olan bir selâset ve fesahat-i lâfziyeyi ve o vaziyetten parlayan bir lem’a-i i’câzı göstereceğiz. İşte,

ثُمَّ اَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ اَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشٰى طَائِفَةً مِنْكُمْ 1

ilâ âhir. İşte şu âyette bütün huruf-u hecâ mevcuttur. Bak ki, sakil, ağır bütün aksâm-ı huruf beraber olduğu halde selâsetini bozmamış. Belki bir revnak ve muhtelif tellerden mütenasip, mütesanit bir nağme-i fesahat katmış. Hem şu lem’a-i i’câza dikkat et ki, huruf-u hecâdan ى ile ا en hafif ve birbirine kalb olduğu için, iki kardeş gibi, herbirisi yirmi bir kere tekrarı var. م ile نHAŞİYE-1 birbirinin kardeşi ve birbirinin yerine geçtiği için, herbirisi otuz üçer defa zikredilmiştir. ص, س, شmahreççe, sıfatça, savtça kardeş oldukları için her biri üç def’a ع, غ kardeş oldukları halde, ع daha hafif altı defa, غ sıkleti için yarısı olarak üç defa zikredilmiştir. ط, ظ, ذ, زmahreççe, sıfatça, sesçe kardeş oldukları için herbirisi ikişer defa, ل ve ا ile beraber ikisi لا suretinde ittihad ettikleri ve ا لا, suretinde hissesi ل’ın yarısıdır; onun için ل kırk iki defa, ا onun yarısı olarak yirmi bir defa zikredilmiştir. ﻫ,ءile mahreççe kardeş oldukları için ء HAŞİYE-2on üç, ﻫbir derece daha hafif olduğu için on dört defa ق, ف, كkardeş oldukları için, ق’ın bir noktası fazla olduğu için ق on, ف dokuz, كdokuz, ب dokuz, ت on iki— ت’nin derecesi üç olduğu için on iki—defa zikredilmiştir. ل, ر ’ın kardeşidir; fakat ebced hesabıyla ر iki yüz, ل otuzdur. Altı derece yukarı çıktığı için altı derece aşağı düşmüştür. Hem ر telâffuzca tekerrür ettiğinden sakil olup yalnız altı defa zikredilmiştir. خ, ح, ث, ض sıkletleri ve bazı cihât-ı münasebat için birer defa zikredilmiştir. ح, و ’dan ve ء’den daha hafif ve ى’den ve ا’ten daha sakil olduğu için on yedi defa, sakil ء’den dört derece yukarı, hafif ا’ten dört derece aşağı zikredilmiştir.

[NOT]Dipnot-1 “Sonra Allah, bu kederin ardından size bir emniyet, bir uyku verdi de, içinizden bir topluluğu o uyku sarıverdi.” Âl-i İmrân Sûresi, 3:154.

Haşiye-1 Tenvin dahi nun’dur.

Haşiye-2 Hemze, melfuze ve gayr-ı melfuze yirmi beştir ve hemze’nin sakin kardeşi elif’ten üç derece yukarıdır. Zira hareke üçtür.[/NOT]

aksâm-ı huruf: harflerin kısımları	cihât-ı münasebet: münasebet yönleri (bk. n-s-b)
ebced hesabı: eski Sami alfabesindeki sıralanışa göre Arapça harflere sayı değeri vererek tarih düşürme	fesahat-ı lâfziye: sözün lâfız yönünden sağlam ve akıcı olması (bk. f-ṣ-ḥ)
gayr-ı melfuze: okunmayan	hareke: Arapça harflerin nasıl okunacağını gösteren işaretler
hasıl olmak: meydana gelmek	haşiye: dipnot, açıklayıcı not
huruf-u hecâiye: alfabedeki harflerin hepsi	ilâ âhir: sonuna kadar (bk. e-ḫ-r)
ittihad etmek: birleşmek	kalb olmak: dönüşmek
lem’a-i i’câz: mu’cizelik parıltısı (bk. a-c-z)	mahreç: harflerin ağızdaki çıkış yerleri
melfuze: okunan	mevcut: var olma (bk. v-c-d)
muhtelif: çeşitli	mütenasip: birbirine uygun (bk. n-s-b)
mütesanit: birbirini destekleyen	nağme-i fesahat: kusursuz derecede düzgün, açık ve akıcı nağme (bk. f-ṣ-ḥ)
revnak: süs, güzellik	sakil: okunuşu ağır
sakin: harekesiz	savt: ses
selâset: sözün akıcı olma hali; ifadedeki âhenk, açıklık, kolaylık ve akıcılık (bk. s-l-s)	suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)
sıfat: özellik (bk. v-ṣ-f)	sıklet: ağırlık
tekerrür: tekrarlanma	telâffuz: söyleyiş
tenvin: kelimenin sonunu nun gibi okutmak üzere konulan işaret (iki üstün, iki esre, iki ötre)	vaziyet: durum
zikredilmek: anılmak, belirtilmek

[Anonim]

İşte şu hurufun bu zikrinde harikulâde bu vaziyet-i muntazama ile ve o münasebet-i hafiye ile ve o güzel intizam ve o dakik ve ince nazım ve insicam ile iki kere iki dört eder derecede gösterir ki, beşer fikrinin haddi değil ki şunu yapabilsin. Tesadüf ise, muhaldir ki ona karışsın. İşte şu vaziyet-i huruftaki intizam-ı acip ve nizam-ı garip, selâset ve fesahat-i lâfziyeye medar olduğu gibi, daha gizli çok hikmetleri bulunabilir. Madem hurufatında böyle intizam gözetilmiş. Elbette kelimelerinde, cümlelerinde, mânâlarında öyle esrarlı bir intizam, öyle envarlı bir insicam gözetilmiş ki, göz görse “Maşaallah,” akıl anlasa “Bârekâllah” diyecek.

BEŞİNCİ NOKTA: Beyanındaki beraattir; yani, tefevvuk ve metanet ve haşmettir. Nasıl ki nazmında cezalet, lâfzında fesahat, mânâsında belâğat, üslûbunda bedâat var. Beyanında dahi faik bir beraat vardır. Evet, tergib ve terhib, medih ve zem, ispat ve irşad, ifham ve ifhâm gibi bütün aksâm-ı kelâmiyede ve tabakat-ı hitabiyede beyânât-ı Kur’âniye en yüksek mertebededir. Meselâ:
Makam-ı tergib ve teşvikte hadsiz misallerinden, meselâ Sûre-i
1 هَلْ اَتٰى عَلَى اْلاِنْسَانِ de beyanatı,HAŞİYE-1 âb-ı kevser gibi hoş, selsebil çeşmesi gibi selâsetle akar, Cennet meyveleri gibi tatlı, huri libası gibi güzeldir.

Makam-ı terhib ve tehditte pek çok misallerinden, meselâ

2 هَلْ اَتٰيكَ حَدِيثُ الْغاَشِيَةِ sûresinin başında, beyanat-ı Kur’âniye ehl-i dalâletin

[NOT]Dipnot-1 “İnsan üzerinden öyle bir devir geçti ki…?” İnsan Sûresi, 76:1.

Haşiye-1 Şu üslûb-u beyan, o sûrenin meâlinin libasını giymiş.

Dipnot-2 “Dehşeti herşeyi kaplayan kıyametin haberi sana geldi mi?” Gaşiye Sûresi, 88:1.[/NOT]

aksâm-ı kelâmiye: sözün kısımları (bk. k-l-m)	bedâat: benzersizlik, eşsiz güzellik, orijinallik (bk. b-d-a)
belâğat: sözün düzgün, kusursuz, yerinde ve halin ve makamın icabına göre söylenmesi (bk. b-l-ğ)	beraat: üstünlük, harika güzellik
beyan: açıklama, anlatım (bk. b-y-n)	beyanat: açıklamalar (bk. b-y-n)
beyânât-ı Kur’âniye: Kur’ân’ın açıklamaları (bk. b-y-n)	beşer: insan
bârekallah: Allah ne mübarek yaratmış (bk. b-r-k)	cezalet: güçlü ve akıcı ifade (bk. c-z-l)
dakik: ince	ehl-i dalâlet: doğru ve hak yoldan sapmış inançsız kimseler (bk. ḍ-l-l)
envar: nurlar (bk. n-v-r)	esrar: sırlar, gizemler
faik: üstün	fesahat-ı lâfziye: sözün doğruluk, düzgünlük, açıklık ve akıcılık yönlerinden kusursuz olması (bk. f-ṣ-ḥ)
fesâhat: dilin doğru, düzgün, açık ve akıcı şekilde kullanılması (bk. f-ṣ-ḥ)	hadsiz: sınırsız, sayısız
harikulâde: olağanüstü	haşiye: dipnot, açıklayıcı not
haşmet: büyüklük, görkem	hikmet: sır, bilinmeyen gizli nokta (bk. ḥ-k-m)
huri: Cennet kızı	huruf/hurufat: harfler
ifham: (he ile) anlatma	ifhâm: (ha ile) delille susturma
insicam: düzgünlük, uyumluluk	intizam: düzenlilik (bk. n-ẓ-m)
intizam-ı acip: hayrette bırakan düzenlilik (bk. n-ẓ-m)	irşad: doğru yolu gösterme (bk. r-ş-d)
libas: elbise	lâfz: ifade, kelime
makam-ı tergib ve teşvik: isteklendirme ve şevklendirme makamı	makam-ı terhib ve tehdit: korkutma ve tehdit makamı
maşaallah: Allah dilemiş ve ne güzel yapmış	medar: dayanak, eksen
medih: övgü	mertebe: derece
metanet: sağlamlık	meâl: mânâ, açıklama
muhal: imkânsız	münasebet-i hafiye: gizli münasebet, ilişki (bk. n-s-b)
nazım: diziliş, tertip ve vezin (bk. n-ẓ-m)	nizam-ı garip: şaşırtıcı düzen (bk. n-ẓ-m)
selsebil: Cennette tatlı suyu olan bir çeşme	selâset: sözün akıcı olma hali; ifadedeki âhenk, açıklık, kolaylık ve akıcılık (bk. s-l-s)
tabakat-ı hitabiye: hitap tabakaları (bk. ḫ-t-b)	tefevvuk: üstünlük
tergib: isteklendirme, teşvik	terhib: korkutma
tesadüf: rastlantı	vaziyet-i huruf: harflerdeki vaziyet
vaziyet-i muntazama: intizamlı, düzenli vaziyet (bk. n-ẓ-m)	zem: kınama, kötüleme
âb-ı kevser: Cennetteki Kevser Irmağının suyu	üslûb: ifade tarzı
üslûb-u beyan: açıklama tarzı (bk. b-y-n)

[Anonim]

simahında kaynayan rasas gibi, dimağında yakan ateş gibi, damağında yanan zakkum gibi, yüzünde saldıran Cehennem gibi, midesinde acı, dikenli darî gibi tesir eder. Evet, bir zâtın tehdidini gösteren Cehennem gibi bir azap memuru, öfkesinden ve gayzından parçalanmak vaziyetini alması ve
1 تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ söylemesi, söyletmesi, o zâtın terhibi ne derece dehşetli olduğunu gösterir.

Makam-ı medhin binler misallerinden, başında Elhamdü lillâh olan beş sûrede2 beyanat-ı Kur’âniye güneş gibi parlak,HAŞİYE-1 yıldız gibi ziynetli, semâvât ve zemin gibi haşmetli, melekler gibi sevimli, dünyada yavrulara rahmet gibi şefkatli, âhirette Cennet gibi güzeldir.

Makam-ı zem ve zecirde binler misallerinden, meselâ

3 اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ اَخِيهِ مَيْتًا âyetinde zemmi altı derece zemmeder, gıybetten altı derece şiddetle zecreder. Şöyle ki: Malûmdur, âyetin başındaki hemze, sormak, “âyâ” mânâsındadır. O sormak mânâsı, su gibi, âyetin bütün kelimelerine girer.

İşte, birinci hemze ile der: Âyâ, sual ve cevap mahalli olan aklınız yok mu ki, bu derece çirkin birşeyi anlamıyor?

İkincisi: يُحِبُّ lâfzıyla der: Âyâ, sevmek, nefret etmek mahalli olan kalbiniz bozulmuş mu ki, en menfur bir işi sever?

Üçüncüsü:اَحَدُكُمْ kelimesiyle der: Cemaatten hayatını alan hayat-ı içtimaiye ve medeniyetiniz ne olmuş ki, böyle hayatınızı zehirleyen bir ameli kabul eder?

Dördüncüsü: اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ kelâmıyla der: İnsaniyetiniz ne olmuş ki, böyle canavarcasına arkadaşını dişle parçalamayı yapıyorsunuz?

[NOT]Dipnot-1 “Neredeyse öfkeden parçalanacak!” Mülk Sûresi, 67:8.

Dipnot-2 bk. Fâtiha Sûresi, 1:1; En’âm Sûresi, 6:1, Kehf Sûresi, 18:1; Sebe Sûresi, 34:1; Fâtır Sûresi, 35:1

Haşiye-1 Şu tabiratta o surelerdeki bahislere işaret var.

Dipnot-3 “Sizden biri, ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı?” Hucurât Sûresi, 49:12.[/NOT]

Elhamdü lillâh: hamd ve şükür yalnızca Allah’a mahsustur (bk. ḥ-m-d)	amel: davranış, iş
beyanat-ı Kur’âniye: Kur’ân’ın açıklamaları (bk. b-y-n)	cemaat: topluluk (bk. c-m-a)
darî: acı ve dikenli bir ağaç	dimağ: beyin
gayz: öfke	gıybet: başkalarının arkasından hoşlanmayacağı şekilde konuşma, çekiştirme (bk. ğ-y-b)
hayat-ı içtimaiye: toplum hayatı (bk. ḥ-y-y; c-m-a)	haşmetli: büyük, ihtişamlı
insaniyet: insanlık	kelâm: söz, ifade (bk. k-l-m)
lâfz: ifade, kelime	mahal: yer
makam-ı medh: övgü makamı	makam-ı zem ve zecir: kötüleme ve yasaklama makamı
malûm: bilinen (bk. a-l-m)	menfur: nefret edilen
rahmet: şefkat, merhamet (bk. r-ḥ-m)	rasas: kurşun
semavat: gökler (bk. s-m-v)	simah: kulak deliği
tabirat: tabirler, ifadeler (bk. a-b-r)	terhib: korkutma
vaziyet: durum	zakkum: Cehennemde bir ağacın ismi
zecr: sakındırma, yasaklama	zem: kınama, kötüleme
zemin: yeryüzü	ziynetli: süslü (bk. z-y-n)
âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki hayat (bk. e-ḫ-r)	âyâ: acaba

[Anonim]

Beşincisi: اَخِيهِ kelimesiyle der: Hiç rikkat-i cinsiyeniz, hiç sıla-i rahminiz yok mu ki, böyle çok cihetlerle kardeşiniz olan bir mazlumun şahs-ı mânevîsini insafsızca dişliyorsunuz? Hiç aklınız yok mu ki, kendi âzânızı kendi dişinizle divane gibi ısırıyorsunuz?

Altıncısı: مَيْتًا kelâmıyla der: Vicdanınız nerede? Fıtratınız bozulmuş mu ki, en muhterem bir halde bir kardeşine karşı, etini yemek gibi en müstekreh bir iş yapılıyor?

Demek, zem ve gıybet, aklen, kalben ve insaniyeten ve vicdanen ve fıtraten ve asabiyeten ve milliyeten mezmumdur. İşte, bak, nasıl ki şu âyet îcazkârâne altı mertebe zemmi zemmetmekle, i’câzkârâne altı derece o cürümden zecreder.

Makam-ı ispatta binler misallerinden, meselâ

فَانْظُرْ اِلٰۤى اٰثاَرِ رَحْمَتِ اللهِ كَيْفَ يُحْيِى اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۤ اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ 1

de, haşri ispat ve istib’âdı izale için öyle bir tarzda beyan eder ki, fevkinde ispat olamaz. Şöyle ki:
Onuncu Sözün Dokuzuncu Hakikatinde, Yirmi İkinci Sözün Altıncı Lem’asında ispat ve izah edildiği gibi, her bahar mevsiminde, ihyâ-yı arz keyfiyetinde, üç yüz bin tarzda haşrin nümunelerini nihayet derecede girift, birbirine karıştırdığı halde nihayet derecede intizam ve temyizle nazar-ı beşere gösteriyor ki, bunları böyle yapan Zâta, haşir ve kıyamet ağır olamaz, der. Hem zeminin sahifesinde yüz binler envâı beraber, birbiri içinde, kalem-i kudretiyle hatasız, kusursuz yazmak birtek Vâhid-i Ehadin sikkesi olduğundan, şu âyetle güneş gibi vahdâniyeti ispat etmekle beraber, güneşin tulû ve gurubu gibi kolay ve kat’î,

[NOT]Dipnot-1 “Şimdi bak Allah’ın rahmet eserlerine: Yeryüzünü ölümünün ardından nasıl diriltiyor. Bunu yapan, elbette ölüleri de öylece diriltecektir; O herşeye hakkıyla kadirdir.” Rum Sûresi, 30:50.[/NOT]

Vâhid-i Ehad: birliği herşeyi kapladığı gibi herbir şeyde de ayrı ayrı görülen Allah (bk. v-ḥ-d)	asabiyeten: milliyet ve soy açısından
beyan etmek: açıklamak (bk. b-y-n)	cihet: yön
cürüm: suç, günah	divane: deli, akılsız
envâ: türler, çeşitler	fevkinde: üstünde
fıtrat: mizaç, karakter (bk. f-ṭ-r)	fıtraten: yaratılış gereği (bk. f-ṭ-r)
girif: iç içe girmiş, karışık	gurub: batış
gıybet: başkalarının arkasından hoşlanmayacağı şekilde konuşmak, çekiştirmek (bk. ğ-y-b)	haşir: öldükten sonra yeniden diriltilip Allah’ın huzurunda toplanma (bk. ḥ-ş-r)
ihyâ-yı arz: yeryüzünün diriltilmesi (bk. ḥ-y-y)	insafsızca: vicdansızca
intizam: düzenlilik (bk. n-ẓ-m)	istib’âd: akıldan uzak görme
izale: giderme	i’câzkârâne: benzerini yapmaktan insanları aciz bırakacak şekilde (bk. a-c-z)
kalem-i kudret: kudret kalemi (bk. ḳ-d-r)	kat’î: kesin
kelâm: söz, ifade (bk. k-l-m)	keyfiyet: nitelik, özellik
kıyamet: dünyanın sonu, varlığın bozulup dağılması (bk. ḳ-v-m)	makam-ı ispat: ispat makamı
mazlum: zulme uğrayan (bk. ẓ-l-m)	mezmum: kötü
muhterem: saygıdeğer (bk. ḥ-r-m)	müstekreh: çirkin, tiksinilen, iğrenç
nazar-ı beşer: insanın bakışı, dikkati (bk. n-ẓ-r)	nümune: örnek
rikkat-i cinsiye: kendi cinsinden olana karşı duyulan acıma hissi	sikke: mühür, damga
sıla-i rahm: akrabayla ilişki halinde olma (bk. r-ḥ-m)	tarz: şekil, biçim
temyiz: ayırma	tulû: doğuş
vahdâniyet: Allah’ın birliği, ortağının ve benzerinin olmayışı (bk. v-ḥ-d)	zecretmek: sakındırmak, yasaklamak
zem: kötüleme, kınama	zemin: yer
zemmetmek: kötülemek	âzâ: organlar
îcazkârâne: az sözle çok mânâlar anlatarak (bk. v-c-z)	şahs-ı mânevi: mânevî kişilik (bk. a-n-y)

[Anonim]

kıyamet ve haşri gösterir. İşte, كَيْفَ lâfzındaki keyfiyet noktasında şu hakikati gösterdiği gibi, çok sûrelerde tafsille zikreder. Meselâ, Sûre-i

1 قۤ وَالْقُرْاٰنِ الْمَجيِدِ de öyle parlak ve güzel ve şirin ve yüksek bir beyanla haşri ispat eder ki, baharın gelmesi gibi kat’î bir surette kanaat verir.

İşte, bak: Kâfirlerin, çürümüş kemiklerin dirilmesini inkâr ederek “Bu aciptir, olamaz”2 demelerine cevaben

اَفَلَمْ يَنْظُرُوۤا اِلَى السَّمَاۤءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَالَهَا مِنْ فُرُوجٍ 3

ilâ âhir, كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ 4’ a kadar ferman ediyor. Beyanı su gibi akıyor, yıldızlar gibi parlıyor. Kalbe hurma gibi hem lezzet, hem zevk veriyor, hem rızık oluyor.

Hem makam-ı ispatın en lâtif misallerinden,

5 يٰسۤ وَالْقُرْاٰنِ الْحَكِيمِ اِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ der. Yani,

“Hikmetli Kur’ân’a kasem ederim, sen resullerdensin.” Şu kasem işaret eder ki, risaletin hücceti o derece yakinî ve haktır ki, hakkaniyette makam-ı tâzim ve hürmete çıkmış ki onunla kasem ediliyor. İşte şu işaretle der: “Sen resulsün. Çünkü senin elinde Kur’ân var. Kur’ân ise haktır ve Hakkın kelâmıdır. Çünkü içinde hakikî hikmet, üstünde sikke-i i’câz var.”

Hem makam-ı ispatın îcazlı ve i’câzlı misallerinden, şu:

قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِىۤ اَنْشَأَهَاۤ اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ 6

Yani, “İnsan der: Çürümüş kemikleri kim diriltecek? Sen de: Kim onları bidayeten

[NOT]Dipnot-1 “Kàf. Şerefi pek yüce olan Kur’ân’a yemin olsun.” Kaf Sûresi, 50:1.

Dipnot-2 Kàf Sûresi, 50:2.

Dipnot-3 “Üstlerindeki göğe bakmazlar mı, onu nasıl bina edip süsledik ki, hiçbir gediği (kusuru) yoktur. Kàf Sûresi, 50:6-11.

Dipnot-4 “(Hayata yeniden) çıkış da işte böyledir.” Kàf Sûresi, 50:11.

Dipnot-5 Yâsin Sûresi, 36:1-3.

Dipnot-6 Yâsin Sûresi, 36:78-79.[/NOT]

Hak: doğru, gerçek; her şeyi hakkıyla yaratan, varlığı hak olan ve her hakkın sahibi olan Allah (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	acip: hayret verici, şaşırtıcı
beyan: açıklama (bk. b-y-n)	bidayeten: başlangıçta
ferman etmek: buyurmak	hakkaniyet: doğruluk (bk. ḥ-ḳ-ḳ)
haşir: öldükten sonra âhirette yeniden diriltilip Allah’ın huzurunda toplanma (bk. ḥ-ş-r)	hikmet: herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)
hüccet: delil	ilâ âhir: sonuna kadar (bk. e-ḫ-r)
inkar: kabul etmeme, inanmama (bk. n-k-r)	i’câzlı: bir benzerini yapmakta başkalarını aciz bırakacak şekilde mucizeli (bk. a-c-z)
kasem: yemin	kat’î: kesin
kelâm: söz (bk. k-l-m)	keyfe: “nasıl?”
keyfiyet: nitelik, özellik	kıyamet: dünyanın sonu, varlığın bozulup dağılması (bk. ḳ-v-m)
lâfz: ifade, kelime	lâtif: güzel, hoş (bk. l-ṭ-f)
makam-ı ispat: ispat makamı	makam-ı tâzim: saygı makamı (bk. a-ẓ-m)
resul: peygamber (bk. r-s-l)	risalet: peygamberlik (bk. r-s-l)
sikke-i i’câz: mu’cizelik damgası (bk. a-c-z)	suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)
tafsil: ayrıntı	yakinî: şüphe edilmeyecek kesinlikte (bk. y-ḳ-n)
zikretmek: anmak, belirtmek	îcazlı: az sözle çok mânâlar anlatarak, özlü sözlü (bk. v-c-z)

[Anonim]

inşa edip hayat vermişse O diriltecek.” Onuncu Sözün Dokuzuncu Hakikatinin üçüncü temsilinde tasvir edildiği gibi, bir zat, göz önünde, bir günde yeniden büyük bir orduyu teşkil ettiği halde, biri dese, “Şu zat, efradı istirahat için dağılmış olan bir taburu bir boru ile toplar, tabur nizamı altına getirebilir.” Sen, ey insan, desen, “İnanmam”; ne kadar divanece bir inkâr olduğunu bilirsin. Aynen onun gibi, hiçten, yeniden, ordu-misal bütün hayvânat ve sair zîhayatın tabur-misal cesetlerini kemâl-i intizamla ve mizan-ı hikmetle o bedenlerin zerrâtını ve letâifini emr-i كُنْ فَيَكُونُ 1 ile kaydedip yerleştiren ve her karnda, hattâ her baharda rû-yi zeminde yüz binler ordu-misal zevilhayat envâlarını, taifelerini icad eden bir Zât-ı Kadîr-i Alîm, tabur-misal bir cesedin nizamı altına girmekle birbiriyle tanışmış zerrât-ı esasiye ve ecza-yı asliyeyi bir sayha ile, sur-u İsrâfil’in borusuyla nasıl toplayabilir, istib’âd suretinde denilir mi? Denilse, eblehçesine bir divaneliktir.

Makam-ı irşadda beyanat-ı Kur’âniye o derece müessir ve rakiktir ve o derece mûnis ve şefiktir ki, şevk ile ruhu, zevk ile kalbi, aklı merakla ve gözü yaşla doldurur. Binler misallerinden yalnız şu

ثُمَّ قَسَتْ قُلوُبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً 2

ilâ âhir. Yirminci Sözün Birinci Makamında, üçüncü âyet mebhasinde ispat ve izah edildiği gibi, Benî İsrail’e der: “Mûsâ Aleyhisselâmın asâsı gibi bir mu’cizesine karşı sert taş, on iki gözünden çeşme gibi yaş akıttığı halde, size ne olmuş ki, Mûsâ Aleyhisselâmın bütün mu’cizâtına karşı lâkayt kalıp gözünüz kuru, yaşsız, kalbiniz katı, ateşsiz duruyor?” O Sözde şu mânâ-yı irşadî izah edildiği için, oraya havale ederek burada kısa kesiyorum.

Makam-ı ifham ve ilzamda binler misallerinden yalnız şu iki misale bak.

[NOT]Dipnot-1 “(Cenâb-ı Hak) Birşeyin olmasını murad ettiği zaman, Onun işi sadece ‘Ol’ demektir; o da oluverir.” Yâsin Sûresi, 36:82.

Dipnot-2 “Sonra, bütün bunların ardından, kalbiniz yine katılaştı. Sanki taş kesildi, hattâ taştan da katılaştı.” Bakara Sûresi, 2:74.[/NOT]

Aleyhisselâm: Allah’ın selamı onun üzerine olsun (bk. s-l-m)	Benî İsrail: İsrailoğulları
Mûsâ: (bk. bilgiler)	Sûr-u İsrâfil: Allah’ın emri ile Hz. İsrafil’in kıyamet kopacağı zaman üfleyeceği boru (bk. bilgiler-İsrafil)
Zât-ı Kadîr-i Alîm: herşeye gücü yeten ve herşeyi bilen zât, Allah (bk. ḳ-d-r; a-l-m)	asâ: baston
beyanat-ı Kur’âniye: Kur’ân’ın açıklamaları (bk. b-y-n)	divane: akılsız, deli
eblehçe: ahmakça	ecza-yı asliye: asıl parçalar (bk. c-z-e)
efrad: fertler (bk. f-r-d)	envâ: türler, çeşitler
hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hayvânat: hayvanlar (bk. ḥ-y-y)
icad: var etme, yaratma (bk. v-c-d)	ilâ âhir: sonuna kadar (bk. e-ḫ-r)
inkâr: kabul etmeme, inanmama (bk. n-k-r)	inşa etmek: yaratmak, vücuda getirmek (bk. n-ş-e)
istib’âd: inkâr, akıldan uzak görme	istirahat: dinlenme
izah: açıklama	karn: asır, çağ, devir
kemâl-i intizam: tam bir düzenlilik (bk. k-m-l; n-ẓ-m)	letaif: latifeler, duyular (bk. l-ṭ-f)
lâkayt: ilgisiz	makam-ı ifham ve ilzam: karşı tarafı susturma, âciz bırakma makamı
makam-ı irşad: doğru yolu gösterme makamı (bk. r-ş-d)	mebhas: bahis, kısım
mizan-ı hikmet: hikmet terazisi (bk. v-z-n; ḥ-k-m)	mu’cizât: mu’cizeler (bk. a-c-z)
mânâ-yı irşadî: doğru yolu gösterici mânâ (bk. r-ş-d)	mûnis: sevimli, dost
müessir: tesirli, etkili	nizam: düzen (bk. n-ẓ-m)
ordu-misal: ordu gibi (bk. m-s̱-l)	rakik: ince, nazik
rû-yi zemin: yeryüzü	sair: diğer
sayha: sesleniş	suret: şekil, biçim (bk. ṣ-v-r)
tabur-misal: tabur gibi (bk. m-s̱-l)	taife: topluluk
tasvir etmek: anlatmak, ifade etmek (bk. ṣ-v-r)	temsil: kıyaslama tarzında benzetme, analoji (bk. m-s̱-l)
teşkil etmek: meydana getirmek	zerrât: zerreler
zerrât-ı esasiya: temel zerreler	zevilhayat: canlılar (bk. ḥ-y-y)
zîhayat: canlı (bk. ẕî; h-y-y)	şefik: çok şefkatli (bk. ş-f-ḳ)

[Anonim]

وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْناَ عَلٰى عَبْدِناَ فَاْتوُا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاۤءَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ 1

Yani, “Eğer bir şüpheniz varsa, size yardım edecek, şehadet edecek bütün büyüklerinizi ve taraftarlarınızı çağırınız, birtek sûresine bir nazire yapınız.” İşârâtü’l-İ’câz’da izah ve ispat edildiği için, burada yalnız icmâline işaret ederiz. Şöyle ki:

Kur’ân-ı Mu’cizü’l-Beyan diyor:

Ey ins ve cin! Eğer Kur’ân kelâm-ı İlâhî olduğunda şüpheniz varsa, bir beşer kelâmı olduğunu tevehhüm ediyorsanız, haydi, işte meydan, geliniz! Siz dahi ona Muhammedü’l-Emin2 dediğiniz zat gibi okumak yazmak bilmez, kıraat ve kitabet görmemiş bir ümmîden bu Kur’ân gibi bir kitap getiriniz, yaptırınız.

Bunu yapamazsanız, haydi, ümmî olmasın, en meşhur bir edip, bir âlim olsun.
Bunu da yapamazsanız, haydi, birtek olmasın, bütün büleganız, hutebânız, belki bütün geçmiş beliğlerin güzel eserlerini ve bütün gelecek ediplerin yardımlarını ve ilâhlarınızın himmetlerini beraber alınız, bütün kuvvetinizle çalışınız, şu Kur’ân’a bir nazire yapınız.

Bunu da yapamazsanız, haydi, kabil-i taklit olmayan hakaik-i Kur’âniyeden ve mânevî çok mu’cizâtından kat’-ı nazar, yalnız nazmındaki belâğatine nazire olarak bir eser yapınız.

3 فَاْتوُا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياَتٍ ilzamıyla der: Haydi, sizden mânânın doğruluğunu istemiyorum. Müftereyat ve yalanlar ve bâtıl hikâyeler olsun.

Bunu da yapamıyorsunuz. Haydi, bütün Kur’ân kadar olmasın, yalnız
بِعَشْرِ سُوَرٍ on sûresine nazire getiriniz.

Bunu da yapamıyorsunuz. Haydi, birtek sûresine nazire getiriniz.
Bu da çoktur. Haydi, kısa bir sûresine bir nazire ibraz ediniz.

[NOT]Dipnot-1 Bakara Sûresi, 2:23.

Dipnot-2 bk. Muhammed İbni İshak, Sîratü İbni İshak 2:57; Burhanuddin el-Halebî, Sîratü’l-Halebiyye 2:391.

Dipnot-3 Hud Sûresi, 11:13[/NOT]

Kur’ân-ı Mu’cizü’l-Beyan: açıklamalarıyla benzerini yapmakta akılları âciz bırakan Kur’ân (bk. a-c-z; b-y-n)	Muhammedü’l-Emin: güvenilir Muhammed (bk. ḥ-m-d; e-m-n)
beliğ: maksadını noksansız ve güzel sözlerle anlatabilen (bk. b-l-ğ)	belâğat: sözün düzgün, kusursuz, halin ve makamın icabına göre yerinde söylenmesi (bk. b-l-ğ)
beşer: insan	bâtıl: yalan, gerçek dışı
bülega: belâğatçiler, edebiyatçılar (bk. b-l-ğ)	edip: edebiyatçı
hakaik-i Kur’âniye: Kur’ân hakikatleri (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	himmet: yardım
hutebâ: hatipler (bk. ḫ-ṭ-b)	ibraz etmek: ortaya koymak, göstermek
icmâl: özet (bk. c-m-l)	ilzam: susturma, mağlup etme
ins: insan	izah: açıklama
kabil-i taklit: taklidi mümkün	kat-ı nazar: dikkate almama (bk. n-ẓ-r)
kelâm: söz (bk. k-l-m)	kelâm-ı İlâhî: Allah kelâmı (bk. k-l-m; e-l-h)
kitabet: yazma (bk. k-t-b)	kıraat: okuma
meşhur: tanınmış	mu’cizât: mu’cizeler (bk. a-c-z)
müftereyat: uydurmalar	nazire: benzeri, misli (bk. n-ẓ-r)
nazm: diziliş, tertip ve vezin (bk. n-ẓ-m)	tevehhüm etmek: zannetmek, sanmak
ümmî: tahsil görmemiş, okuma yazma bilmeyen	şehadet: şahitlik (bk. ş-h-d)

[Anonim]

Hattâ, madem bunu da yapmazsanız ve yapamazsınız. Hem bu kadar muhtaç olduğunuz halde—çünkü haysiyet ve namusunuz, izzet ve dininiz, asabiyet ve şerefiniz, can ve malınız, dünya ve âhiretiniz buna nazire getirmekle kurtulabilir. Yoksa dünyada haysiyetsiz, namussuz, dinsiz, şerefsiz, zillet içinde, can ve malınız helâkette mahvolup ve âhirette 1 فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِى وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ işaretiyle, Cehennemde haps-i ebedî ile mahkûm ve sanemlerinizle beraber ateşe odunluk edeceksiniz.

Hem madem sekiz mertebe aczinizi anladınız. Elbette sekiz defa, Kur’ân dahi mu’cize olduğunu bilmekliğiniz gerektir. Ya imana geliniz veyahut susunuz, Cehenneme gidiniz!

İşte, Kur’ân-ı Mu’cizü’l-Beyânın makam-ı ifhamdaki ilzamına bak ve de: لَيْسَ بَعْدَ بَيَانِ الْقُرْاٰنِ بَياَنٌ Evet, beyan-ı Kur’ân’dan sonra beyan olamaz ve hacet kalmaz.

İkinci misal:

فَذَكِّرْ فَمَاۤ اَنْتَ بِنِعْمَتِ رَبِّكَ بِكَاهِنٍ وَلاَ مَجْنُونٍ أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ قُلْ تَرَبَّصُوا فَاِنِّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ أَمْ تَاْمُرُهُمْ اَحْلاَمُهُمْ بِهٰذَا اَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ اَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لاَ يُؤْمِنُونَ فَلْيَاْتوُا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ اِنْ كَانُوا صَادِقِينَ اَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَىْءٍ اَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ اَمْ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَاْلاَرْضَ بَلْ لاَيوُقِنُونَ اَمْ عِنْدَهُمْ خَزَاۤئِنُ رَبِّكَ اَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ اَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ اَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ اَمْ تَسْئَلُهُمْ اَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ اَمْ عِنْدَهُمُ

[NOT]Dipnot-1 “Yakıtı insanlar ve taşlar olan Cehennem ateşinden sakının.” Bakara Sûresi, 2:24.[/NOT]

Kur’ân-ı Mu’cizü’l-Beyan: açıklamalarıyla benzerini yapmakta akılları âciz bırakan Kur’ân (bk. a-c-z; b-y-n)	acz: âcizlik, güçsüzlük (bk. a-c-z)
asabiyet: ırkçılık, kendi akraba ve milletini aşırı derecede kayırma gayreti	beyan: açıklama (bk. b-y-n)
beyan-ı Kur’ân: Kur’ân’ın açıklaması (bk. b-y-n)	hacet: ihtiyaç (bk. ḥ-v-c)
haps-ı ebedî: sonsuz hapis (bk. e-b-d)	haysiyet: itibar, şeref, değer
helâket: yok oluş	ilzam: susturma, mağlup etme
izzet: şeref, üstünlük (bk. a-z-z)	makam-ı ifham: delille susturma makamı
mertebe: kat, derece	misal: örnek (bk. m-s̱-l)
mu’cize: bir benzerini yapma konusunda başkalarını âciz bırakan olağanüstü şey (bk. a-c-z)	nazire: benzeri, misli (bk. n-ẓ-r)
sanem: put	zillet: alçaklık, aşağılık
âhiret: öteki dünya, öldükten sonraki hayat (bk. e-ḫ-r)

[Anonim]

عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبوُنَ اَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ اَمْ لَهُمْ اِلٰهٌ غَيْرُ اللهِ سُبْحَانَ اللهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ 1

İşte, şu âyâtın binler hakikatlerinden yalnız beyan-ı ifhâmiyeye misal için bir hakikatini beyan ederiz. Şöyle ki:اَمْ ، اَمْ 2 lâfzıyla on beş tabaka istifham-ı inkârî-i taaccübî ile ehl-i dalâletin bütün aksâmını susturur ve şübehâtın bütün menşelerini kapatır. Ehl-i dalâlet için, içine girip saklanacak şeytanî bir delik bırakmıyor, kapatıyor. Altına girip gizlenecek bir perde-i dalâlet bırakmıyor, yırtıyor. Yalanlarından hiçbir yalanı bırakmıyor, başını eziyor. Herbir fıkrada, bir taifenin hülâsa-i fikr-i küfrîlerini ya bir kısa tabirle iptal eder, ya butlanı zahir olduğundan sükûtla butlanını bedâhete havale eder, veya başka âyetlerde tafsilen reddedildiği için burada mücmelen işaret eder.

Meselâ, birinci fıkra 3 وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِى لَهُ âyetine işaret eder. On beşinci fıkra ise 4 لَوْ كَانَ فِيهِمَاۤ اٰلِهَةٌ اِلاَّ اللهُ لَفَسَدَتَا âyetine remzeder. Daha sair fıkraları buna kıyas et. Şöyle ki:

Başta diyor: Ahkâm-ı İlâhiyeyi tebliğ et. Sen kâhin değilsin. Zira kâhinin sözleri karışık ve tahminîdir; seninki hak ve yakinîdir. Mecnun olamazsın; düşmanın dahi senin kemâl-i aklına şehadet eder.

[NOT]Dipnot-1 “Sen öğüt vermeye devam et. Rabbinin sana verdiği peygamberlik nimeti hakkı için, sen ne bir kâhinsin, ne de bir mecnun. • Yoksa onlar “O bir şâirdir, biz onun başına gelecek felâketi bekliyoruz” mu diyorlar? • Sen “Bekleyedurun,” de. “Ben de sizinle beraber bekliyorum.” • Onlar akıllarını kullanarak mı bunu söylüyorlar, yoksa onlar sırf bir azgınlar gürûhu mudur? • Yahut Kur’ân’ı kendisi mi uydurdu diyorlar? Doğrusu onların îmân etmeye niyetleri yoktur. • Eğer doğru söylüyorlarsa, Kur’ân’ın benzeri bir söz getirsinler. • Yoksa onlar bir yaratıcı olmaksızın mı yaratıldılar? Veya kendi kendilerini mi yaratıyorlar? • Yoksa gökleri ve yeri onlar mı yarattı? Doğru onların düşünüp îmân etmeye niyetleri yoktur. • Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mı? Veya kâinatın tedbir ve idaresini onlar mı ele geçirdi? • Yoksa göklere çıkıp da gök ehlinin haberlerini dinlemek için bir merdivenleri mi var? Öyle ise dinleyicileri, işittiklerine dair açık bir delil getirsin. • Yoksa kız çocukları Onun, erkek çocuklar da sizin mi? • Yoksa sen onlardan bir ücret istedin de onlar ağır bir borç altına mı girdiler? • Yoksa gaybın ilmi onların yanında da oradan mı alıp yazıyorlar? • Yoksa sana bir tuzak mı kurmak istiyorlar? Fakat o kâfirler tuzağa düşecek olanların tâ kendileridir. • Yoksa onların Allah’tan başka bir ilâhı mı var? Allah onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir.” Tûr Sûresi, 52:29-43.

Dipnot-2 Yoksa, yoksa…

Dipnot-3 “Biz ona şiir öğretmedik. Bu ona yakışmaz da.” Yâsin Sûresi, 36:69.

Dipnot-4 “Eğer göklerde ve yerde Allah’tan başka ilâhlar olsaydı, ikisi de harap olup giderdi.” Enbiyâ Sûresi, 21:22.[/NOT]

ahkâm-ı İlâhiye: Allah’ın hükümleri (bk. ḥ-k-m; e-l-h)	aksâm: kısımlar
bedâhet: açıklık, aşikâr olma	beyan etmek: açıklamak (bk. b-y-n)
beyan-ı ifhâmiye: delillerle susturma anlatımı (bk. b-y-n)	butlan: bâtıl oluş
ehl-i dalâlet: doğru ve hak yoldan sapmış inançsız kimseler (bk. ḍ-l-l)	hülâsa-i fikr-i küfrî: küfür düşüncesinin özeti (bk. f-k-r; k-f-r)
istifham-i inkârî-i taaccübî: “yoksa…?” diyerek şaşkınlığı ifade eder tarzda olumsuz yönde soru sorma (bk. n-k-r)	kemâl-i akl: aklın mükemmelliği (bk. k-m-l)
kâhin: gelecekten haber veren kimse	lâfz: ifade, kelime
mecnun: deli, akılsız	menşe: kaynak
mücmelen: kısaca, özetle (bk. c-m-l)	perde-i dalâlet: inançsızlık perdesi (bk. ḍ-l-l)
remzetmek: işaret etmek	sükût: sessiz kalma, susma
tafsilen: ayrıntılı olarak	taife: topluluk
tebliğ etmek: bildirmek (bk. b-l-ğ)	yakinî: şüphe edilmeyecek derece kesinlik (bk. y-ḳ-n)
zahir: açık, görünür (bk. ẓ-h-r)	âyât: âyetler
şehadet: şahitlik (bk. ş-h-d)	şübehât: şüpheler

[Anonim]

أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ 1 Âyâ, acaba muhakemesiz, âmi kâfirler gibi, sana şair mi diyorlar? Senin helâketini mi bekliyorlar? Sen de: “Bekleyiniz, ben de bekliyorum.” Senin parlak, büyük hakikatlerin şiirin hayalâtından münezzeh ve tezyinatından müstağnidir.

أَمْ تَاْمُرُهُمْ اَحْلاَمُهُمْ بِهٰذَا 2 Yahut, acaba akıllarına güvenen akılsız feylesoflar gibi, “Aklımız bize yeter” deyip sana ittibâdan istinkâf mı ederler? Halbuki, akıl ise sana ittibâı emreder. Çünkü bütün dediğin makuldür. Fakat akıl kendi başıyla ona yetişemez.

اَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ 3 Yahut inkârlarına sebep, tâği zalimler gibi, Hakka serfuru etmemeleri midir? Halbuki, mütecebbir zalimlerin rüesaları olan Firavunların, Nemrudların akıbetleri malûmdur.

اَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لاَ يُؤْمِنُونَ 4 Veyahut yalancı, vicdansız münafıklar gibi, “Kur’ân senin sözlerindir” diye seni itham mı ediyorlar? Halbuki, tâ şimdiye kadar Muhammedü’l-Emin diyerek, içlerinde seni en doğru sözlü biliyorlardı. Demek onların imana niyetleri yoktur. Yoksa Kur’ân’ın âsâr-ı beşeriye içinde bir nazirini bulsunlar.

اَم خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَىْءٍ 5 Veyahut, kâinatı abes ve gayesiz itikad eden felâsife‑i abesiyyun gibi, kendilerini başıboş, hikmetsiz, gayesiz, vazifesiz, hâlıksız mı zannediyorlar? Acaba gözleri kör olmuş, görmüyorlar mı ki, kâinat baştan aşağıya kadar hikmetlerle müzeyyen ve gayelerle müsmirdir ve mevcudat, zerrelerden güneşlere kadar vazifelerle muvazzaftır ve evâmir-i İlâhiyeye musahharlardır.

[NOT]Dipnot-1 “Yoksa onlar “O bir şâirdir, biz onun başına gelecek felâketi bekliyoruz” mu diyorlar?” Tûr Sûresi, 52:30.

Dipnot-2 “Yoksa bunu onlara akılları mı söylüyor?” Tûr Sûresi, 52:32.

Dipnot-3 “Yoksa onlar sırf bir azgınlar gürûhu mudur?” Tûr Sûresi, 52:32.

Dipnot-4 “Yahut Kur’ân’ı kendisi mi uydurdu diyorlar? Doğrusu onların iman etmeye niyetleri yoktur.” Tûr Sûresi, 52:33.

Dipnot-5 “Yoksa onlar bir yaratıcı olmaksızın mı yaratıldılar?” Tûr Sûresi, 52:35.[/NOT]

Firavun: (bk. bilgiler)	Muhammedü’l-Emin: güvenilir Muhammed (bk. ḥ-m-d; e-m-n)
Nemrud: (bk. bilgiler)	abes: boş ve faydasız
akıbet: son, netice	evâmir-i İlâhiye: Allah’ın emirleri (bk. e-l-h)
felâsife-i abesiyyun: içi kof olan faydasız felsefeyle uğraşan filozoflar	feylesof: felsefeci
hakikat: gerçek, doğru (bk. ḥ-ḳ-ḳ)	hayalât: hayaller (bk. ḫ-y-l)
helâket: yok oluş	hikmet: herşeyin bir gayeye yönelik olarak, anlamlı ve tam yerli yerinde olması (bk. ḥ-k-m)
hâlık: yaratıcı (bk. ḫ-l-ḳ)	istinkâf etmek: kabul etmemek, çekimser kalmak
itham: suçlama	itikad etmek: inanmak
ittibâ: tabi olma, uyma	kâinat: evren, yaratılmış herşey (bk. k-v-n)
makul: akla uygun	malûm: bilinen (bk. a-l-m)
mevcudat: varlıklar (bk. v-c-d)	muhakemesiz: akıl yürütüp doğru netice elde edemeyen (bk. ḥ-k-m)
musahhar: boyun eğen	muvazzaf: vazifeli, görevli
münafık: iki yüzlü, inanmadığı halde inanmış görünen	münezzeh: kusur ve eksiklikten yüce, temiz (bk. n-z-h)
müsmir: meyveli	müstağnî: ihtiyaç duymayan (bk. ğ-n-y)
mütecebbir: zorba	müzeyyen: süslü (bk. z-y-n)
nazir: benzer (bk. n-ẓ-r)	rüesa: reisler, başkanlar
serfuru: baş eğme	tezyinat: süslemeler (bk. z-y-n)
tâği: azgın (bk. t-ğ-y)	zerre: atom
âmi: cahil	âsâr-ı beşeriye: insan eserleri
âyâ: acaba

[Yazar]

Yazılar